મંગળાચરણ અને ભગવદ્વાર્તા પ્રારંભ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી થાય છે. ત્યારબાદ શ્રીઆચાર્યજી મહાપ્રભુજીના સેવક રામદાસજી સારસ્વત બ્રાહ્મણની વાર્તાનો પ્રારંભ થાય છે. રામદાસજી અષ્ટપ્રહર અપરસમાં રહેતા અને ભગવત્સેવા કરતા હતા. જ્યારે દ્રવ્ય ઓછું થયું, ત્યારે તેમણે પૂર્વ દેશના અટવસ્ત્રના વ્યવસાયમાં વ્યાજે દ્રવ્ય આપવાનું શરૂ કર્યું, જેથી વ્યાજ બહોત આવવા લાગ્યો.
ભગવદ્વાર્તા: રામદાસજી સારસ્વતની કથા
આ વાર્તામાં રામદાસજીની સેવા અને જીવન સંઘર્ષનું વર્ણન છે. શ્રીઠાકોરજીની આજ્ઞાને પગલે તેમણે પોતાનું દ્રવ્ય પાછું માંગ્યું, જેનાથી તેમને મુશ્કેલી પડી. એક બનિયા પાસેથી ઉધાર લીધું અને જ્યારે તે બનિયાએ તગાદો કર્યો, ત્યારે શ્રીઠાકોરજીએ રામદાસજીનું રૂપ ધારણ કરીને તેમનું કરજ ચૂકવી દીધું. આ પ્રસંગમાં ઠાકોરજીની ભક્તવત્સલતા અને ભક્ત પ્રત્યેનો સ્નેહ પ્રગટ થાય છે. બનિયાએ રામદાસજીને પોતાના કરજના લેખા દેખાડ્યા ત્યારે શ્રીઠાકોરજીના હસ્તાક્ષર જોઈને રામદાસજીને બધી વાત સમજાઈ.
ભગવદ્વાર્તા: પ્રેરણા અને તાત્પર્ય
આ કથામાંથી શીખ મળે છે કે ભક્તે ક્યારેય ઠાકોરજીને શ્રમ ન કરાવવો જોઈએ અને સ્વામીના સુખનો વિચાર કરવો. જો ઠાકોરજીને પરિશ્રમ થાય તેવું કાર્ય કરાતું હોય તો તે યોગ્ય નથી. બીજી બાજુ, ઠાકોરજી પણ ક્યારેય પોતાના ભક્તનો હાથ છોડતા નથી, જો ભક્ત સંપૂર્ણ સમર્પણ પૂર્વક સેવા કરતો હોય. આ વાર્તામાં રામદાસજીએ અપરસ જેવા આગ્રહોનો ત્યાગ કર્યો, કારણ કે તેનાથી સેવામાં વિઘ્ન આવતું હતું. અનાવશ્યક આગ્રહોનો ત્યાગ કરવો એ ભક્તિ માટે અનિવાર્ય છે.
પારિભાષિક શબ્દોનું વિવરણ
વક્તા દ્વારા કેટલાક મહત્ત્વના શબ્દોની વ્યાખ્યા કરવામાં આવી છે. 'અપરસ' એટલે અસ્પર્શ, અર્થાત કોઈને સ્પર્શ ન થાય તે રીતે રહેવું. 'પ્રહર' એટલે ભારતીય કેલેન્ડર મુજબ ત્રણ કલાકનો સમયગાળો, જેમાં આઠ પ્રહર (૨૪ કલાક) હોય છે. 'સેવા' એટલે સેવ્યને અનુકૂળ રહે તેવી ક્રિયા. 'ઠાકોરજી' એટલે માલિક, મોટા વ્યક્તિને સન્માનથી સંબોધવા. 'વૈષ્ણવ' એટલે વિષ્ણુ કે તેમના અવતારોના અનન્ય ભક્ત. 'અડેલ' એ સ્થાન જ્યાં શ્રીમહાપ્રભુજી સ્થાયી થયા અને ત્રિવેણી સંગમ પણ છે. 'પ્રયાગ' એટલે પ્રશ્રેષ્ઠ અને યાગ એટલે યજ્ઞ, જ્યાં શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ થાય. 'આચાર્યજી' એટલે શાસ્ત્ર વાંચી, જીવનમાં ઉતારી શિષ્યને સમજાવે તે. 'દંડવત' એટલે દંડની જેમ ભૂમિ પર લેટીને પ્રણામ કરવા.
