સર્વાત્મ ભાવ: સંયોગના પ્રકારો અને ઇન્દ્રિય વૃત્તિઓ
ભાવના બે પ્રકારો, સંયોગ અને વિયોગ, અવતારકાળ અને અનઅવતારકાળમાં અનુભવાય છે. સંયોગ એટલે પ્રભુનું બાહ્ય પ્રાગટ્ય અને ગુણગાન દ્વારા હૃદયમાં થતો આંતરસંયોગ. બાહ્ય અને આંતર સંયોગમાં તેમજ અવતાર અને અનઅવતાર કાળની અનુભૂતિમાં કોઈ ભેદ નથી. સર્વાત્મ ભાવમાં બધી ઇન્દ્રિયો અને તેમની વૃત્તિઓ (ઇચ્છાઓ) ભગવાનમાં જોડાઈ જાય છે. જો લૌકિક વસ્તુ ન મળે તો કલ્પના રૂપે અનુભવાય, પરંતુ ભગવાનના સંદર્ભમાં સ્વપ્નમાં કે હૃદયમાં પ્રાગટ્ય કલ્પના નહીં, પણ સાચું આંતરપ્રાગટ્ય છે. સંયોગના ચાર પ્રકાર: અવતારકાળમાં બાહ્ય સંયોગ અને આંતરસંયોગ, તથા અનઅવતારકાળમાં બાહ્ય સંયોગ અને આંતરસંયોગ.
વિપ્રયોગકાલીન સર્વાત્મ ભાવ અને ગુણગાનનું મહત્વ
ભગવાનના વિપ્રયોગનો અનુભવ પણ અવતારકાળ અને અનઅવતારકાળમાં થાય છે. અવતારકાળમાં જ્યારે ભક્તો ભગવાનના નિકટ ન હોય તેટલો સમય તેમને ભગવાનના વિયોગનો અનુભવ થાય છે, જેમ કે શ્રીકૃષ્ણ ગૌચરણ માટે વનમાં પધારતા ત્યારે ગોપીજનોને થતો વિયોગ. અનઅવતારકાળમાં જે ભક્તો પ્રભુસેવામાં નથી હોતા તેમને વિયોગનો અનુભવ થાય છે. વિયોગ સમયે પ્રભુના ગુણગાનને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. વિરહ ક્લેશની ચરમ અવસ્થા પર ભગવાન કૃપા કરીને ભક્તના હૃદયમાં પ્રગટ થાય છે. આ વિયોગ અવસ્થામાં ભક્તને થતા ભગવાનના આંતરપ્રાગટ્યને પણ સર્વાત્મ ભાવ કહેવાય છે. ભક્ત ક્યારેક એવી ઉન્મત અવસ્થામાં પણ પહોંચી જાય છે કે તેને સર્વત્ર અને પોતાની અંદર પણ 'હું કૃષ્ણ છું' એવી અનુભૂતિ થવા લાગે છે. વ્રજભક્તોને શ્રીકૃષ્ણના તિરોહિત થયા પછી ગુણગાન કરતાં 'આસક્તિ ભ્રમન્યાય'થી સર્વત્ર ભગવાનનું દર્શન થવા લાગ્યું, જે ભક્તિમાં યથાર્થ છે. વ્રજભક્તો એકબીજાને ભગવાન જાણીને પૂતના માર આદિ લીલાઓનું અનુકરણ કરવા લાગ્યા, જે પણ વિયોગમાં થતા સર્વાત્મ ભાવનો એક પ્રકાર છે.
કંસના ભાવ અને સર્વાત્મ ભાવનો મૂળભૂત પ્રેમ
શ્રીભાગવતમાં વર્ણવ્યા અનુસાર, ઉઠતા-બેસતા, સૂતા-જાગતા કંસને શ્રીકૃષ્ણનું જ ચિંતન થતું અને સંપૂર્ણ જગત કૃષ્ણમય દેખાતું. આ અનુભૂતિને સર્વાત્મ ભાવ જેવી લાગી શકે, પરંતુ તે સર્વાત્મ ભાવ નથી. સર્વાત્મ ભાવમાં ભાવનો અર્થ પ્રેમ છે, તેથી તેની અનુભૂતિમાં ભગવાનમાં પ્રેમ અનિવાર્યપણે હોવો જોઈએ. કંસ ભગવાનનો વેરી હતો અને તેને થયેલી આવી અનુભૂતિનું કારણ પ્રેમ નહીં, પરંતુ દ્વેષ કે ભય હતું. સર્વાત્મ ભાવ ત્યારે જ કહેવાય જ્યારે પ્રેમ કે સ્નેહ દ્વારા ઇન્દ્રિયો ભગવાનમાં જોડાય અને ભક્તિથી આ અનુભૂતિ થાય.
પુષ્ટિ અને મર્યાદા માર્ગમાં સર્વાત્મ ભાવનો ભેદ
પુષ્ટિભક્તિ માર્ગની જેમ મર્યાદા માર્ગમાં પણ સર્વાત્મ ભાવની અનુભૂતિ થાય છે. તફાવત એ છે કે મર્યાદા માર્ગીય સર્વાત્મ ભાવમાં કેવળ આત્માથી બ્રહ્માનંદની અનુભૂતિ થાય છે, જ્યારે પુષ્ટિભક્તિ માર્ગીય સર્વાત્મ ભાવમાં બધી ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ તથા આત્માથી પણ ભજનાનંદની અનુભૂતિ થાય છે. આ જ કારણથી પુષ્ટિભક્તિ માર્ગીય સર્વાત્મ ભાવ મર્યાદા માર્ગીય સર્વાત્મ ભાવ કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. બ્રહ્માનંદ એટલે પુરુષોત્તમ શ્રીકૃષ્ણની વ્યાપકતાનો આનંદ જે આત્માથી અનુભવાય છે, અક્ષરબ્રહ્મરૂપ આનંદ. ભજનાનંદ એટલે પુરુષોત્તમ શ્રીકૃષ્ણના ઘનીભૂત આનંદના રૂપમાં ભક્તના સન્મુખ હોવા અને ભક્ત પોતાની બધી ઇન્દ્રિયોથી સેવા કરીને જે આનંદ અનુભવે છે તે. જલાશયમાં ડૂબી જઈને જલપાન કરવું તે બ્રહ્માનંદ સમાન છે, જ્યારે જલાશયના તીર કાંઠા ઉપર બેસીને ખોબે ખોબે જળ પીવું તે ભજનાનંદ સમાન છે.
ભક્તના ભાવાનુસાર સર્વાત્મ ભાવ અને શાંત રસ
ભક્તો ભગવાનમાં અલગ-અલગ ભાવવાળા હોય છે, જેમ કે સખ્ય, શૃંગાર, વાત્સલ્ય કે દાસ્ય ભાવ. જે ભક્ત ભગવાનમાં જેવા ભાવથી આસક્ત થાય છે, તેવા પ્રકારના સર્વાત્મ ભાવની અનુભૂતિ તેને થાય છે. આથી પુષ્ટિભક્તિ માર્ગીય સર્વાત્મ ભાવમાં વિવિધતા અને સરસતા રહેલી છે. આનાથી વિપરીત, જ્ઞાનમાર્ગીય સર્વાત્મ ભાવ વિવિધતા રહિત અને શાંતરસાત્મક હોય છે. શાંત રસ એટલે નવ કે દસ પ્રકારના રસમાંથી કોઈ પણ પ્રકાર ન હોય તેવો રસ, જેને વર્ણવવું અઘરું છે.