મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં પરંપરાગત સ્તુતિ ગાન કરવામાં આવે છે. આ ભાગ શ્રદ્ધાપૂર્વક ભગવાન અને ગુરુદેવના ચરણોમાં વંદન અર્પણ કરવા માટે સમર્પિત છે.
ભક્તિની વૃદ્ધિ અને મહાત્મ્યજ્ઞાન-સ્નેહનું સંતુલન
વક્તા સમજાવે છે કે ભક્તિની વૃદ્ધિ ભગવાન દ્વારા જ થાય છે. શ્રીયશોદાજીએ જ્યારે ભગવાનના મુખમાં સમગ્ર જગત જોયું, ત્યારે તેમને મહાત્મ્યજ્ઞાન થયું અને તેમનો પુત્રભાવ મટી ગયો. ભગવાને ભક્તના સુખ માટે મહાત્મ્યજ્ઞાન તિરોહિત કર્યું, જેનાથી પુનઃ પ્રગાઢ પુત્રસ્નેહ ઉત્પન્ન થયો. આ દર્શાવે છે કે ભક્તિના આનંદ માટે સ્નેહભાવ જ્ઞાનજન્ય બ્રહ્માનંદ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.
મહાત્મ્યજ્ઞાનની ઉપકારકતા અને લૌકિક વ્યવહાર
વક્તા મહાત્મ્યજ્ઞાનની ઉપકારકતા સમજાવે છે. ભક્તિની વ્યાખ્યામાં 'મહાત્મ્યજ્ઞાન પૂર્વક સુદ્રઢ અને સૌથી વધુ સ્નેહ' શા માટે છે તે સ્પષ્ટ કરે છે. સેવા આદિમાં અપરાધથી બચવા આરંભમાં મહાત્મ્યજ્ઞાન જરૂરી છે. સ્નેહ ઉત્પન્ન થયા પછી ભગવાન યથાયોગ્ય રીતે મહાત્મ્યજ્ઞાનને પાછું ખેંચી લે છે. નાના-મોટાના વિવેક, હોળી અને પવિત્રા બારસના દ્રષ્ટાંતો દ્વારા મહાત્મ્યજ્ઞાનના વિસ્મરણની આવશ્યકતા સમજાવે છે.
અપરાધ નિવારણ, મહાપુરુષ કૃપા અને ગુણગાન સહિત સેવા
ભગવાન પ્રત્યે આદરપૂર્ણ વ્યવહાર અને અપરાધોથી બચવા માટે શાસ્ત્રો દ્વારા મહાત્મ્યજ્ઞાન કરાવવું પડે છે. અર્જુનનું ઉદાહરણ આપીને ક્ષમાયાચના અને ભય કાયમ રાખવાની વાત સમજાવે છે. શ્રીનંદ-યશોદાજીને ભક્તિ મહાપુરુષોની કૃપાથી પ્રાપ્ત થઈ હતી, તેવી જ રીતે આધુનિક ભક્તોને શ્રીવલ્લભાચાર્યચરણ, શ્રીગોપીનાથ પ્રભુચરણ અને શ્રીવિઠ્ઠલનાથ પ્રભુચરણની કૃપા પ્રાપ્ત કરવાથી વ્રજભક્તો સમાન ભક્તિ મળી શકે છે. માતા શ્રીયશોદાજી જેમ ગૃહકાર્ય કરતાં ભગવાનની લીલાઓ યાદ કરતા અને ગાતા હતા, તેમ સેવા કરતાં કરતાં પ્રભુના ગુણોનું ગાન કરવું જોઈએ. અષ્ટસખાના કીર્તનોનું મહત્વ અને સેવાના જુદા જુદા સમયે ગાવાના કીર્તનોની વ્યવસ્થા સમજાવે છે, જે પ્રભુ સેવાની વ્રજભાવનાને સ્ફૂરીત કરે છે. સેવા દ્વારા શરીરથી અને ગુણગાન દ્વારા મનથી ભગવાનનો સંગ થાય છે. યજ્ઞના મંત્ર અને સેવાના કીર્તનનો હેતુ સમાન હોય છે – ક્રિયાના રહસ્ય, હેતુ અને અર્થને સમજાવવો.
