મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી થાય છે.
કીર્તન: 'મારગ રીતિ દેખાઈ'
આ ખંડમાં શ્રીમહાપ્રભુજીના પ્રાગટ્ય અને તેમણે દર્શાવેલા પુષ્ટિમાર્ગના સેવાથી યુક્ત માર્ગનું વર્ણન કરતું કીર્તન ગાન કરવામાં આવ્યું. કીર્તનમાં શ્રીગિરિધરનલાલનો શૃંગાર, બેનુ ગહાઈ, દર્પણમાં નિરખી મુસ્કાઈ, વિવિધ સામગ્રીથી ભોગ ધરાવી મુખબીડા પાન ખવડાવવાની લીલાનું ગાન થયું. આરતી, શયન અને ભોજન કરી વિશ્રામ લેવા સુધીની દૈનિક સેવાનો ભાવ પ્રગટ કરાયો છે. કીર્તનમાં શ્રીમુખ વચન અને વેણુગીત, યુગલગીતનો પણ ઉલ્લેખ છે, જે નિજદેવી જીવો પર કૃપાની વાત કરે છે. અંતમાં, દાસ શ્રીઠાકોરજીના ચરણરજની પ્રાપ્તિની ભાવના વ્યક્ત કરે છે.
ભગવદ્વાર્તા: નારાયણદાસ બ્રહ્મચારીનો પાંચમો પ્રશ્ન
અહીં નારાયણદાસ બ્રહ્મચારીની ભગવદ્વાર્તાનો પાંચમો પ્રશ્ન રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. નારાયણદાસે શ્રીગોકુલચંદ્રમાજીની બહોત સેવા કરી હતી. એક દિવસ શ્રીઠાકોરજીએ તેમને કંઈક માંગવાનું કહ્યું, ત્યારે નારાયણદાસે શ્રીગોસાઈંજીના ઘેર પધારી સેવા કરાવવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી. આથી શ્રીગોકુલચંદ્રમાજી પ્રસન્ન થયા કારણ કે નારાયણદાસે પોતાનું સુખ નહીં, પરંતુ પ્રભુનું સુખ માંગ્યું હતું. ત્યારબાદ નારાયણદાસની ભતીજી અને પછી નારાયણદાસની દેહ છૂટી. શ્રીગોકુલચંદ્રમાજીની સેવા કૃષ્ણદાસ સ્વામી મહાવનમાં રહેતા નારાયણદાસની જ્ઞાતિના શ્રીગોસાઈંજીના સેવક દ્વારા કરાવવામાં આવી. આ વાર્તા દ્વારા સેવકનો ધર્મ સમજાવવામાં આવે છે કે સ્વામીની આજ્ઞાનું પાલન કરવું અને સ્વામીના સુખનું ધ્યાન રાખવું એ જ સેવકનો મુખ્ય ધર્મ છે.
