વ્રજભક્તોના ભાવોનું નિર્ગુણત્વ અને અવતારકાળનો મહિમા
છેલ્લા અધ્યાયની સમજણ મુજબ, ભક્તોના ભાવ તામસ, રાજસ, સાત્વિક અને નિર્ગુણ હોઈ શકે છે, પરંતુ ભક્તિ પોતે નિર્ગુણ હોય છે. શ્રીઠાકોરજી વ્રજભક્તોના તામસ ભાવને લીલાઓ દ્વારા રાજસ અને પછી સાત્વિક બનાવી અંતે નિર્ગુણ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરાવે છે. અવતારકાળમાં ભગવાન પોતે ભૂતલ પર પ્રગટ થઈને ભક્તોનો ઉદ્ધાર કરે છે, જેમાં ભક્તોને કોઈ સાધના કરવાની જરૂર રહેતી નથી. ભગવાનના સંકલ્પથી જ તેમની દિવ્યતા સિદ્ધ થાય છે અને ભક્તોને નિત્યલીલામાં પ્રવેશ મળે છે.
અવતારકાળમાં ફલપ્રાપ્તિ અને સાધનાનો ક્રમ
અવતારકાળમાં ફળની પ્રાપ્તિ પ્રથમ થાય છે અને ત્યારબાદ શ્રીઠાકોરજી પોતે જ ભક્તને તે ફળને ધારણ કરવા માટેની પ્રક્રિયા કરાવે છે. આ વાતને લગ્ન સંસ્કારના ઉદાહરણ દ્વારા સમજાવવામાં આવી, જેમાં કન્યાના લગ્ન બાળપણમાં થઈ જતા, પરંતુ ગ્રહસ્થાશ્રમના ધર્મ શીખવા માટે તે પિતાના ઘરે રહીને તાલીમ મેળવતી. આ પ્રક્રિયાને શાસ્ત્રીય ભાષામાં 'દ્વિરાગમન' કે 'ગોનો' કહેવાય છે. આથી, સાધન અને ફળ વચ્ચેની ખાનાપૂર્તિ કોઈ પણ રીતે કરવી આવશ્યક છે, જેથી પ્રાપ્ત થયેલ ફળને ભક્ત જાળવી શકે અને તેનો સ્વાદ લઈ શકે.
ભક્તિની વ્યાખ્યા અને અભિવ્યક્તિનું મહત્ત્વ
શ્રીઆચાર્યચરણ નિરૂપાધિક, નિષ્કામ, નિષ્કપટ ભક્તિને પુષ્ટિભક્તિમાર્ગમાં સાધના તરીકે સ્વીકારે છે. શાસ્ત્રવર્ણિત મહાત્મ્યજ્ઞાનપૂર્વક ભગવાનમાં થનારો નિષ્કામ, સુદ્રઢ અને સર્વાધિક સ્નેહ એ જ ભક્તિ છે. ભગવાનના સ્વરૂપ, ગુણ, નામ, લીલા અને લીલાસ્થળો પ્રત્યે વિશેષ આદર અને પ્રેમ ભાવ જાગૃત થવાથી આ ભક્તિ પ્રગટ થાય છે. મનમાં સ્નેહ પ્રગટ થયા પછી તેની અભિવ્યક્તિ અત્યંત આવશ્યક છે, અન્યથા તે ભાવ રૂંધાઈ જાય છે. શ્રીમહાપ્રભુજીએ નવધા ભક્તિને આ ભગવત્સ્નેહને અભિવ્યક્ત કરવાના ઉપાય તરીકે બતાવી છે.
નવધા ભક્તિનું કથાપક્ષ અને સેવાપક્ષમાં વિભાજન
શ્રીઆચાર્યચરણે શાસ્ત્રોક્ત નવધા ભક્તિનો સમાવેશ પુષ્ટિભક્તિમાર્ગમાં કથાપક્ષ અને સેવાપક્ષમાં કર્યો છે. કથાપક્ષમાં શ્રવણ, કીર્તન, સ્મરણનો સમાવેશ થાય છે, જે ભગવાનના લીલા, સ્વરૂપ, ગુણ અને નામોનું ગુણગાન છે. સેવાપક્ષમાં બે પ્રકાર છે: બાહ્ય અને આંતર. બાહ્ય સેવાપક્ષમાં પાદસેવન, અર્ચન અને વંદનનો ઉપદેશ છે, જ્યારે આંતર સેવાપક્ષમાં દાસ્ય, સખ્ય અને આત્મનિવેદનનો સમાવેશ થાય છે. આ રીતે, નવધા ભક્તિના નવ પાસાઓ શ્રીઆચાર્યચરણની સેવા-કથાત્મિકા ભક્તિ સાથે સુમેળ સાધે છે.
નામસેવા અને સ્વરૂપસેવામાં ભાવના તથા મનોયોગનું મહત્ત્વ
સાધારણ કક્ષાના લોકો જ્યારે મંત્રજપ, કથાશ્રવણ, સેવાપૂજા કે કીર્તન કરતા હોય છે, ત્યારે થોડા સમયમાં જ તેમનું મન ભટકવા લાગે છે અને થાક, કંટાળો, નિદ્રા કે ક્રોધાદિ તામસ ભાવોનો અનુભવ થાય છે. આનું મુખ્ય કારણ મનોયોગનો અભાવ છે. શરીરથી થતી ક્રિયામાં જો મનને બુદ્ધિપૂર્વક જોડવામાં ન આવે, તો તે ક્રિયાત્મક બની જાય છે અને તેમાં વિકૃતિઓ આવવાની શક્યતા રહે છે. આથી, શ્રીઆચાર્યચરણે નામસેવા અને સ્વરૂપસેવા કરતી વખતે સેવક, સેવ્ય સ્વરૂપ, લીલા, સેવાસ્થળ, સેવાઉપયોગી સામગ્રી વગેરેના અલૌકિક લીલાત્મક સ્વરૂપનું ચિંતન કે ભાવનાઓ કરવાનો ઉપદેશ આપ્યો છે, જેથી મનોયોગ સદા જાગૃત રહે અને ભક્તિ દ્રઢ બને. આધુનિક વિજ્ઞાનના સંદર્ભમાં ડોપામાઇન અને નવીનતાનો સિદ્ધાંત પણ સમજાવવામાં આવ્યો, જે દર્શાવે છે કે એક જ ક્રિયાનું નિરંતર પુનરાવર્તન મનને સ્તબ્ધતા તરફ દોરી જાય છે.