ભગવત્ધર્માનુરોધી સમર્પણ: લૌકિક ભાવોથી સાવધાની
વક્તા ભગવત્ધર્માનુરોધી સમર્પણનો અર્થ સ્પષ્ટ કરે છે કે માત્ર પ્રભુ સુખના વિચારથી જ સમર્પણ થવું જોઈએ, અન્ય કોઈ લૌકિક વિચાર મનમાં ન રાખવો જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે, પતિની ઈચ્છા માટે શાક બનાવવું કે પ્રસાદ મોકલવા માટે વધુ સામગ્રી બનાવવી, આવા લૌકિક વિચારો સાથે કરાયેલું સમર્પણ પ્રભુ સ્વીકારતા નથી. શ્રીકૃષ્ણની લીલા દ્વારા સમજાવે છે કે જો ગોપીઓ કે માતાના મનમાં દહીં-દૂધ-માખણ તૈયાર કરતા સમયે શ્રીકૃષ્ણના ઉપયોગ સિવાય કોઈ અન્ય વિચાર હોય તો તે વસ્તુને તેઓ ઢોળી દેતા કે વાંદરાઓને આપી દેતા. આથી, સમર્પણ કરવાની વસ્તુ તૈયાર કરવાથી લઈને તેના પ્રભુ ઉપયોગમાં ન આવે ત્યાં સુધી તેમાં લૌકિક ઉપયોગનો વિચાર ન આવે તેની સાવધાની રાખવી જોઈએ.
સમર્પણના બે પ્રકાર અને ભક્તિથી ભગવાનની વશતા
શ્રીપુરુષોત્તમજીની વિવૃત્તિ અનુસાર સમર્પણના બે પ્રકાર છે: ભગવત્ધર્માનુરોધી અને લૌકિક વ્યવહારાનુરોધી. લોકમાં રહીને ભક્તિ કરનાર ભક્ત માટે બધી ક્રિયાઓ કેવળ પ્રભુને લક્ષ્યમાં રાખીને કરવી સંભવ નથી, કારણ કે પરિવાર, મહેમાન, તહેવારો વગેરેની આવશ્યકતાઓ હોય છે. ઠાકોરજીએ સ્વયં 'સર્વમ કુર્યાત' ની આજ્ઞા કરી છે, જેમાં લૌકિક-વૈદિકનો સમાવેશ થાય છે. ભગવાને ભક્તની સ્થિતિ સ્વીકારી છે, તેથી લૌકિક વ્યવહારાનુરોધી સમર્પણમાં કોઈ દોષ નથી, પરંતુ ભગવત્ધર્માનુરોધી સમર્પણમાં પ્રભુની સૌથી વધુ પ્રસન્નતા હોય છે. વક્તા લાલન અને છોટુ રાજાના દ્રષ્ટાંત દ્વારા આ વાતને સમજાવે છે. શ્રીયશોદાજીની દામોદર લીલા દ્વારા દર્શાવે છે કે ભગવાન માત્ર ભક્તિથી વશ થાય છે. તેઓ કીમતી પદાર્થો, તપસ્યા, ઉપવાસ, મંત્ર જપ કે તીર્થથી વશ થતા નથી. નલકુબેર-મણિગ્રીવનો ઉદ્ધાર અને ગોપીઓના કહેવાથી નૃત્ય એ બધા ભક્તિથી ભગવાનની વશતાના દ્રષ્ટાંત છે.
