મંગળાચરણ
મંગળાચરણનું પઠન કરવામાં આવ્યું.
કીર્તન
• પાઠ: કીર્તનનું પઠન કરવામાં આવ્યું.
• प्रतिभागी वाचन: એક વૈષ્ણવ દ્વારા કીર્તન પઠન માટે અનુમતિ માંગવામાં આવી અને ત્યારબાદ 'આજ રાવણ મે જય જયકાર' કીર્તનનું ગાન કરવામાં આવ્યું.
• વક્તા વિવેચન: કીર્તન પૂરું થયા બાદ વક્તા દ્વારા કીર્તન સુંદર રીતે ગવાયું હોવાનું જણાવી સરાહના કરવામાં આવી.
વાર્તા પ્રારંભ — ત્રિપુરદાસ કાયસ્થની વાર્તા
• प्रतिभागी वाचन: ભાવ પ્રકાશની ત્રીજી પંક્તિમાંથી શ્રીમહાપ્રભુજીના સેવક ત્રિપુરદાસ કાયસ્થની વાર્તાનો આરંભ કરવામાં આવ્યો. ત્રિપુરદાસ શેરગઢના કાયસ્થ હતા, જેમના પિતા રાજાના દીવાન હતા. ત્રિપુરદાસ નાનપણથી જ પિતા સાથે રહેતા અને રાજાના સઘળા કામ શીખ્યા. એક સમયે રાજા આગરાના દેશાધિપતિ પાસે ગયા ત્યારે ત્રિપુરદાસ પણ સંગે ગયા. ત્યાંથી પરત ફરતી વખતે તેઓ શ્રીગોવર્ધનધરના દર્શન કરવા આવ્યા અને ત્રિપુરદાસ ત્રણ દિવસ ગોવર્ધનમાં રહ્યા, જ્યાં તેમનું મન શ્રીનાથજીના સ્વરૂપમાં આસક્ત થઈ ગયું.
શ્રીનાથજી પ્રત્યે આસક્તિ અને પિતાની વિદાય
• प्रतिभागी वाचन: ચોથે દિવસે રાજાની વિદાયની વાત સાંભળી ત્રિપુરદાસને વિરહજ્વર ચડી આવ્યો અને તેઓ વ્યાકુળ થયા. પિતાએ પૂછતાં ત્રિપુરદાસે કહ્યું કે જો તેમને લઈ જવામાં આવશે તો દેહ છૂટશે. તેમણે પિતાને એક-બે મહિના રોકાઈને દર્શન કરીને પાછા આવવાનું કહ્યું. પિતાએ રાજાને આ સમાચાર કહ્યા. રાજાએ કહ્યું કે ચિંતા ન કરો, અસવારી અને મનુષ્ય રાખી લો, ત્રિપુરદાસ પાછળથી આવી જશે. આ સાંભળી ત્રિપુરદાસનો જ્વર ઉતરી ગયો. પિતાએ પાલખી અને મનુષ્ય આપ્યા અને બેટાને જલદી આવવાનું કહી પોતે રાજા સાથે ગયા. માર્ગમાં એક જમીનદાર સાથે લડાઈ થઈ અને ત્રિપુરદાસના પિતાને ગોળી વાગતાં તેઓ મૃત્યુ પામ્યા. રાજાએ જમીનદારને મારીને આગળ પ્રયાણ કર્યું અને પાછળથી ત્રિપુરદાસને મનુષ્ય મોકલીને સઘળા સમાચાર કહ્યા.
