શ્રીવલ્લભ પદસો કીર્તન
આ વિભાગમાં 'પ્રીતબંદી શ્રીવલ્લભ પદસો ઔરન મનમેં આવે હો' કીર્તનનું ગાન કરવામાં આવ્યું. આ કીર્તન શ્રીવલ્લભચરણની પ્રીતિ અને તેમના પદકમળમાં મનને એકાગ્ર કરવાના ભાવને વ્યક્ત કરે છે. કીર્તનમાં અંગીકાર અને અનન્યભાવનું મહત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે, જ્યાં શ્રીવલ્લભના અંગીકાર બાદ અન્ય કોઈ ભાવ સુહાવતો નથી. મહારસની પ્રાપ્તિ બાદ ચિત્તને અન્યત્ર ભટકાવવું એ અજ્ઞાનતા દર્શાવે છે. જે જીવના ભાગ્ય ફળે છે, તે જ શ્રીવલ્લભના શરણને પ્રાપ્ત કરી શકે છે. નંદનંદન શ્રીકૃષ્ણ પોતાના સેવકને સર્વ સુખ આપે છે અને અન્ય કોઈને મનમાં સ્થાન આપતા નથી. નિશ્ચયપૂર્વક સ્તુતિ કરવી અને શ્રીઠાકોરજીના સકલ રૂપમાં પ્રેમ રાખી, સંગ કરવો એ જ મુખ્ય ભાવ છે.
ગદાધરદાસજીનો ત્રીજો પ્રસંગ
અહીં શ્રીમહાપ્રભુજીના સેવક ગદાધરદાસજી, જે સારસ્વત બ્રાહ્મણ હતા અને કડામે રહેતા હતા, તેમનો પ્રસંગ શરૂ થાય છે. આ પ્રસંગમાં તેમના ભાવનું વર્ણન છે. પહેલા તેઓ યજમાનના ઘરેથી જે કંઈ મળતું તે લઈ આવતા હતા, પરંતુ વૈષ્ણવ બન્યા પછી તેમણે સઘળા સાંસારિક વ્યવહાર છોડી દીધા અને જે કંઈ આવતું તેનાથી નિર્વાહ કરતા હતા. તેમનું ચિત્ત માનસી સેવામાં ફળરૂપ થઈ લાગી ગયું હતું. તેઓ સદા ચેતસ્ત પ્રવણમ ભાવમાં મગ્ન રહેતા અને તનુજા-વિતજા સેવા કરતા. તેઓ વધુ સંગ્રહ કરતા નહોતા, જે આવે તેની સામગ્રી બનાવી શ્રીમદનમોહનજીને ભોગ ધરતા અને વૈષ્ણવોને મહાપ્રસાદ લેવડાવતા. એક દિવસ ભગવત્ઇચ્છાથી યજમાનના ઘરેથી કંઈ આવ્યું નહીં, ત્યારે તેમણે મંગળા, શૃંગાર, રાજભોગ, ઉત્થાપન અને શયન સુધી ફક્ત જળ જ ધર્યું, પરંતુ કોઈ પાસેથી ઉધાર લીધું નહીં. રાત્રિનો એક પ્રહર વીતી ગયો, પણ તેમના હૃદયમાં શ્રીઠાકોરજી ભૂખ્યા રહ્યાનો વિરહ હતો. પછી એક યજમાન આવ્યા અને તેમણે રૂપિયા અને વસ્ત્ર આપી કહ્યું કે શ્રાદ્ધની દક્ષિણા લે. તત્કાળ ગદાધરદાસજી વિરહ ભાવમાં રૂપિયા લઈને જલેબી લેવા બજાર ગયા અને લાવીને શ્રીઠાકોરજીને ભોગ ધર્યો. પછી વૈષ્ણવોને મહાપ્રસાદ લેવડાવ્યો અને પોતે ભૂખ્યા જ સૂઈ રહ્યા, પણ મનમાં સુખ પામ્યા કે શ્રીઠાકોરજી આરોગ્યા અને વૈષ્ણવોને નાગો ન પડ્યો.
ગદાધરદાસજીના પ્રસંગમાંથી પ્રાપ્ત શીખ
વક્તાશ્રીએ આ પ્રસંગમાંથી શીખ આપી કે આપણે ઠાકોરજીને હંમેશા આપણા સામર્થ્ય અનુસાર ભોગ ધરાવવો જોઈએ અને તેમના સુખનો વિચાર કરવો જોઈએ. આપણું ચિત્ત સદા ઠાકોરજીમાં પોરવાયેલું રહેવું જોઈએ. તનુજા-વિતજા સેવા એટલે કે તન, વિત્ત અને ભાવ સહિતની સેવા કરવી જોઈએ. ભગવદ્વાર્તાના દરેક પ્રસંગ અનુકરણીય નથી હોતા, અમુક ફક્ત શીખ દેવા માટે હોય છે. ગદાધરદાસજી ઉત્તમ કોટિના ભગવતીય હતા અને તેમને સાક્ષાત ભગવત્આવેશ રહેતો, જેથી તેમણે પરિસ્થિતિ અનુસાર બજારમાંથી જલેબી લાવી ભોગ ધર્યો. પરંતુ આપણા જેવા સામાન્ય જીવો માટે બજારમાંથી તૈયાર ભોગ પધરાવવો અનુચિત છે. ઠાકોરજી ભૂખ્યા રહે ત્યારે તેમનો સેવક કેવી રીતે ખાઈ શકે, એવી દાસભાવના ગદાધરદાસજીમાં હતી. ઠાકોરજી જે અરોગે, તેનો જ આપણે પ્રસાદ રૂપે ઉપભોગ કરી શકીએ. ઠાકોરજી ન અરોગ્યા હોય તેવી વસ્તુ લેવાનો સેવકને કોઈ અધિકાર નથી. સેવા પ્રતિ નહીં, પણ ઠાકોરજી પ્રતિ લગાવ હોવો જોઈએ. જો ઠાકોરજી પ્રતિ લગાવ હોય, તો સેવા સહજ રીતે સ્ફુરિત થાય છે, કેમ કે પ્રેમરહિત ક્રિયાપરાયણ સેવાથી સમસ્યા થાય છે.
