કીર્તન: શ્રી રાધારાણીજીનો પ્રાગટ્ય
• પાઠ:
• વક્તા વિવેચન: શ્રી રાધારાણીજીના પ્રાગટ્યનું કીર્તન ગાન કરવામાં આવે છે. 'આજ રાવલમે પ્રગટ ભય વૃષભાલ ભૂપકે શ્રી રાધાવતાર' પદ દ્વારા શ્રી રાધારાણીજીના અવતારની શોભા, સુખ અને આનંદનું વર્ણન થાય છે. બધા વૈષ્ણવો ઘેર ઘેર મંગલ ગાન કરી રહ્યા છે.
ત્રિપુરદાસ કાયસ્થનો પ્રસંગ
• પાઠ:
• વક્તા વિવેચન: ત્રિપુરદાસ કાયસ્થ શ્રીનાથજી પ્રત્યે અત્યંત મમત્વ ધરાવતા હતા. તેઓ શ્રીનાથજીને પીછી ક્યારેય ન દેતા અને ચરણામૃત-મહાપ્રસાદ વિના જલ પણ ન લેતા. નવી વસ્તુઓ સૌપ્રથમ શ્રીનાથજીને અંગીકાર કરાવીને જ પોતે ગ્રહણ કરતા. શ્રી ગોસાઈજીએ તેમને શ્રીનાથજી માટે દગલો લાવતા જોઈને અંગીકાર કરાવ્યો હતો.
ત્રિપુરદાસને બંદીખાને પુરવામાં આવ્યા
• પાઠ:
• વક્તા વિવેચન: એક સમયે તુરક રાજાને હિસાબમાં કમી લાગતા તેણે ત્રિપુરદાસ પાસે નાણાં માંગ્યા. પૈસા ન હોવાથી કમાણી કરીને ભરવાની વાત કરતા તુરકે તેમનું ઘર લૂંટી લીધું અને ત્રિપુરદાસને બંદીખાને પૂરી દીધા.
શ્રીનાથજીનો તુરકને મારવાનો ચમત્કાર
• પાઠ:
• વક્તા વિવેચન: અર્ધરાત્રિના સમયે ચાર જણાએ આવીને તુરક રાજાને મારવાનું શરૂ કર્યું. વિષ્ણુદૂતોએ ત્રિપુરદાસને બંદીખાને પૂરવાનું કારણ પૂછ્યું. ભયભીત તુરકે માફી માંગી અને ત્રિપુરદાસને છોડી દેવાનું વચન આપ્યું.
ત્રિપુરદાસનું શ્રીનાથજીને સમર્પણ
• પાઠ:
• વક્તા વિવેચન: તુરક રાજાએ ત્રિપુરદાસને મુક્ત કરીને ઘરે જવા કહ્યું. ઘરે પહોંચ્યા પછી, શ્રીનાથજીના ભેટિયા ચરણામૃત-મહાપ્રસાદ લઈને આવ્યા. ત્રિપુરદાસે વિચાર્યું કે આ વખતે તેમની પાસે શ્રીનાથજી માટે કંઈ જ નથી. ત્યારે તેમને લખવાની એક જૂની રૂપાના મુખવાળી વાટકી અને એક રંગીન કાપડનો થાન મળ્યો. તે ભેટિયાને શ્રીનાથજીના ભંડારમાં આપવા કહ્યું, પણ ગોસાઈજીને જાણ ન કરવા જણાવ્યું.
શ્રીનાથજીને શીત લાગવી અને જરાવરનું અંગીકાર
• પાઠ:
• વક્તા વિવેચન: પ્રબોધિની એકાદશીના દિવસે શ્રીનાથજીને ઠંડી લાગતી હોવાથી ગોસાઈજીએ દગલા ઓઢાડ્યા, પણ શ્રીનાથજીને હજુ પણ શીત લાગી રહી હતી. ભંડારીએ કહ્યું કે ત્રિપુરદાસનું જરાવર આવ્યું નથી, ફક્ત એક રંગીન કાપડનો થાન પડ્યો છે. ગોસાઈજીએ તે થાન મંગાવીને દરજીને ઝડપથી એક દુલાઈ સીવી દેવા કહ્યું. તે દુલાઈ ઓઢાડતા શ્રીનાથજીએ કહ્યું કે હવે ઠંડી જતી રહી છે અને ગરમી લાગે છે. આ રીતે શ્રીનાથજીએ પોતાની ભક્તવશ્યતા પ્રગટ કરી.
