ભક્તોના ભાવ અને અવતારકાળની લીલા
છેલ્લા અધ્યાયની સમજણ અનુસાર, ભક્તોમાં તામસ, રાજસ, સાત્વિક અને નિર્ગુણ જેવા વિવિધ ભાવો હોય છે। ભગવાન તેમના ભાવ અનુસાર ભક્તો સાથે લીલા કરે છે જેથી નિરોધ સિદ્ધ થાય અને પુષ્ટિભક્તિનું ફળ પ્રાપ્ત થાય। પુષ્ટિભક્તિ પોતે નિર્ગુણ હોય છે, કારણ કે પુષ્ટિભક્તોની ભક્તિ નિષ્કામ અને નિષ્કપટ હોય છે। વ્રજભક્તોના તામસ ભાવને ભગવાને લીલા દ્વારા રાજસ અને પછી સાત્વિક બનાવ્યો, અને અંતે તેમને નિર્ગુણ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરાવી। અવતારકાળમાં ભગવાને પોતે જ ભૂતલ ઉપર પ્રગટ થઈ ભક્તોના ઉદ્ધાર માટે લીલા કરી, તેમને કોઈ સાધના કરવી ન પડી। ભગવાને વ્રજભક્તોના ભાવોને બદલ્યા વિના તેમની અવિદ્યા, અહંતા-મમતા દૂર કરાવી અને આસક્તિ પ્રબળ બનાવી, જેથી તેઓ નિત્ય લીલામાં પ્રવેશ કરવા યોગ્ય બન્યા।
અવતારકાળમાં ફળપ્રાપ્તિ અને સાધનનો ક્રમ
અવતારકાળમાં પ્રભુ પહેલાં પ્રગટ થાય છે, એટલે કે ફળ પહેલાં પ્રાપ્ત થઈ જાય છે, અને સાધન ફળની પ્રાપ્તિ થયા પછી કરાવવામાં આવે છે, જેથી ભક્ત ફળને ધારણ કરી શકે અને તેનો અનુભવ કરી શકે। વક્તાશ્રીએ આને સમજાવવા માટે કન્યાના વિવાહ સંસ્કારનું ઉદાહરણ આપ્યું। જૂના સમયમાં કન્યા નાની ઉંમરે પરણી જતી, પરંતુ ગ્રહસ્થાશ્રમના કર્તવ્યો શીખવા માટે તે પિતાના ઘરે જ રહેતી અને પતિના ઘરે તે ગ્રહસ્થધર્મ નિભાવી શકે તે માટેની તાલીમ ત્યાં જ મેળવતી। આ જ રીતે, ભૂખ ન હોય છતાં મુસાફરીના કારણે વહેલું ભોજન લેવું પડે છે, જેમાં ફળ (ભોજન) પહેલાં મળે છે અને ભૂખનું સેન્સેશન (સાધન) પછી જાગે છે। ભગવાને પણ ભક્તોને ફળ પ્રદાન કર્યા પછી ક્રમિક રીતે આવશ્યક સાધનો પૂર્ણ કરાવ્યા છે।
અનવતારકાળમાં સાધનાનું મહત્ત્વ
અવતારકાળમાં ભગવાને વ્રજભક્તોના તામસાદિ ભાવોને દૂર કરીને તેમને નિર્ગુણતા પ્રાપ્ત કરાવી આપી, તેમને કોઈ સાધન કરવાની જરૂર પડી નહોતી। પરંતુ, અનવતારકાળ એટલે કે વર્તમાનકાળમાં, ભગવદ્ભક્તોએ ભગવત્કૃપાને સર્વોચ્ચ ફળપ્રાપ્તિ સુધી વિકસાવવા માટે નિર્દિષ્ટ સાધના કરવી જ પડે છે। વક્તાશ્રીએ સમજાવ્યું કે અનવતારકાળમાં ભગવાનની કૃપા તો હોય છે, પણ તેને વિકસાવવા અને દ્રઢ કરવા માટે જ્ઞાન અને સાધના અનિવાર્ય છે। સાધના દ્વારા જ નિરોધ કે ફળની પ્રાપ્તિ શક્ય બને છે।
પુષ્ટિભક્તિનું સ્વરૂપ અને નવધા ભક્તિ દ્વારા અભિવ્યક્તિ