પુષ્ટિમાર્ગીય પારિભાષિક શબ્દોની સમજૂતી
વક્તાશ્રીએ કેટલાક પારિભાષિક શબ્દોની સમજૂતી આપી. 'ગદાધરદાસ' એટલે જેમણે ગદા ધારણ કરી છે, તેમના દાસ. 'સાનુભાવતા' એટલે સહ-અનુભાવ, સમાન પ્રતિક્રિયા. 'વૈષ્ણવ' એટલે જે વિષ્ણુ કે તેમના અવતારોના અનન્ય ભક્ત હોય. 'સેવા' એટલે સેવ્યને અનુકૂળ રહે તેવી ક્રિયા. મનુષ્ય જેમ અન્ન-જળ વગર નથી રહી શકતો, તેમ ઠાકોરજીના સેવક તેમની સેવા વગર નથી રહી શકતા. સેવા પોતાના ઘરમાં અને પોતાના દ્રવ્યથી જ કરવી જોઈએ. આત્મનિવેદી જીવ જ સેવા કરી શકે છે અને આત્મીય વૈષ્ણવ જ શ્રીઠાકોરજીના દર્શન કરી શકે છે. સેવા તનુજા-વિતજા, એટલે કે સર્વ સમર્પણથી કરવી જોઈએ. 'મદનમોહનજી' એટલે જેમને જોઈને કામદેવ પણ મોહિત થઈ જાય તે. 'મહાપ્રસાદ' એટલે શ્રીઠાકોરજી પ્રસન્નતાથી જે આપે તે; તે ફક્ત ભોજન જ નહીં, વસ્ત્ર કે આભૂષણ પણ હોઈ શકે છે. મહાપ્રસાદ વેચાય કે ખરીદાય નહીં, અને જે કરે છે તેમને પાપ લાગે છે. 'રાજભોગ' એટલે રાજા જેવો ભોગ, જે બપોરનો મુખ્ય ભોગ હોય છે અને તેમાં તુલસીપત્ર પધરાવાય છે. 'પ્રહર' ભારતીય કાલગણના અનુસાર ત્રણ કલાકનો હોય છે; દિવસના ચાર પ્રહર: પૂર્વાન્ન, મધ્યાન, અપરાન્ન, સાયંકાલ અને રાત્રિના ચાર પ્રહર: પ્રદોષ, નિશિત, ત્રિયામા, ઉષા. 'શ્રીઠાકોરજી' એટલે માલિક, અને આપણે તેમના દાસ છીએ. 'શ્રાદ્ધ' એટલે મૃત આત્માની શ્રદ્ધાપૂર્વક સેવા, જેમાં જમાડવું અને જળ પીવડાવવું એમ વિધિ થાય છે.
ચતુશ્લોકીનો પાઠ
આ વિભાગમાં શ્રીમહાપ્રભુજી કૃત ચતુશ્લોકીના ચાર શ્લોકો (ચતુશ્લોકી ૧-૪)નું પાઠ કરવામાં આવ્યું. આ ચારેય શ્લોકો પુષ્ટિમાર્ગના મૂળ સિદ્ધાંતોને પ્રદર્શિત કરે છે, જેમાં સર્વભાવથી વ્રજાદીપ શ્રીકૃષ્ણનું ભજન કરવાનું, પ્રભુ સર્વસમર્થ હોવાથી નિશ્ચિંત રહેવાનું, અને શ્રીગોકુલાધીશ હૃદયમાં ધારણ કર્યા પછી લૌકિક-વૈદિકની ચિંતા ન કરવાનું તથા સદા સ્મરણ-ભજન ન છોડવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.
સન્યાસ નિર્ણય શ્લોકનો પાઠ અને ઉચ્ચાર શુદ્ધિ
આ વિભાગમાં શ્રીમદ્ આચાર્યચરણ કૃત સન્યાસ નિર્ણયના શ્લોકોનું પાઠ શરૂ કરવામાં આવ્યું. શરૂઆતમાં શ્લોક ૧-૩ બોલવામાં આવ્યા, અને પછી ચોથા શ્લોક 'શ્રવણાદિ પ્રસિદ્ધ્યર્થં કર્તવ્યશ્ચેત્ સનિશ્ચયતે । સહાયસંગસાધ્યત્વાત્ સાધનાનાં ચ રક્ષણાત્ ॥' (સન્યાસ નિર્ણય, શ્લોક ૪) ઉપર ઉચ્ચાર શુદ્ધિનો વિગતવાર અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો. શ્રોતાઓએ આ શ્લોકનું પુનરાવર્તન કરીને ઉચ્ચારની શુદ્ધતા પર ધ્યાન આપ્યું. આ શ્લોક સાધના માર્ગમાં શ્રવણાદિ ભક્તિના મહત્વ અને સાધનાના રક્ષણ માટે સહાયક સંગની અનિવાર્યતા દર્શાવે છે.