॥ પ્રમેયરત્નસંગ્રહ : પુષ્ટિ વિવેક ॥

००:०० – १५:५९ (પ્રમેયરત્નસંગ્રહ - અદ્વૈત, દ્વૈત અને તાદાત્મ્યનો વિવેક — પુષ્ટિનો પરિચય અને સામર્થ્યનુપાતી પુષ્ટિનો પ્રારંભ)

• શ્રીમહાપ્રભુજી તાદાત્મ્ય રીતે માને છે કે તત્વ તો એક જ છે, પણ લીલાના કારણે રૂપ અને નામ જુદું છે. અહીં લીલાદ્રષ્ટિ અને તત્વદ્રષ્ટિને બેલેન્સ કરીને સમજાવવામાં આવ્યું છે.
• અદ્વૈત, દ્વૈત અને તાદાત્મ્ય શબ્દોનો વિવેક સમજાવ્યો. અદ્વૈત એટલે એકત્વ, દ્વૈત એટલે અભેદ (બે), અને તાદાત્મ્ય એટલે અનેકતામાં એકતા અને એકતામાં અનેકતા.
• અદ્વૈત એ દ્વૈતનો નિષેધ છે, એટલે કે બે નથી. ખાલી બ્રહ્મ જ છે, જીવ અને જગત ભ્રાંતિ છે, મિથ્યા છે. તેને મોનીઝમ કે નોન-ડ્યુએલિઝમ કહેવાય છે.
• દ્વૈત એટલે બધું જુદું છે, જે આપણે આંખોથી જોઈ શકીએ છીએ. ન્યાય, સાંખ્ય, માધ્વાચાર્યજીના મતો દ્વૈતને માને છે, તેને પ્લુરલીઝમ કે ડ્યુએલિઝમ કહેવાય છે.
• શ્રીમહાપ્રભુજીનો મત તાદાત્મ્યનો છે, જેમાં 'આત્મ' એટલે સ્વરૂપ. જગત, જીવ અને બ્રહ્મનું સ્વરૂપ સત્‌રૂપ છે, પણ લીલાના કારણે ભિન્નતા પણ છે. જેમ હાથ એક હોવા છતાં પાંચ આંગળીઓ છે, અને આંગળીઓમાં પણ અસંખ્ય લેયર્સ છે.
• દ્વૈતવાદ ભ્રમથી દૂર કરે છે, અદ્વૈતવાદ દ્વૈતને મિથ્યા કહે છે. શ્રીમહાપ્રભુજી સમજાવે છે કે બ્રહ્મ સાથે સાત્વિક સંબંધ છે, લીલાથી ભેદ છે પણ તત્વથી ભેદ નથી. બ્રહ્મ અદૃશ્ય કે દૂર નથી, તે સાકાર બ્રહ્મવાદ કે શુદ્ધાદ્વૈત બ્રહ્મવાદમાં સમજાવ્યું છે.
• participant: શુદ્ધાત્મક બ્રહ્મવાદમાં દ્વૈતવાદીઓ ઈશ્વરને એકદમ ડિફરન્ટ કરી દે છે અને અદ્વૈતવાદીઓ દ્વૈતવાદને કેન્સલ કરી દે છે. શ્રીમહાપ્રભુજી કહે છે કે ઈશ્વર અને આપણી અંદર લીલામાં ભેદ છે પણ તત્વનો ભેદ નથી. જેમ સૂર્ય દૂર છે પણ તેના કિરણો આપણને ત્રણ મિનિટમાં પહોંચે છે, તેમ ભગવાન નજીક જ છે.
• પુષ્ટિ એ ભગવાનનો એક ગુણધર્મ છે, જેને અનુગ્રહ, કૃપા, પ્રસન્નતા, સંતોષ, દયા, ક્ષમા જેવા નામોથી ઓળખવામાં આવે છે.
• વક્તા: આજે ચોથું ચેપ્ટર છે, જેનું નામ 'પુષ્ટિ વિવેક' છે. પુષ્ટિભક્તિમાર્ગ સમજવા માટે પહેલા પુષ્ટિ સમજવી પડશે. પુષ્ટિ એ ભગવદ્ધર્મ છે.
• પુષ્ટિના મુખ્ય બે પ્રકારો: સામર્થ્યનુપાતી (સાધારણ પુષ્ટિ, મર્યાદા જીવ વિષયક) અને સ્વભાવાનુપાતી (વિશેષ પુષ્ટિ, પુષ્ટિજીવ વિષયક) છે.
• સામર્થ્યનુપાતી સાધારણ પુષ્ટિ: ભગવાનના ઐશ્વર્ય, વીર્ય, યશ, શ્રી, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય વગેરે અલૌકિક ગુણો જીવમાં આંશિક કે પૂર્ણ રૂપે પ્રગટ થાય ત્યારે તે પુષ્ટિને સામર્થ્યનુપાતી પુષ્ટિ કહેવાય છે. તેની કામના મર્યાદામાર્ગી જીવો કરે છે, પુષ્ટિજીવોએ ન રાખવી જોઈએ.