શ્રીઆચાર્યચરણ નિરૂપાધિક, નિષ્કામ, નિષ્કપટ ભક્તિને પુષ્ટિભક્તિ માર્ગમાં સાધના તરીકે સ્વીકારે છે। શાસ્ત્રમાં 'મહાત્મ્યજ્ઞાન પૂર્વક સુદ્રઢ સર્વતો અધિક સ્નેહો ભક્તિ' તરીકે ભક્તિની વ્યાખ્યા કરવામાં આવી છે। ભગવાનના મહાત્મ્યનું જ્ઞાન થવાથી ભગવત્સ્વરૂપ, ભગવદ્ગુણ, ભગવન્નામ, ભગવદ્લીલા તથા ભગવદ્લીલાસ્થળો પ્રત્યે વિશેષ આદર અને પ્રેમભાવ જાગૃત થાય છે। ભક્તિનું મુખ્ય પાસું નિષ્કામ, સુદ્રઢ, અનન્ય અને સર્વાધિક સ્નેહ છે। મનમાં સ્નેહ પ્રગટ થઈ ગયો હોય, પરંતુ જો તેની અભિવ્યક્તિ ન થાય, તો તે ભાવ મનમાં જ રૂંધાઈ જતો હોય છે, અને તેમાં વૃદ્ધિ પણ થતી નથી। આથી, ભગવત્સ્નેહને પ્રગટ કરવા માટે શાસ્ત્રમાં શ્રવણ, કીર્તન, સ્મરણ, પાદસેવન, અર્ચન, વંદન, દાસ્ય, સખ્ય, આત્મનિવેદન રૂપે નવધા ભક્તિનો ઉપદેશ કરવામાં આવ્યો છે।
નવધા ભક્તિનું કથાપક્ષ અને સેવાપક્ષમાં વિભાજન
શ્રીઆચાર્યચરણે શાસ્ત્રોક્ત નવધા ભક્તિનો સમાવેશ પુષ્ટિભક્તિ માર્ગમાં 'કથાપક્ષ' અને 'સેવાપક્ષ'માં કર્યો છે। કથાપક્ષને નામસેવા, નામરતિ કે ગુણગાન રૂપે પણ ઓળખવામાં આવે છે, જેમાં ભગવદ્લીલા, સ્વરૂપ, ગુણ, નામોનું શ્રવણ, કીર્તન અને સ્મરણ કરવાનો ઉપદેશ છે। સેવાપક્ષના બાહ્ય (પાદસેવન, અર્ચન, વંદન) અને આંતર (દાસ્ય, સખ્ય, આત્મનિવેદન) એમ બે પ્રકારો હોય છે। સામાન્ય રીતે, મંત્ર જપ, કથા શ્રવણ, સેવા પૂજા, કીર્તન જેવી ક્રિયાઓ લાંબા સમય સુધી કરવાથી મન ભટકવા લાગે છે, થાક, નિંદ્રા કે કંટાળાનો અનુભવ થાય છે, અને ક્યારેક ક્રોધાદિ તામસ ભાવો પણ પ્રગટ થાય છે। આનું એક મુખ્ય કારણ મનોયોગનો અભાવ છે, એટલે કે શરીરથી કાર્ય થાય છે પણ મન તેમાં બુદ્ધિપૂર્વક જોડાતું નથી। આથી, ક્રિયાત્મક સેવા વિકૃતિઓ તરફ દોરી શકે છે।
નામસેવા અને સ્વરૂપ સેવામાં ભાવનાનું મહત્ત્વ
મનનો અભાવ, અજ્ઞાન, સંગદોષ અથવા સ્વભાવને અનુકૂળ ન હોય તેવો માર્ગ અપનાવવાથી સાધનામાં કંટાળો અને વિકૃતિઓ આવે છે। નામસેવા કે સ્વરૂપસેવા જો માત્ર ક્રિયાત્મક બની જાય, તો તેમાં અનેક વિકૃતિઓ આવી શકે છે। આ ન થાય તે માટે શ્રીઆચાર્યચરણે સાવધાનીપૂર્વક ઉપદેશ કર્યો છે કે નામસેવા તથા સ્વરૂપસેવા કરતાં કરતાં સેવક, સેવ્ય સ્વરૂપ, લીલા, સેવાસ્થળ, સેવા ઉપયોગી સામગ્રી વગેરેના અલૌકિક લીલાત્મક સ્વરૂપનું ચિંતન કે ભાવનાઓ કરવી જોઈએ। આનાથી મન કેન્દ્રિત રહે છે અને ભક્તિ સદા જાગૃત રહે છે। વક્તાશ્રીએ આધુનિક દ્રષ્ટિથી સમજાવ્યું કે મન નવીનતા અને ચેલેન્જથી ઉત્સાહી રહે છે (ડોપામાઇન), જ્યારે એક જ કાર્ય નિરંતર કરવાથી સ્તબ્ધતા આવે છે। તેથી, ભાવના દ્વારા સેવાને રસપ્રદ અને જીવંત રાખવી એ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે।