સંયોગકાલીન સર્વાત્મ ભાવનું પુનરાવર્તન
સત્રની શરૂઆતમાં સર્વાત્મ ભાવના સંયોગ અને વિયોગ દ્વારા થતા બે મુખ્ય પ્રકારોનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવ્યું. સંયોગ એટલે ભગવાન સાથેનું મિલન અથવા સાક્ષાત્કાર, જ્યારે વિયોગ એટલે ભગવાનથી વિખૂટા પડવું. આ બંને અનુભવો અવતારકાળ અને અનવતારકાળ એમ બંને સમયમાં ભક્તોને થાય છે. સર્વાત્મ ભાવ ત્યારે કહેવાય જ્યારે બધી ઇન્દ્રિયો ભગવાનમાં જોડાઈ જાય. વાણીથી વાતચીત, આંખથી દર્શન, હાથથી સેવા, ત્વચાથી સ્પર્શ અને કાનથી શ્રવણ — આ બધું ભગવાનમાં જોડાઈ જાય. ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિઓ (ઈચ્છાઓ) પણ ભગવાનમાં જોડાઈને સર્વાત્મ ભાવ પ્રગટ કરી શકે છે, જેમ કે દર્શન કે શ્રવણ કરવાની ઈચ્છા.
વિપ્રયોગકાલીન સર્વાત્મ ભાવ: ગુણગાન અને પ્રાગટ્ય
વિપ્રયોગ એટલે ભગવાનના વિરહનો અનુભવ, જે અવતારકાળમાં ભક્તો જ્યારે ભગવાનના નિકટ નથી હોતા ત્યારે અને અનવતારકાળમાં જ્યારે પ્રભુસેવા ન હોય અથવા સેવાનો અવસર પ્રાપ્ત ન થયો હોય ત્યારે થાય છે. વિયોગકાળમાં પ્રભુના ગુણગાનને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. ભગવદ્વિયોગમાં જ્યારે ભક્તની આસક્તિ ચરમ અવસ્થા પર પહોંચી જાય છે અને તેના માટે ભગવાન વિના રહેવું અશક્ય બની જાય છે, ત્યારે ભગવાન કૃપા કરીને તેના હૃદયમાં પ્રગટ થઈ જાય છે. આ વિયોગ અવસ્થામાં ભગવાનના હૃદયમાં થતા પ્રાગટ્યને પણ સર્વાત્મ ભાવ કહેવામાં આવે છે. આસક્તિ ભ્રમન્યાયનું ઉદાહરણ આપીને સમજાવ્યું કે વ્રજભક્તોને ગુણગાન દ્વારા સર્વત્ર ભગવાનના દર્શન થતા હતા, જે લૌકિકમાં ભ્રમ હોય પણ ભક્તિમાં યથાર્થ હોય છે.
સર્વાત્મ ભાવમાં પ્રેમનું મહત્ત્વ અને માર્ગભેદ
કંસનું દ્રષ્ટાંત આપીને સમજાવવામાં આવ્યું કે કંસને ઉઠતા-બેસતા, સૂતા-જાગતા સર્વત્ર શ્રીકૃષ્ણ દેખાતા હોવા છતાં તેને સર્વાત્મ ભાવ કહી શકાય નહીં. કારણ કે ભાવનો અર્થ પ્રેમ થાય છે, અને કંસને ભગવાન પ્રત્યે દ્વેષ અને ભય હતો, પ્રેમ નહીં. સર્વાત્મ ભાવ માટે પ્રેમ અનિવાર્ય છે. વક્તાએ પુષ્ટિભક્તિ માર્ગીય અને મર્યાદા માર્ગીય સર્વાત્મ ભાવ વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કર્યો. મર્યાદા માર્ગમાં કેવળ આત્માથી બ્રહ્માનંદની અનુભૂતિ થાય છે, જ્યારે પુષ્ટિભક્તિ માર્ગમાં બધી ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ અને આત્માથી પણ ભજનાનંદની અનુભૂતિ થાય છે. આથી પુષ્ટિભક્તિ માર્ગીય સર્વાત્મ ભાવ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
ભક્તના ભાવ અનુસાર સર્વાત્મ ભાવની વિવિધતા
ભક્તોના ભગવાન પ્રત્યેના ભાવો અલગ અલગ હોય છે, જેમ કે સખ્ય, શૃંગાર, વાત્સલ્ય અને દાસ્ય. જે ભક્ત ભગવાનમાં જેવા ભાવથી આસક્ત થાય છે, તેવા પ્રકારના સર્વાત્મ ભાવની અનુભૂતિ તેને થાય છે. આથી પુષ્ટિભક્તિ માર્ગીય સર્વાત્મ ભાવમાં વિવિધતા અને સરસતા જોવા મળે છે. વક્તાએ સમજાવ્યું કે જ્ઞાન માર્ગીય સર્વાત્મ ભાવ આનાથી વિપરીત વિવિધતા રહિત અને શાંતરસાત્મક હોય છે. શાંત રસ એટલે અન્ય કોઈ પણ રસ – રૌદ્ર, હાસ્ય, બીભત્સ, કરુણ વગેરે – ન હોય તે અવસ્થા. પુષ્ટિમાર્ગમાં ભક્તના ભાવ અનુસાર ભગવાન પ્રગટ થાય છે અને વિવિધ રસોની અનુભૂતિ કરાવે છે, જે તેની વિશિષ્ટતા છે.