પુષ્ટિમાર્ગીય ફલ વિવેક: કામનાનો વિષય કેવળ ભગવાન
પુષ્ટિભક્તની કામનાનો એકમાત્ર વિષય ભગવાન હોય છે. પુષ્ટિપ્ર મર્યાદા વેદ ગ્રંથમાં 'ભગવાનેવહી ફલમ્' કહીને ભગવાનને જ પુષ્ટિભક્તિમાર્ગમાં ફલરૂપ માન્યા છે. ભગવાન ભક્તોની મનોકામના પૂર્ણ કરવા માટે ભૂતળ ઉપર સ્વરૂપથી અને ગુણથી એમ બે રીતે પ્રગટ થાય છે. સ્વરૂપથી પ્રાગટ્ય એટલે બાહ્ય સંયોગ, દર્શન, સ્પર્શ, ક્રીડા આદિ દ્વારા જ્યારે ભગવાન ભક્તોની વચ્ચે પ્રગટ થાય છે. ગુણથી પ્રાગટ્ય એટલે આંતરસંયોગ, ગુણગાન દ્વારા જ્યારે ભગવાન ભક્તના હૃદયમાં પ્રગટ થાય છે. વક્તા સમજાવે છે કે વિયોગ સમયે આંતર પ્રાગટ્ય અને સંયોગ સમયે બાહ્ય પ્રાગટ્યનું ચક્ર સતત ચાલતું રહે તે ઉત્તમ ફળ છે.
પ્રશ્નોત્તર — વ્રજભક્તોનો વિયોગકાલીન ભાવ અને ભગવાનની અભિલાષા
વક્તા પ્રશ્ન કરે છે કે શું વ્રજભક્તોને જ્ઞાન હતું કે પ્રભુ તેમના અંતરમાં બિરાજે છે, અને શું તેમણે ઉદ્ધવજીને એમ કહ્યું કે પ્રભુને પાછા પધારવાની જરૂર નથી? વ્રજભક્તો શ્રીકૃષ્ણમાં તન્મય હતા અને કૃષ્ણ સિવાય તેમને કંઈ સુઝતું ન હતું. ઉદ્ધવજીએ તેમને સંદેશ આપ્યો કે ભગવાન બધાની આત્મા હોવાથી તેમના ભીતર પણ આત્મા સ્વરૂપે છે. જોકે, ગોપીજનોએ ક્યારેય એવું કહ્યું નહોતું કે કૃષ્ણ પાછા નહીં આવે તો ચાલશે, કારણ કે તેમને ભગવાનના સ્વયં દર્શનની અને બાહ્ય અનુભૂતિની તીવ્ર ઈચ્છા હતી.
આસક્તિ ભ્રમન્યાય અને વિયોગની અનુભૂતિ
વક્તા સ્વજનના વિયોગનું સરળ ઉદાહરણ આપીને સમજાવે છે કે કેવી રીતે આસક્તિ ભ્રમન્યાય દ્વારા વ્યક્તિને પ્રિયજનની હાજરીનો ભ્રમ થાય છે. જેમ દુઃખી અવસ્થામાં સ્વજનની અનુભૂતિ થતી હોય છે. ગોપીજનોના કિસ્સામાં પણ, અકરૂરજી શ્રીકૃષ્ણને લઈ ગયા ત્યારે તેમણે અપાર રુદન કર્યું, પરંતુ પછી ગુણગાનના રૂપમાં પ્રભુના સાનિધ્યનો અનુભવ કર્યો, જેના કારણે તેમના પ્રાણ ટકી રહ્યા. નિરોધ લક્ષણ ગ્રંથમાં શ્રીમહાપ્રભુજી સમજાવે છે કે પ્રભુના ગુણગાન જીવનને ટકાવી રાખનારા થાય છે.
ભક્તની અભિલાષા અને ભગવાનનું ફલરૂપ પ્રાગટ્ય
વક્તા ભારપૂર્વક કહે છે કે ભક્તને તો પ્રકટ ભગવાન જ જોઈએ. બાહ્ય પ્રકટ અનુભવ એ આંતરસંયોગનો કોઈ વિકલ્પ નથી. આંતર અનુભૂતિ એ ભક્તની મજબૂરી છે જ્યારે પ્રકટ ભગવાનની પ્રાપ્તિ શક્ય ન હોય. ભક્તની પ્રથમ અભિલાષા પ્રત્યક્ષ બાહ્ય પ્રાગટ્યની હોય છે. સંયોગ અને વિયોગનું ચક્ર રસાનુભૂતિની પૂર્ણતા માટે જરૂરી છે, જેમ રોટલીને બંને બાજુ શેકવામાં આવે. આ બંને પક્ષો દ્વારા ભક્તિરસની પૂર્ણતા આવે છે અને તેનો સ્વાદ પૂરેપૂરો ચાખી શકાય છે. કોઈપણ ભક્ત ક્યારેય એમ સ્વીકાર્ય ન કરે કે ભગવાન તેને પૂર્ણ વિયોગ આપવા માંગે છે. અભિલાષા હંમેશા બાહ્ય સંયોગની જ રહે છે, બાકી ભગવાનની ઈચ્છા સર્વોપરી છે.