મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી થાય છે, જેમાં શ્રીઆચાર્યજી મહાપ્રભુ અને શ્રીગુસાઈંજીને પ્રણામ કરીને શાસ્ત્રચર્ચા માટે અનુમતિ માંગવામાં આવે છે. આનાથી શ્રોતાઓ અને વક્તા બંનેને આધ્યાત્મિક વાતાવરણમાં પ્રવેશવાનો અવસર મળે છે, અને સત્ર નિર્વિઘ્ને સંપન્ન થાય તેવી ભાવના પ્રગટ થાય છે.
કીર્તન ગાન
વૈષ્ણવો દ્વારા શ્રીમહાપ્રભુજીના ગુણગાન કરતું કીર્તન 'રુચિર પદ કમલ શ્રી વલ્લભાધીશ'નું ગાન કરવામાં આવ્યું. આ કીર્તન દ્વારા શ્રીવલ્લભના ચરણકમળોનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે, અને તેમની કૃપાથી પ્રાપ્ત થતી ભક્તિ અને સેવાના માર્ગનું મહિમાગાન થાય છે. કીર્તન ભાવસભર વાતાવરણનું નિર્માણ કરે છે.
ગોવિંદદાસ ભલ્લાની વાર્તાનું પઠન – પૂર્વ પ્રસંગ
શ્રીગોવિંદદાસ ભલ્લા, જે ક્ષત્રિય થાણેશ્વરમાં રહેતા હતા, તેમની વાર્તાનું પઠન શરૂ થાય છે. તેઓ મહાવનમાં શ્રીઠાકોરજી માટે નિત્ય ૨૪ ટકાની સામગ્રી તૈયાર કરીને ભોગ ધરતા હતા. વધેલી સામગ્રી મર્યાદા માર્ગીય વૈષ્ણવોને આપતા અને બચેલો મહાપ્રસાદ ગાયોને ખવડાવતા, પોતે કશું ગ્રહણ કરતા નહિ. દ્રવ્ય ખૂટી જતાં તેઓ શ્રીનાથજી દ્વાર આવીને શ્રીગોવર્ધનધરની પરચાગરી કરવા લાગ્યા. તેઓ રાત્રિના છેલ્લા પ્રહરે સ્નાન કરીને યમુનાજીમાંથી જલ ભરી લાવતા, પાત્રો માંજી, રસોઈ પોતી કરીને સેવા કરતા. આ સેવા ભાવપૂર્વક હોવા છતાં, શ્રીગોવર્ધનધરને તે આછો ન લાગતો.
ગોવિંદદાસ ભલ્લાની વાર્તાનું પઠન – શ્રીઠાકોરજીની નારાજગી
શ્રીગોવિંદદાસ ભલ્લા પોતાની સેવા કરતા રહ્યા, જેમાં ભિક્ષા માંગીને લાવેલા પાંચ-સાત શેર આહારમાંથી રોટી બનાવીને ધ્વજાને દેખાડીને ચરણામૃત લઈ ગ્રહણ કરતા. તેમની આ પ્રકારની સેવા શ્રીગોવર્ધનધરને આછી ન લાગતી. ત્યારે શ્રીગોવર્ધનધરે અડેલમાં શ્રીઆચાર્યજી મહાપ્રભુને કહ્યુ કે 'તમારો સેવક મને બહુ ખીજાવે છે.' શ્રીમહાપ્રભુજીએ સગળા વૈષ્ણવોને પૂછ્યું કે શ્રીઠાકોરજી કેમ રૂઠ્યા છે, પણ કોઈ જવાબ આપી શક્યું નહીં. અંતે શ્રીમહાપ્રભુજી શ્રીનાથજી દ્વાર પધારીને શ્રીગોવર્ધનધરના ગાલ પર હાથ ફેરીને પૂછ્યું કે 'બાબા અનમન કેમ છો?' ત્યારે શ્રીગોવર્ધનધરે ફરીથી ગોવિંદદાસ પ્રત્યેની પોતાની નારાજગી વ્યક્ત કરી.