१६:०० – ३२:५९ (પ્રમેયરત્નસંગ્રહ - સામર્થ્યનુપાતી પુષ્ટિનું દ્રષ્ટાંત — સુસાધન જીવ વિષયક અનુગ્રહ)

• સામર્થ્યનુપાતી પુષ્ટિ સહજતા, સ્વાભાવિકતા કે અનાયાસે નથી થતી, પણ ભગવાનને વિચાર કે સંકલ્પ કરવો પડે છે. આવી પુષ્ટિ કરતા સમયે ભગવાન પોતાને બહુ સંલગ્ન નથી કરતા, પણ સ્વયં અલિપ્ત રહીને ઐશ્વર્યાદિ ગુણો દ્વારા કે વાસુદેવ, સંકર્ષણ, અનિરુદ્ધ, પ્રદ્યુમન જેવા વ્યુહો દ્વારા કાર્ય પૂર્ણ કરાવી લે છે.
• દ્રષ્ટાંત: જેમ કોઈ અપરિચિત વ્યક્તિ મદદ માંગે ત્યારે આપણે વ્યક્તિગત રૂપે રસ ન લેતા, નોકર-ચાકર કે ટેલિફોન દ્વારા મદદ મોકલાવી દઈએ છીએ. મદદ માંગનારની સ્વાર્થ ભાવના આપણને રસ લેતા અટકાવે છે. આવું જ ભગવાનની બાબતમાં સમજવું જોઈએ.
• participant: ભગવાન અહીં ઇનડાયરેક્ટલી કૃપા કરે છે, પોતાના ગુણો દ્વારા કે વ્યુહો દ્વારા. કારણ કે જીવ ખાલી મદદ માટે જ આવે છે, અન્ય સમયે નહીં.
• વક્તા: ભગવાન જે જીવ ઉપર સામર્થ્યનુપાતી પુષ્ટિ કરવા માંગે છે, ત્યારે પોતે ઇન્વોલ્વ ન થઈને પોતાના ધર્મ કે વ્યુ દ્વારા કાર્ય કરાવે છે. ભગવાન પોતાનું ડિસ્ટન્સ દેખાડે છે, જેમ ધ્રુવજીએ રાજ્ય માંગ્યું ત્યારે ભગવાને તેમને જે જોઈતું હતું તે આપી દીધું અને પોતે અલગ થઈ ગયા.
• ભગવાનના અનુગ્રહપાત્ર જીવો ત્રણ પ્રકારના હોઈ શકે છે: સુસાધન, નિસાધન અને દુષ્ટસાધન. તદનુસાર ભગવાનની કૃપા પણ ત્રણ પ્રકારની હોય છે.
• સુસાધન જીવ વિષયક અનુગ્રહ: જે વ્રત, જપ, તપ, તીર્થ, યજ્ઞ વગેરે ઉપાયો સાધનો આદરી શકતા હોય, તેવા જીવને સુસાધન જીવ કહેવાય છે. આવા જીવો ઉપર ભગવાન બે પ્રકારે અનુગ્રહ કરે છે: સાધનાદિક ફલપ્રદ અને સાધનાનુકૂલ ફલપ્રદ.
• સાધનાદિક ફલપ્રદ અનુગ્રહ: દ્રષ્ટાંત: એક કલાકાર સુંદર કલાકૃતિ બનાવે, તો આપણે પ્રસન્ન થઈને તેની મહેનતના બદલામાં વ્યવહારિક રકમ કરતાં વધુ પુરસ્કાર આપીએ છીએ. તેવી જ રીતે, જીવ પોતાની મનોકામના પૂર્ણ કરવા માટે સાધન કરે અને ભગવાન પ્રસન્ન થાય, તો સાધન કરતાં અધિક ફળ આપે છે. સુદામાજીને ભગવાને મુઠ્ઠીભર પૌઆના બદલામાં ઇન્દ્ર જેવી સંપત્તિ આપી, જે તેમની સાધના કરતાં ઘણું અધિક હતું.
• participant: સુસાધન જીવ પોતાની મનોકામના પૂરી કરવા જપ, તપ વગેરે કરે છે. જો ભગવાન પ્રસન્ન થાય, તો તેમની સાધનાથી પણ વધારે ફળ આપે છે.
• વક્તા: આ અનુગ્રહ 'ઓવરવેલ્મિંગ' છે, જ્યાં ભગવદ્‌પ્રસન્નતાને કારણે રિવોર્ડ મેની ટાઈમ્સ વધારે મળે છે, જેમ સ્ટેન્ડિંગ એપ્લોઝ મળે.
• સાધનાનુકૂલ ફલપ્રદ અનુગ્રહ: ક્યારેક ભગવાન જીવોને તેમની સાધનાથી સંતુષ્ટ થઈને તેમની મનોકામના અનુસાર અથવા કરેલ પ્રયત્નો અનુસાર જ ફળ આપે છે, સાધનથી વધુ ફળ આપતા નથી. દાખલા તરીકે, ધ્રુવજીએ રાજ્યપદ પ્રાપ્ત કરવાની કામનાથી ઉગ્ર તપસ્યા કરી. ભગવાન તેમના તપથી સંતુષ્ટ થયા અને તેમને રાજ્યપદ અપાવ્યું, જે સાધનાનુકૂલ ફલપ્રદ અનુગ્રહ હતો. આમાં ભગવાન સંતુષ્ટ થાય છે પણ 'ઓવરવેલ્મિંગ' પ્રસન્નતા નથી હોતી.