'ગોસ્વામીજી' અને 'નારાયણ' શબ્દનું વિવેચન
આ ખંડમાં કેટલાક પારિભાષિક શબ્દોની સમજૂતી આપવામાં આવી છે. 'નારાયણ' શબ્દની વ્યુત્પત્તિ સમજાવતા કહ્યું કે 'નાર' એટલે પાણી અને 'અયન' એટલે રહેવાનું સ્થાન, અર્થાત્ જેનો નિવાસ પાણી ઉપર છે તે નારાયણ. તેમના દાસ તે નારાયણદાસ. 'સેવા' એટલે સેવ્યને સુખ થાય તેવી ક્રિયા. વૈષ્ણવ સેવા કર્યા વગર રહી શકતા નથી, તેમનું અસ્તિત્વ જ સેવામાં છે. સેવા દ્રવ્યથી અને તન-મનથી સર્વસમર્પણ દ્વારા થાય છે. 'ઠાકોરજી' એટલે માલિક, જેમને આપણે મોટા સન્માન અને સંબંધથી બોલાવીએ છીએ. 'દેહ' બે પ્રકારના હોય છે: સ્થૂળ શરીર (પાંચ મહાભૂતોથી બનેલું) અને સૂક્ષ્મ શરીર (પાંચ કર્મ ઇન્દ્રિય, પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિય, એક અંતઃકરણ અને પ્રાણથી બનેલું). 'ગોકુલચંદ્રમાજી'નો અર્થ 'ગોકુળના ચંદ્રમા' સમજાવતા કહ્યું કે ચંદ્રમા શીતળ પ્રકાશ આપે છે, તેમ પ્રભુ ભક્તોને શીતળતા અને ભક્તિરૂપી પ્રકાશ પ્રદાન કરે છે. 'ગોસાઈજી' એ સાચો શબ્દ નથી, 'ગોસ્વામીજી' સાચો શબ્દ છે, જેનો અર્થ 'ઇન્દ્રિયોના સ્વામી' કે 'વેદના સ્વામી' થાય છે. 'દેહ છૂટવી' એટલે દેહ અને આત્માનો યોગ છૂટવો, જીવાત્મા અને સૂક્ષ્મ શરીરનું સ્થૂળ શરીરમાંથી નીકળવું. 'સેવક' એટલે સેવ્યને સુખ થાય તેવી ક્રિયા કરનાર, જે સેવ્યના કહ્યા વગર પણ દુઃખ સમજીને કાર્ય કરે.
નારાયણ શબ્દનું તાત્પર્ય અને મર્યાદા માર્ગ
વક્તા નારાયણ શબ્દના ગૂઢ તાત્પર્યનું વિવેચન કરતા જણાવે છે કે એમ જોવા જતા તો પરબ્રહ્મ તરીકે ફક્ત શ્રીકૃષ્ણને જ માનવામાં આવે છે. પરંતુ જ્યારે ઐશ્વર્યની મહિમા અને શક્તિનું પ્રકટીકરણ હોય ત્યારે 'નારાયણ' શબ્દનો પ્રયોગ થાય છે. શ્રીકૃષ્ણ પૂર્ણ આનંદમય અને રસ સ્વરૂપ છે, જ્યારે નારાયણ ઐશ્વર્યપ્રધાન સ્વરૂપ છે. સૃષ્ટિનું પાલન, પ્રલય, સર્ગ-વિસર્ગ, બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ જેવા સંદર્ભોમાં પરબ્રહ્મને નારાયણ કહેવામાં આવે છે. સાંખ્ય દર્શન અનુસાર ભૌતિક પ્રકૃતિના તત્ત્વોથી જ્યારે ઈશ્વર બ્રહ્માંડની રચના કરે છે, ત્યારે બ્રહ્માંડીય નિયંતાને નારાયણ કહેવાય છે. મર્યાદા માર્ગમાં નારાયણનું ઉપાસન સ્વરૂપ જોઈ શકાય છે. પુષ્ટિમાર્ગમાં શ્રીકૃષ્ણની નિષ્કામ પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ છે, જે મર્યાદા માર્ગથી થોડી જુદી છે. પુષ્ટિમાર્ગમાં ભક્ત ભગવાનને નિષ્કામ ભાવથી અને પૂર્ણ ભક્તિથી ભજે છે, જેમાં વેદના નિયમો સીધા લાગુ પડતા નથી, પરંતુ ભગવાનના સુખનો વિચાર મુખ્ય હોય છે. આમ, વેદાંતમાં મર્યાદા માર્ગના અધિષ્ઠાતા નારાયણ તરીકે ઓળખી શકાય છે, જેમનું ધામ વૈકુંઠ છે. પરબ્રહ્મ જ્યારે અંતર્યામી સ્વરૂપે બધા જીવોના હૃદયમાં નિવાસ કરે છે, ત્યારે પણ તેમને નારાયણ કહેવાય છે. ઐશ્વર્યના પ્રકટીકરણ વખતે અધિકતર નારાયણ શબ્દનો પ્રયોગ થાય છે. કાર્યરૂપે ભેદ હોવા છતાં, દ્વૈત કે શુદ્ધાદ્વૈત દ્રષ્ટિએ કોઈ ભેદ નથી, કારણ કે બ્રહ્મ એક જ છે.