શ્રીઆચાર્યજીની કૃપા અને માનસી સેવા સિદ્ધિ
• प्रतिभागी वाचन: સમાચાર સાંભળી ત્રિપુરદાસ પ્રસન્ન થયા કે હવે કોઈ બંધન નથી અને તેઓ સદા શ્રીગોવર્ધનધરના દર્શન કરી શકશે. પિતાના કાર્યો માનસી ગંગા પર પૂર્ણ કરી તેઓ શુદ્ધ થયા અને નિત્ય દર્શન કરવા લાગ્યા. એક દિવસ શ્રીઆચાર્યજીએ તેમને પૂછ્યું કે તેઓ કોણ છે અને બે મહિનાથી દર્શન કરે છે તો પોતાના ઘરે કેમ નથી જતા. ત્રિપુરદાસે કહ્યું કે તેમની માતા જન્મથી જ નથી અને પિતા હવે મૃત્યુ પામ્યા છે, લગ્ન પણ થયા નથી, તેથી તેમનું મન શ્રીનાથજીના સ્વરૂપમાં અટક્યું છે અને તેઓ ક્યાં જાય. શ્રીઆચાર્યજીએ તેમની પ્રીતિ જોઈને કહ્યું કે તેઓ એવું કરી દેશે કે જ્યાં રહેશે ત્યાં શ્રીનાથજીના દર્શન થશે અને એક ક્ષણનો પણ વિયોગ નહીં થાય. ત્રિપુરદાસે દંડવત કરીને વિનંતી કરી કે મહારાજ તેમને આ જ જોઈએ છે, કારણ કે તેઓ માંગી શકતા નથી અને નિત્ય ખર્ચ પણ જોઈએ છે, તેમજ શ્રીનાથજીના દર્શન વિના રહી શકાતું નથી, આ જ ચિંતા હતી. તેમણે કહ્યું કે આપ કૃપા કરીને જે આજ્ઞા કરો તે તેઓ કરશે. ત્યારે શ્રીઆચાર્યજીએ ત્રિપુરદાસને નામનિવેદન કરાવી શ્રીનાથજીનું ચરણામૃત અને મહાપ્રસાદ આપ્યા. તેના પ્રતાપે તેમના નેત્રો સામે શ્રીનાથજીના સ્વરૂપનું દર્શન થવા લાગ્યું. શ્રીઆચાર્યજીએ કહ્યું કે હવે તમે અહીંથી જાઓ, જ્યાં પણ રહેશો ત્યાં પ્રભુ તમને દર્શન આપશે, પરંતુ શ્રીઠાકોરજીને ક્યારેય પીઠ ન આપવી. ત્રિપુરદાસે શ્રીઆચાર્યજીને દંડવત કરી વિદાય લીધી અને પ્રણ લીધું કે શ્રીનાથજીના ચરણામૃત-મહાપ્રસાદ લીધા વિના જલ પણ ગ્રહણ નહીં કરે. આ નિશ્ચય કરીને તેઓ ઘરે આવ્યા.
• વક્તા વિવેચન:
**વાર્તામાંથી શીખ:** આપણે ઠાકોરજીની સેવામાં આસક્ત રહેવું જોઈએ અને રોજ દંડવત કરવા જોઈએ. ભક્તનું જીવન ભગવાન સિવાય ટકી શકતું નથી, તેથી આપણામાં એવી ભક્તિ આવવી જોઈએ. આપણે મહાપ્રભુજીના આચરણને શીખવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. મહાપ્રભુજીએ ત્રિપુરદાસને માનસી સિદ્ધ કરાવી, જેથી તેમને ઠાકોરજીના સદા દર્શન થતા હતા. મહાપ્રભુજીના રૂપ દર્શન માત્રથી ઉદ્ધાર થતો હતો. ભલે મહાપ્રભુજી અવતીર્ણ નથી, પરંતુ તેમના ગ્રન્થોના આધારથી આપણે પણ આવી અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી શકીએ છીએ. ઠાકોરજીનું સ્મરણ સદા આપણા મનમાં રહેવું જોઈએ, ભક્તને તેના સિવાય બીજી કોઈ અપેક્ષા ન હોવી જોઈએ. ઠાકોરજીનું હંમેશા સ્મરણ રહેવું જોઈએ.
**ઠાકોરજીથી વિમુખ ન થવું:** મહાપ્રભુજીએ ત્રિપુરદાસને આજ્ઞા કરી કે 'શ્રી ઠાકોરજી કો કબહું પીઠ ન દેઈગો', જેનો અર્થ છે કે ઠાકોરજીથી ક્યારેય વિમુખ ન થવું જોઈએ. આપણે ભગવત્સેવા, સ્મરણ, ઠાકોરજીનું નામ લેવા, ભક્તોના સત્સંગમાં, વૈષ્ણવોના સન્માન કરીને, ગૌસેવાથી વગેરેથી ઠાકોરજીને પ્રસન્ન રાખી શકીએ. સૌથી પહેલા, આપણા ધર્મ એટલે ભગવાનના નામનો ક્યારેય ત્યાગ ન કરવો, તેનાથી આપણે ઠાકોરજીના સન્મુખ બની રહીએ છીએ. ત્રિપુરદાસે તેમના જીવનમાં ઠાકોરજીના મહાપ્રસાદ અને ચરણામૃત વિના જલ પણ ગ્રહણ ન કરવાનો નિયમ લીધો, જે દર્શાવે છે કે ભગવદ્ધર્મને આગળ રાખીને જ આપણે આપણા કાર્યો કરવા જોઈએ. આમાંથી આપણે દાસધર્મ શીખી શકીએ છીએ.