ત્રિપુરદાસ દ્વારા પદગાન
• પાઠ:
• વક્તા વિવેચન: આ વાતની જાણ થતાં ત્રિપુરદાસ ગદગદ થઈ ગયા અને એક પદ ગાયું. પદ દ્વારા તેમણે શ્રીનાથજીની ભક્તવત્સલતા અને તેમના પ્રત્યેના પ્રેમને વ્યક્ત કર્યો. પદમાં શ્રીનાથજીને ઠંડી લાગવી, અંગીઠીનો પ્રયોગ અને અંતે ત્રિપુરદાસની દુલાઈથી ગરમી થવાનો ઉલ્લેખ છે.
ગૃહ મંદિર vs દેવાલયમાં સમર્પણનો સિદ્ધાંત: પ્રશ્ન
• પાઠ:
• प्रतिभागी વાચન: ઠાકોરજીને પોતાના દ્રવ્યથી જ ધરવું જોઈએ. ત્રિપુરદાસે જે વસ્ત્ર ધર્યું તે ગોસાઈજીએ ધરાવ્યું, પોતાનું તો નથી ધરાવ્યું.
• વક્તા વિવેચન: **પ્રશ્ન:** શું ઠાકોરજીને પોતાના દ્રવ્યથી જ વસ્તુ સમર્પિત કરવી જોઈએ?
**ઉત્તર:** ઠાકોરજીએ ત્રિપુરદાસે ધરાવેલા વસ્ત્રને અંગીકાર ન કર્યું એવું નથી. એમને અંગીકાર ન થયું એમ કહી શકાય. (વક્તા સ્પષ્ટતા કરવા કહે છે.)
ઠાકોરજી કોના માથે બિરાજે છે?
• પાઠ:
• વક્તા વિવેચન: જે ઠાકોરજીની વાત થઈ રહી છે એ ઠાકોરજી કોના માથે વિરાજે છે તે પ્રશ્ન મહત્વનો છે. જો ઠાકોરજી ગૃહ મંદિરમાં બિરાજતા હોય, તો એમના ભરણ-પોષણની જવાબદારી એમના માલિકની હોય. જેમ પિતા પોતાના દીકરાનું ભરણ-પોષણ કરે છે. પરંતુ શ્રીનાથજી તો દેવાલયમાં બિરાજે છે, પોતાની ઈચ્છાથી, ન તો શ્રી ગોસાઈજીના માથે કે ન તો ત્રિપુરદાસના માથે.
ગૃહ મંદિર vs દેવાલયમાં સમર્પણનો સિદ્ધાંત: રુચિનું સમજાવટ
• પાઠ:
• प्रतिभागी વાચન: શ્રીનાથજી દેવાલયમાં બિરાજતા હતા એટલે બધા એમની સેવા કરી શકે. ગૃહ મંદિરમાં હોય તો એક જ જણ સેવા કરી શકે અને બીજા કોઈ ગુરુને ન આપે ત્યાં સુધી તે જ કરે.
• વક્તા વિવેચન: આ સમજાવટ બરોબર નથી. અહીંયા 'સેવા'ની જગ્યાએ 'સમર્પણ' શબ્દ વાપરવો જોઈએ. ત્રિપુરદાસના ઠાકોરજી નહોતા, ન તો ગોસાઈજીના હતા. તેઓ દેવાલયમાં બિરાજતા હતા.
વક્તા દ્વારા સિદ્ધાંતનું સ્પષ્ટીકરણ
• પાઠ:
• વક્તા વિવેચન: શ્રીનાથજી દેવાલયમાં બિરાજે છે, એટલે તેઓ કોઈના પણ ઠાકોરજી નથી. શ્રીનાથજીની સેવાની વ્યવસ્થામાં શ્રી ગોસાઈજી આગળ છે એટલું જ. દેવાલયમાં જે દેવ બિરાજે છે, તેને કોઈ પણ વ્યક્તિ સમર્પણ કરી શકે છે. પોતાની જ વસ્તુનું સમર્પણ કરી શકાય એ સિદ્ધાંત દેવાલયમાં લાગુ નથી પડતો.