શ્રી કૃષ્ણાષ્ટકમનો પાઠ
આ ખંડમાં 'શ્રી કૃષ્ણાષ્ટકમ'નો સમૂહ પાઠ કરવામાં આવ્યો. વક્તાએ સહભાગીઓને હાથ ઊંચા કરીને અનમ્યુટ થવા સૂચવ્યું. આષ્ટકમના દરેક શ્લોકમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના વિવિધ ગુણગાન અને તેમના દાસત્વની ભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. શ્લોકોમાં શ્રીગોપગોકુલ વિવર્ધન, નંદસૂનો, રાધાપતે, વ્રજજનાવતાર, દામોદરા, શ્રીશાંતિકારણ, માધવ, ગોકુલેન્દ્ર, યદુત્તમ, પુરુષોત્તમ, વિશ્વમૂળ, ગોવિંદ, યાદવપતે, ગોકુલવલ્લભ, બલાનુજ, સદ્રાશે, ભક્તાનુકંપિત, ગુણધામ, કિશોરમૂર્તે, ગરુડદાસન, યદુનંદન, શંકરશણાપ્રિય, કૃપાલય, વિષ્ણુ, સત્યપ્રતિજ્ઞ, ગોપીજનપ્રિયતમ, રાધાવર, આશ્ચર્યબાલવર, કંદર્પકોટિ મદહારણ, તીર્થકીર્તે, કરુણાવતીર્થપાદ, સર્વજ્ઞ, કલ્પવૃક્ષ, નારાયણ, વૃંદાવનેશ્વર, મુકુંદ, વંશીવિભૂષિત કરામ્ભુજ, પદ્મનયન, વિશ્વેશ, કેશવ, વ્રજોત્સવ, પાંડવપતે જેવા સંબોધનો દ્વારા ભગવાનની મહિમા ગવાઈ છે. દરેક શ્લોકના અંતે 'મમ દેહિ દાસ્યમ' એટલે કે 'મને દાસત્વ પ્રદાન કરો' એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવી છે. અષ્ટકમના ફળશ્રુતિમાં કહ્યું છે કે જે ભક્ત પાવનકારી આ કૃષ્ણાષ્ટકમનો પાઠ કરે છે, તેને શ્રીઠાકોરજીના ચરણારવિંદની અતુલ ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
સંસ્કૃત શ્લોકોના ઉચ્ચાર શુદ્ધિનો અભ્યાસ
આ સત્રના અંતિમ ભાગમાં સંસ્કૃત શ્લોકોના ઉચ્ચારણ શુદ્ધિનો અભ્યાસ કરાવવામાં આવ્યો. સહભાગીઓને શ્લોકના ચોક્કસ શબ્દોનું યોગ્ય ઉચ્ચારણ શીખવવામાં આવ્યું. 'અત્રારંભે નનાશત્યા', 'દ્રષ્ટાંતસ્યાપ્યભાવતઃ', 'સ્વાસ્થ્ય હેતોહો પરિત્યાગાત', 'બાધકેનાસ્ય સંભવેત' જેવા શ્લોકખંડોનું વારંવાર પુનરાવર્તન કરાવીને સંધિ અને પદચ્છેદ સાથે શુદ્ધ ઉચ્ચારણ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો. વક્તાએ સમજાવ્યું કે જો એકસાથે બોલતા ન ફાવે તો અલગ અલગ શબ્દો બોલી શકાય, પરંતુ યોગ્ય રીતે સંધિયુક્ત ઉચ્ચારણ કરવું જ શ્રેષ્ઠ છે.