વ્રજલીલા: રૂપ, ભોગ અને સાજ-સજ્જાનું અનુસંધાન
વ્રજલીલાના રૂપ, ભોગ અને સાજ-સજ્જાનું વર્ણન કરતા વક્તા સમજાવે છે કે શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામ ગોપ-બાલકો સાથે ગાય-વાછરડા ચરાવતા, ચકરડી, ભમરડો, દડો વગેરેથી ક્રીડા કરતા. તેઓ વૃંદાવનની નદી, પર્વત, ઘાટી અને કુંજોમાં ખેલતા. સેવકનો ધર્મ એ છે કે પ્રભુને જેમ સુખ થાય તેમ કરવું. તેથી પ્રભુની સામે રમકડાં, પીછવાઈ દ્વારા વૃંદાવનની ભાવના, ગોપ વેશ શૃંગાર અને માખણ-મિશ્રી, દહીં-છાશ, દૂધની વાનગીઓ, ફળ, અથાણાં વગેરે ગ્રામીણ ખાદ્ય પદાર્થોનો ભોગ ધરવો જોઈએ. આ રીતે પ્રભુના સુખનું અનુસંધાન કરવું એ પુષ્ટિભક્તિ માર્ગનો સાર છે.
અસ્પષ્ટ વિષય - ટ્રાન્સક્રિપ્ટનો ભાગ ઉપલબ્ધ નથી
આ ભાગનો ટ્રાન્સક્રિપ્ટ ઉપલબ્ધ ન હોવાને કારણે, આ સમયગાળામાં થયેલી ચર્ચાનું વિગતવાર વર્ણન આપી શકાતું નથી. વક્ત દ્વારા આ સમયગાળામાં કોઈ વિશેષ વિષય પર પ્રવચન આપવામાં આવ્યું હશે, પરંતુ ટ્રાન્સક્રિપ્ટની મર્યાદાને કારણે તેની વિગતો અહીં પ્રસ્તુત નથી.
દેહાધ્યાસની નિવૃત્તિ
વક્તા દેહાધ્યાસની નિવૃત્તિ સમજાવે છે, જેનો અર્થ પોતાના દેહને એટલું ચાહવું કે દેહથી આગળ કંઈ વિચારી ન શકે. 'અજગર કરે ન ચાકરી, પંછી કરે ન કામ, દાસ મલુકા કહે ગયે સબકે દાતારામ' શ્લોકનું ઉદાહરણ આપીને અજગરની નિર્ભારતા વર્ણવે છે. દેહાધ્યાસ એ પ્રવૃત્તિઓમાં બ્રેક આપે છે. રાતના નાઈટ ડ્રેસમાં વાત ન કરવાની ઘટનાનું દ્રષ્ટાંત આપીને વક્તા દેહાધ્યાસના પ્રભાવને સમજાવે છે. જેટલો સ્નેહ પ્રબળ થતો જાય તેમ તેમ દેહાધ્યાસ જેવી વસ્તુઓ ગૌણ થતી જાય છે.
ઇન્દ્રિયાધ્યાસની નિવૃત્તિ અને પ્રભુ લીલાનો સંકેત
ઇન્દ્રિયાધ્યાસ એટલે જડ ઇન્દ્રિયોને આત્મા સમજવી અથવા તેમને ભગવત્સેવા માટે ન સમજીને લૌકિક વિષયોના ઉપભોગનું સાધન સમજવું. કાલિયનાગ ભગવાનથી બહિર્મુખ થયેલી ઇન્દ્રિયોનું મૂર્ત સ્વરૂપ હતો. ભગવાને પોતાના ભક્તિરૂપી ચરણોથી કાલિયનાગના ફેનનું દમન કરીને વ્રજવાસીઓનો ઇન્દ્રિયાધ્યાસ દૂર કર્યો. આધુનિક પુષ્ટિભક્તિ માર્ગીય સાધકોએ પણ પોતાની ઇન્દ્રિયોને લૌકિક વિષયોમાંથી પ્રભુ સેવામાં જોડીને શુદ્ધ બનાવવી જોઈએ. ભગવાનની લીલાઓ એ સંકેત આપે છે કે જેમ તેઓએ અવતારકાળમાં ભક્તોના દોષો દૂર કર્યા, તેમ ભાવી ભક્તોના પણ દોષો દૂર કરશે. મઘાસુરની લીલાનું દ્રષ્ટાંત આપીને સમજાવે છે કે પ્રભુ સિવાય અન્ય વિષયમાં અતિશય જિજ્ઞાસા કે કુતૂહલ સમસ્યાકારક છે. પ્રભુમાં નિષ્ઠા રાખવાથી દેહાધ્યાસ બાધક બનતો નથી.