પારિભાષિક શબ્દોનું વિવેચન: શ્રી ગોવર્ધન, શ્રીનાથજી, શ્રી આચાર્યજી
• प्रतिभागी वाचन: એક વૈષ્ણવ દ્વારા કેટલાક પારિભાષિક શબ્દોનું વિવેચન કરવામાં આવ્યું. 'શ્રી ગોવર્ધન' એટલે ગાયોના પાલન-પોષણ કરવાવાળા, કારણ કે ગોવર્ધન પર્વત ગાયોને ઘાસ આપે છે અને ત્યાંથી પાણી પીએ છે. 'ધર' એટલે ધારણ કરવાવાળા, જેમ ઠાકોરજીએ ગોવર્ધન પર્વત ધારણ કર્યો હતો. 'શ્રીનાથજી' એટલે શ્રી (લક્ષ્મીજી)ના નાથ (પતિ) વિષ્ણુજી, જેમને દક્ષિણ ભારતમાં તિરુપતિ બાલાજી તરીકે પણ ઓળખાય છે. 'શ્રી આચાર્યજી' એટલે જે શાસ્ત્રોને વાંચી પોતાના જીવનમાં ગ્રહણ કરે અને પોતાના શિષ્યોને સમજાવે. 'શ્રીનાથ' શબ્દનો અર્થ એ છે કે શ્રી સદા તેમની સાથે જ હોય છે, ઠાકોરજી ક્યારેય શ્રી રહિત નથી હોતા. શ્રી એ ઠાકોરજીની શોભા છે. જેમ આપણે ત્યાં ઠાકોરજી સ્વામીજી સાથે બિરાજે છે, તેમ સ્વામીજી એમની શ્રી થાય છે.
પારિભાષિક શબ્દોનું વિવેચન: દંડવત પ્રણામ, ચરણામૃત, શ્રી ઠાકોરજી, મહાપ્રસાદ
• प्रतिभागी वाचन: 'દંડવત પ્રણામ' એટલે સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ, જેમાં દંડ (લાકડી)ની જેમ જમીન પર લેટીને પ્રણામ કરવામાં આવે છે. 'ચરણામૃત' એટલે ઠાકોરજીના ચરણને સ્પર્શ થઈને આવેલું જલ. 'શ્રી ઠાકોરજી' એટલે માલિક, આપણે ઠાકોરજીના સેવક છીએ અને જે આપણાથી મોટા હોય તેમને સન્માનથી ઠાકોરજી કહીને બોલાવવા જોઈએ. 'મહાપ્રસાદ' એટલે ખાલી પ્રસાદ નહીં, પણ કોઈ પણ વસ્ત્ર, આભૂષણ, પાત્ર જે ઠાકોરજી અતિ પ્રસન્ન થઈને પોતાના ભક્તને પ્રદાન કરે, તે મહાપ્રસાદ થઈ જાય છે. મહાપ્રસાદ ક્યારેય વેચાય કે ખરીદાય નહીં અને જે કરે છે તેમને દોષ-પાપ લાગે છે.
• વક્તા વિવેચન:
**મહાપ્રસાદનો શાબ્દિક અર્થ:** મહાપ્રસાદ એટલે ઠાકોરજી જ્યારે અતિ પ્રસન્ન થઈને કોઈ પણ વસ્તુ કદાચ પોતાના ભક્તને પ્રદાન કરે, તો તે મહાપ્રસાદ થઈ જાય છે.
નિરોધલક્ષણમ્ શ્લોક વાચન પ્રારંભ
• વક્તા વિવેચન: વક્તા દ્વારા નિરોધલક્ષણમ્ ગ્રન્થના શ્લોકોનું પઠન શરૂ કરવાની સૂચના આપવામાં આવી અને વૈષ્ણવોને હાથ ઊંચા કરીને તૈયારી દર્શાવવા કહેવામાં આવ્યું.
નિરોધલક્ષણમ્ શ્લોક ૧ — પ્રારંભિક વાચન
• પાઠ: નિરોધલક્ષણમ્ શ્લોક ૧
• प्रतिभागी वाचन: એક વૈષ્ણવ દ્વારા નિરોધલક્ષણમ્ ગ્રન્થના પ્રથમ શ્લોકનું પઠન કરવામાં આવ્યું: 'ગોકુલે ગોપિકાનામ યચ્ચ દુખમ યશોદાનામ નંદાદીનામચ ગોકુલે ગોપિકાનામ યદુખમ તદુખમ ગોકુલે ગોપિકા ચ સર્વેશામ ભજવાસીનામ યતસુખમ સસભૂસભૂતમતન ભૂતતન મે ભગવાન કિમત વિધાસ્ય વિધાસ્યતિ યત સુખમ સમભૂતમે ભગવાન કિમ વિધાસ્યતિ'.
• વક્તા વિવેચન: વક્તા દ્વારા શ્લોકના ઉચ્ચારણ અંગે શાંતિથી અને સારી રીતે વાંચવા માટે માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું.
