પુષ્ટિ ભક્તની કામનાનો વિષય અને ભગવાનનું પ્રાગટ્ય
પુષ્ટિ ભક્તની કામનાનો વિષય કેવળ શ્રીભગવાન જ હોય છે. શ્રીઆચાર્યચરણ પુષ્ટિપ્ર મર્યાદા વેદ ગ્રંથમાં 'ભગવાને વહી ફલમ' કહીને શ્રીભગવાનને જ પુષ્ટિભક્તિ માર્ગમાં ફલરૂપ માને છે. ભક્તોની મનોકામના પૂર્ણ કરવા માટે શ્રીભગવાન ભૂતળ ઉપર સ્વરૂપથી અને ગુણથી, આમ બે પ્રકારે પ્રગટ થતા હોય છે. સ્વરૂપથી પ્રાગટ્ય એટલે બાહ્ય સંયોગ, દર્શન, વાત, ચિદ્સ્પર્શ, ક્રીડા આદિથી ભક્તોના વચ્ચે શ્રીભગવાન પ્રગટ થાય છે, જેમ કે વ્રજભક્તોના કિસ્સામાં. ગુણથી પ્રાગટ્ય એટલે આંતરસંયોગ, ગુણગાન આદિ દ્વારા જ્યારે શ્રીભગવાન ભક્તના હૃદયમાં પ્રગટ થાય છે ત્યારે તેને ગુણથી પ્રાગટ્ય કહેવાય છે. આ બંને પ્રકારના પ્રાગટ્ય અવતારકાળ અને અનવતારકાળ બંનેમાં સંભવ છે.
વ્રજભક્તોના વિયોગમાં પ્રકટ અનુભવની અભિલાષા
ભગવાન મથુરા પધારી ગયા પછી જ્યારે ઉદ્ધવજીને મોકલ્યા અને સંદેશ આપ્યો કે 'મારો અને તમારા વચ્ચે વિયોગ ક્યારેય હોઈ શકતો નથી, કેમ કે હું બધાની આત્મા છું, તમારા ભીતર પણ હું આત્મા સ્વરૂપે છું જ'. આ સંદેશ ગોપીજનોને ઉદ્ધવજી દ્વારા મળ્યો. ગોપીજનોની શ્રીકૃષ્ણમાં તન્મયતા જોઈને ઉદ્ધવજી પણ પ્રભાવિત થયા. અહીં પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થાય છે કે ગોપીજનોએ શું ઉદ્ધવજીને એમ કહ્યું કે, 'અમે તો કૃષ્ણમય બની ગયા છીએ, એટલે હવે શ્રીકૃષ્ણ પાછા નહીં આવે તો ચાલશે?' આસક્તિ ભ્રમન્યાયનું ઉદાહરણ આપીને સમજાવવામાં આવ્યું કે જ્યારે કોઈ પ્રિયજનનો વિયોગ થાય છે ત્યારે તેની આસક્તિને કારણે તેની ઉપસ્થિતિનો ભ્રમ થયા કરે છે. નિરોધ લક્ષણ ગ્રંથમાં શ્રીમહાપ્રભુજી સમજાવે છે કે શ્રીપ્રભુના ગુણગાન ભક્તોના જીવનને ટકાવી રાખનારા થાય છે, જેથી ભક્તનું જીવન ટકી જાય છે. છતાં પણ ભક્તને પ્રત્યક્ષ બાહ્ય પ્રાગટ્યની અભિલાષા જ હોય છે.
ભક્તને પ્રત્યક્ષ બાહ્ય પ્રાગટ્યની અભિલાષા અને ફલની પૂર્ણતા
ભક્તને જે શ્રીભગવાનનો આંતર અનુભવ થઈ રહ્યો છે, જેને આંતરસંયોગ કે ગુણથી પ્રાગટ્ય કહીએ છીએ, તે બાહ્ય પ્રાગટ્યનો વિકલ્પ નથી. ભક્ત ક્યારેય આંતર અનુભૂતિથી સંતૃષ્ટ ન જ હોય, તેને તો બહાર સાક્ષાત્ પ્રગટ શ્રીભગવાન જ જોઈએ. જો પ્રભુ પ્રકટ અનુભવ નથી કરાવવા ઈચ્છતા, તો પછી આંતર અનુભૂતિ એ ભક્તની મજબૂરીનો વિકલ્પ બને છે. ફલના બે પક્ષ હોય છે: અભિલષિત (desired) અને નિયત (destiny). ભક્તની અભિલાષા હંમેશા પ્રકટ શ્રીભગવાનની જ હોય છે, પણ નિયતિ દરેક વખતે એવી જ હોય તે જરૂરી નથી, કારણ કે કોને શું આપવું તે શ્રીભગવાન નક્કી કરે છે. શ્રીભગવાનના વિયોગ સમયે આંતર પ્રાગટ્ય અને સંયોગ સમયે બાહ્ય પ્રાગટ્યનું ચક્ર જો સતત ચાલતું રહે, તો તેનાથી વધુ ઉત્તમ ફળ ભક્ત માટે બીજું કંઈ હોઈ શકતું નથી. જેમ રોટલીને બંને બાજુ શેકીએ તેમ, સંયોગ અને વિયોગ બંનેથી ભક્તિરસની પૂર્ણતા આવે છે.