३३:०० – ४७:४२ (પ્રમેયરત્નસંગ્રહ - નિસાધન જીવ વિષયક અનુગ્રહ — વિવિધ પ્રકારની નિસાધનતા)

• નિસાધન જીવ વિષયક અનુગ્રહ: નિસાધન જીવ તે છે જે વર્ણ, લિંગ, દેહ, આયુ, પાપ, અજ્ઞાન જેવા કારણોથી આવેલી અયોગ્યતાને કારણે પોતાની મનોકામના પૂર્ણ કરવા માટે કોઈપણ જાતના પ્રયત્નો કરી શકતો નથી. અહીં પુષ્ટિજીવની નિસાધનતાને જુદી સમજવી જોઈએ.
• participant: પુષ્ટિજીવ વિષયક નિસાધન બીજા છે. અહીં મર્યાદા જીવ વિષયકની વાત છે, એટલે કે જે સાધન ન કરી શકતા ગરીબ વગેરે પર પ્રભુને દયા આવે.
• participant: નિસાધન જીવ મનોકામના રાખે છે પણ પાપ કે અજ્ઞાનને કારણે સાધન કરી શકતા નથી. પુષ્ટિજીવને ભૌતિક મનોકામના નથી હોતી, તેઓ ભગવાનની શરણાગતિ જ લે છે અને શ્રવણ-કીર્તન-સ્મરણ કરે છે.
• વક્તા: 'સાધન' શબ્દનો અર્થ 'એફર્ટ' સમજવો જોઈએ. નિસાધન એટલે એફર્ટલેસ. નિસાધનતા બે રીતે હોય: એક તો જેની પાસે સાધન નથી, અને બીજું સાધન કરવાની યોગ્યતા નથી. કામના હોય પણ યોગ્યતા ન હોય, અથવા કામના અને યોગ્યતા હોય પણ સાધન ઉપલબ્ધ ન હોય. ત્રીજો પ્રકાર જેને કામના જ નથી, તો સાધન ઉપલબ્ધ હોવા છતાં સાધન કરતો નથી, તે પણ નિસાધન છે.
• દ્રષ્ટાંત: જેમ કાર કે સ્કૂટર હોય, રસ્તાનું જ્ઞાન હોય, પણ જવું જ ન હોય તો ઘરે બેઠા છીએ, તે નિસાધન. અથવા જેને જવાની ઈચ્છા હોય પણ સાધન (પૈસા/રિઝર્વેશન) ન હોય, તે પણ નિસાધન.
• પુષ્ટિજીવની નિસાધનતાને આ નિસાધનતાથી અલગ સમજવી જોઈએ, કારણ કે પુષ્ટિજીવને ઐશ્વર્ય, વીર્ય, યશ, શ્રી, જ્ઞાન કે વૈરાગ્ય જેવી સિદ્ધિઓ મેળવવાની કામના જ હોતી નથી. ભલે તેની પાસે વર્ણ, લિંગ, આયુષ્ય, દેહની યોગ્યતા હોય અને પાપાદિક ન હોય, છતાં પણ તેને આવા કોઈ ફળની અભિલાષા ન હોવાથી તે સાધન કરતો નથી. તેની વિચારણા એ હોય છે કે જો આ બધી વસ્તુઓ ભક્તિમાં ઉપયોગી નથી તો શા માટે એફર્ટ કરવો? પ્રભુ ભક્તિ તેના વિના પણ થઈ શકે છે. આ આત્મનિયંત્રિત નિસાધનતા છે.