નિરોધલક્ષણમ્ શ્લોક ૨ — પ્રારંભિક વાચન
• પાઠ: નિરોધલક્ષણમ્ શ્લોક ૨
• प्रतिभागी वाचन: એક વૈષ્ણવ દ્વારા નિરોધલક્ષણમ્ ગ્રન્થના બીજા શ્લોકનું પઠન કરવામાં આવ્યું: 'ગુણગાને સુખાવાતહી ગોવિંદસ્ય પ્રજાયતે યથા તથા સુસુદીનામનવાની કુતોયતઃ'.
• વક્તા વિવેચન: (કોઈ વિવેચન નથી)
નિરોધલક્ષણમ્ શ્લોક ૩ — પ્રારંભિક વાચન
• પાઠ: નિરોધલક્ષણમ્ શ્લોક ૩
• प्रतिभागी वाचन: એક વૈષ્ણવ દ્વારા નિરોધલક્ષણમ્ ગ્રન્થના ત્રીજા શ્લોકનું પઠન કરવામાં આવ્યું: 'ક્લિશયમાનાં જનાન દુષટવા કૃપા કૃપાયુક્તો યદાભવે તદા સર્વમ સદાનંદમહ'.
• વક્તા વિવેચન: વક્તા દ્વારા પાઠ કરતી વખતે આંગળી રાખવાની સૂચના આપવામાં આવી.
નિરોધલક્ષણમ્ શ્લોક ૪ — પ્રારંભિક વાચન
• પાઠ: નિરોધલક્ષણમ્ શ્લોક ૪
• प्रतिभागी वाचन: એક વૈષ્ણવ દ્વારા નિરોધલક્ષણમ્ ગ્રન્થના ચોથા શ્લોકનું પઠન કરવામાં આવ્યું: 'સર્વ વાનંદમયસ્યાપી કૃપાનંદઃ સુદુર્લભ રદકત સ્વગુણા સ્વગુણ શરુતવા પૂર્ણ પૂર્ણ લાભયતે જનાન'.
• વક્તા વિવેચન: (કોઈ વિવેચન નથી)
નિરોધલક્ષણમ્ શ્લોક ૫ — પ્રારંભિક વાચન (પ્રયાસ)
• પાઠ: નિરોધલક્ષણમ્ શ્લોક ૫
• प्रतिभागी वाचन: એક વૈષ્ણવ દ્વારા નિરોધલક્ષણમ્ ગ્રન્થના પાંચમા શ્લોકના પઠનનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો, જેમાં 'સર્વ પરિત્ય નિરય નિરજય નિરુજઈ નિરધઈ સર્વદા સર્વદા ગુણ સદાનંદ પરયા સચ્ચિદાનંદ હે યા સચ્ચિદાનંદ સાધ અહમ' જેવા શબ્દો સંભળાયા.
• વક્તા વિવેચન: (કોઈ વિવેચન નથી)
નિરોધલક્ષણમ્ શ્લોક ૧ — ઉચ્ચારણ શુદ્ધિ
• પાઠ: નિરોધલક્ષણમ્ શ્લોક ૧
• प्रतिभागी वाचन: વૈષ્ણવો દ્વારા 'અહમ નિરુદ્ધો રોધેન નિરોધ પદવીગતઃ નિરુદ્ધાનાંતુ રોધાય નિરોધમ વર્ણયામિ તે' શ્લોકનું વારંવાર પઠન કરવામાં આવ્યું.
• વક્તા વિવેચન:
**ઉચ્ચારણનું મહત્વ:** વક્તા દ્વારા 'નિરુદ્ધો' શબ્દના ઉચ્ચારણ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો, જેમાં 'દ' અને 'ધ' બંનેનું સ્પષ્ટ ઉચ્ચારણ થાય તે સમજાવવામાં આવ્યું. 'નિરુદ્ધો' કહેવાથી 'દ' અને 'ધ' બંને સંભળાય. 'નિરુદ્ધાનામ્' જેવા શબ્દોમાં અનુસ્વારના ઉચ્ચારણ અંગે માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું, જેમ કે 'નિરોધ પદવિંગ'માં 'ગ' પહેલાં 'ન' બોલાશે, 'મ' નહીં. તેવી જ રીતે 'નિરુદ્ધાનાંતુ' માં 'ત' પહેલાં 'ન' બોલાશે. આ રીતે શ્લોકના દરેક શબ્દનું શુદ્ધ ઉચ્ચારણ કરાવવામાં આવ્યું.
સત્ર સમાપ્તિ
• વક્તા વિવેચન: વક્તા દ્વારા આજનો સમય પૂર્ણ થયો હોવાનું જણાવી સત્ર સમાપ્ત કરવામાં આવ્યું.