વાર્તામાં પ્રયુક્ત પારિભાષિક શબ્દોની સમજૂતી
વૈષ્ણવ એટલે વિષ્ણુ અને તેમના અવતારોના અનન્ય ભક્તો. શ્રીનાથજી એટલે લક્ષ્મીજીના નાથ, શ્રીવિષ્ણુજી, જેમને દક્ષિણ ભારતમાં તિરુપતિ બાલાજી કહેવાય છે. દેવદ્રવ્ય એટલે દેવતાનું દ્રવ્ય જે ન લેવું જોઈએ. તિલક કંઠી ઉતારીને ભિક્ષા માંગવાનું તાત્પર્ય એ હતું કે વૈષ્ણવ ધર્મની નિંદા ન થાય અને સ્વધર્મનું સન્માન જાળવી શકાય. પરચાગરી એટલે ઠાકોરજીની સંમુખ નહિ, પણ તેમની બહાર કરાતી સેવા જેમ કે માલાજી કરવી. રાજભોગ એટલે ઠાકોરજીનો મુખ્ય ભોગ જેમાં તુલસીપાન આવશ્યક છે. સેન ભોગ એટલે સેનના સમયે ધરાતો ભોગ. ચરણામૃત એટલે ઠાકોરજીના ચરણસ્પર્શવાળું જળ કે પદાર્થ, જે આધ્યાત્મિક શુદ્ધિ માટે ગ્રહણ કરાય છે. પ્રહર એટલે દિવસ કે રાત્રિના ચાર ભાગ. મથુરા ભગવાનની જન્મભૂમિ અને કંસની રાજધાની છે. અડેલ એ શ્રીમહાપ્રભુજીનો સ્થાયી નિવાસ હતો. સેવક એટલે સેવ્યને અનુકૂળ સેવા કરનાર.
ભારતીય કાલગણના અનુસાર પ્રહર અને અન્ય સ્થળોનો મહિમા
ભારતીય કાલગણના અનુસાર, ૨૪ કલાકના એક દિવસમાં દિવસના ચાર પ્રહર હોય છે: પૂર્વાન, મધ્યાન, અપરાન, અને સાયંકાલ. તેવી જ રીતે, રાત્રિના પણ ચાર પ્રહર હોય છે: પ્રદોષ, નિશિ, નિષિધ, અને ઉષા. મથુરાને ભગવાનની જન્મભૂમિ અને કંસની રાજધાની તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેને રામાયણ કાળમાં મધુ નામક દૈત્યએ વસાવ્યું હતું. બાદમાં શત્રુઘ્ને બાણાસુરને પરાજિત કરીને તેના પર વિજય પ્રાપ્ત કર્યો હતો. અડેલ એ શ્રીમહાપ્રભુજીનું સ્થાયી નિવાસસ્થાન હતું, જ્યાં ગંગા, યમુના અને સરસ્વતીનો ત્રિવેણી સંગમ થાય છે.
ગોવિંદદાસ દ્વારા મહાપ્રસાદ ગ્રહણ ન કરવાનું તાત્પર્ય અને શ્રીમહાપ્રભુજીની આજ્ઞા
શ્રીઆચાર્યજી મહાપ્રભુએ ગોવિંદદાસને શ્રીનાથજીની રસોઈમાંથી મહાપ્રસાદ લેવા કહ્યું, કારણ કે અન્ય સેવકો પણ લેતા હતા. પરંતુ ગોવિંદદાસે દેવ અંશ (દેવદ્રવ્ય) કેવી રીતે લેવું એમ કહીને ના પાડી, કારણ કે તેઓ નિર્ધન હતા અને સમર્પણ કરી શકતા નહોતા. શ્રીમહાપ્રભુજીએ તેમને પોતાની રસોઈમાંથી મહાપ્રસાદ લેવા કહ્યું, પણ તેમણે ગુરુ અંશ કેવી રીતે લેવું એમ કહીને પણ ના પાડી. આના પરથી શીખ મળે છે કે અહંકાર ન કરવો જોઈએ. શ્રીનાથજીની નારાજગીનું કારણ સેવકનું કષ્ટ હતું, જે ઠાકોરજી જોઈ શકતા નહોતા. શ્રીમહાપ્રભુજીની આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન કરવાથી કે પરીક્ષા હેતુથી આ પ્રકારનો વ્યવહાર થયો.
સન્યાસ નિર્ણયના શ્લોકોનું પઠન અને સત્ર સમાપ્તિ
સત્રના અંતિમ ચરણમાં શ્રીમહાપ્રભુજી રચિત 'સન્યાસ નિર્ણય' ગ્રંથના શ્લોકોનું પઠન કરવામાં આવ્યું. આ શ્લોકો પશ્ચાત્તાપ નિ વૃત્યર્થમ પરિત્યાગ, ભક્તિ અને જ્ઞાન માર્ગમાં તેના વિચાર, કર્મમાર્ગમાં કર્તવ્ય-અકર્તવ્યનો વિચાર, ભક્તિમાર્ગમાં કર્તવ્યત્વાદ વિચારણા, સહાયસંગ સાધ્યત્વા, તથા અભિમાન ધર્મેશ વિયોગત જેવા વિષયો પર પ્રકાશ પાડે છે. આ શ્લોકો પુષ્ટિમાર્ગીય ત્યાગ અને સાધનાના રહસ્યોનું ઉદ્ઘાટન કરે છે. સમયની મર્યાદાને કારણે પાઠનો ક્રમ અહીં સમાપ્ત કરવામાં આવ્યો.