સાર્વજનિક બગીચાનું ઉદાહરણ
• પાઠ:
• વક્તા વિવેચન: જેમ સાર્વજનિક વસ્તુઓ હોય છે, જેમ કે ગામનો બગીચો. આ બધા ગામના માલિકીના છે, એટલે કે આખું ગામ એનું માલિક છે. ત્યાં કોઈ હિંચકો, બાંકડો કે રમતના સાધન લગાવી શકે છે. નગરપાલિકા તેની વ્યવસ્થા કરે છે, તે તેની માલિક નથી. પરંતુ, આપણા ઘરનો બગીચો આપણો છે, આપણે એના સ્વામી છીએ. તેમાં કોઈ આવીને કંઈ કરવાની વાત કરે તો આપણે કહીએ કે એ અમારું છે, અમે જ કરીશું.
જ્ઞાતિનું મંદિર અને રામ મંદિરનું ઉદાહરણ
• પાઠ:
• વક્તા વિવેચન: દેવાલયની જેમ જ, સોની જ્ઞાતિનું વાગેશ્વરીનું મંદિર હોય કે અયોધ્યામાં રામ મંદિર, તે બધાનું સહિયારું છે. જેને પણ કંઈ સમર્પણ કરવું હોય તે કરી શકે છે, કોઈ તેને રોકી ન શકે. ત્યાં જે સંચાલન કરે છે, તે લોકો સમર્પણ કે ભેટની વ્યવસ્થા કરે છે.
પરાથ્થ પ્રતિષ્ઠાપિત દેવમૂર્તિનો સિદ્ધાંત
• પાઠ:
• વક્તા વિવેચન: શ્રીનાથજી દેવાલયમાં બિરાજે છે. એમણે પોતે જ દેવાલયમાં બિરાજવા માટેનો સંકલ્પ કર્યો હતો. જે પણ વ્યક્તિને શ્રીનાથજીને કંઈ પણ અંગીકાર કરાવવું હોય તે ત્યાં સમર્પણ કરી શકે. તેની વ્યવસ્થા ગોસાઈજી અને પછી કૃષ્ણદાસ અધિકારી કરતા હતા. આને 'પરાથ્થ પ્રતિષ્ઠાપિત દેવમૂર્તિ'નું દેવાલય કહેવાય, જ્યાં દેવ જ દરેક વસ્તુનો માલિક ગણાય.
ઠાકોરજી ભાવ જોવે છે, વસ્તુની કીમત નહીં
• પાઠ:
• વક્તા વિવેચન: ત્રિપુરદાસ જ્યારે ગરીબ થઈ ગયા અને સામાન્ય વસ્તુ મોકલી, પણ ઠાકોરજીએ તો કહ્યું કે મારા માટે આવી છે તો એ અંગીકાર થવી જ જોઈએ. ઠાકોરજી વસ્તુ કેટલી કિંમતી છે એ નથી જોતા, પરંતુ સમર્પણ કરનારનો ભાવ અને પ્રેમ જોવે છે. આ મુખ્ય સિદ્ધાંત છે.
દેવાલય અને ગૃહ મંદિરનો સિદ્ધાંત: રાતેશનું પુનરાવર્તન
• પાઠ:
• प्रतिभागी વાચન: દેવાલયમાં બધા સેવા કરી શકે અને સમર્પણ કરી શકે. ગૃહ મંદિરમાં આપણે જ સેવા કરીએ છીએ. જેમ સાર્વજનિક બાગમાં કોઈ પણ કંઈ પણ લગાવી શકે, પણ ઘરના બાગમાં આપણે જ કરીએ.
• વક્તા વિવેચન: સારું. (વક્તા પ્રતિભાગીની સમજાવટને સ્વીકારે છે.)
સત્રનો વિરામ
• પાઠ:
• વક્તા વિવેચન: સારું બચ્ચાઓ, આજે થોડી પ્રતિકૂલતા છે તો આજે અહીંયા જ આપણે વિરામ રાખીશું.