પ્રશ્નોત્તર: 'તગાદો' શબ્દનો અર્થ
એક પ્રતિભાગી દ્વારા 'તગાદો' શબ્દનો અર્થ પૂછવામાં આવ્યો. વક્તાએ સમજાવ્યું કે વાક્યના સંદર્ભમાં, 'તગાદો' એટલે ધન વસૂલવા માટે કોઈએ કરેલા પ્રયાસો, જેનાથી હેરાનગતિ કે કષ્ટ પહોંચે. બનિયાએ રામદાસજી પાસે ધન પાછું લેવા માટે કઈક એવા યત્નો કર્યા હતા, જેનાથી રામદાસજીને દુઃખ થયું હતું, તેવો ભાવ જણાય છે. વક્તાએ જણાવ્યું કે આ શબ્દનો સટીક અર્થ તેઓ કાલે પૂછીને જણાવશે.
પંચપદ્યાની પાઠ
સત્રના આ ભાગમાં પંચપદ્યાનીના શ્લોકોનું શ્રવણ કરાવવામાં આવ્યું. પંચપદ્યાની એ શ્રીવલ્લભાચાર્યજી રચિત એક મહત્ત્વપૂર્ણ સ્તોત્ર છે. પ્રતિભાગી દ્વારા શ્લોકોનો પાઠ કરવામાં આવ્યો, જેમાં 'પંચપદયાની શ્રીકૃષ્ણ રસવિક્ષિપ્ત માનસારતિવર્જિતાહ' જેવા પદોનું ઉચ્ચારણ થયું. આ પાઠ દ્વારા પંચપદ્યાનીના મર્મનો આસ્વાદ કરાવવામાં આવ્યો.
સન્યાસ નિર્ણય: પ્રથમ શ્લોકનો પ્રારંભ અને ચર્ચા
વક્તા દ્વારા શ્રીમહાપ્રભુજીના સન્યાસ નિર્ણય ગ્રંથનો પ્રારંભ કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી. 'સન્યાસ' શબ્દના અર્થનું વિવરણ કરતાં જણાવ્યું કે 'સમ' ઉપસર્ગ અને 'ન્યાસ' (ત્યાગ) ધાતુથી બનેલો આ શબ્દ 'સારી રીતે ત્યાગ' સૂચવે છે. ત્યારબાદ સન્યાસ નિર્ણયનો પ્રથમ શ્લોક 'પશ્ચાત્તાપનિવૃત્ત્યર્થં પરિત્યાગો વિચાયતે। સમાર્ગદ્વિતયે પ્રોક્તો ભક્તજ્ઞાને વિશેષતઃ॥' નો પાઠ અને તેના પર ચર્ચા કરવામાં આવી. શ્લોકમાં પશ્ચાત્તાપની નિવૃત્તિ માટે ત્યાગનું મહત્ત્વ અને ભક્તિ તથા જ્ઞાન માર્ગમાં ત્યાગની વિશેષતા સમજાવવામાં આવી.
સન્યાસ નિર્ણય શ્લોક ૧ નો પુનઃપાઠ અને સત્ર સમાપ્તિ
સન્યાસ નિર્ણયના પ્રથમ શ્લોકનું પ્રતિભાગીઓ દ્વારા ફરીથી પાઠનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવ્યું, જેથી તેના ઉચ્ચારણ અને અર્થ ગ્રહણમાં સુદ્રઢતા આવે. વક્તાએ 'જ્ઞ' અક્ષરના શુદ્ધ ઉચ્ચારણ પર ભાર મૂક્યો, કે તે ગુજરાતી 'જ્ઞ' નહીં પરંતુ 'જ્ય' અથવા 'ગ્ય' બોલવો જોઈએ. ત્યારબાદ વક્તાએ જણાવ્યું કે આજે સન્યાસ નિર્ણયનો પહેલો શ્લોક પૂર્ણ થયો છે અને આજનો ક્રમ અહીંયા સમાપ્ત થાય છે.