॥ પ્રમેયરત્નસંગ્રહ : પુષ્ટિ અનુગ્રહના પ્રકારો ॥

००:०० – १५:०० (પ્રમેયરત્નસંગ્રહ - પુષ્ટિ અનુગ્રહ: સામર્થ્ય અનુપાતી સાધારણ પુષ્ટિ અને નિસાધન જીવ વિષયક અનુગ્રહ)

• વક્તાએ સત્રની શરૂઆત ગત અધ્યયનના સારાંશ સાથે કરી, જેમાં પુષ્ટિને ભગવદ્ ધર્મ, ભગવાનની કૃપા અને અનુગ્રહ સ્વરૂપ સમજાવવામાં આવી હતી. પુષ્ટિ એ ભગવાનનો અનુગ્રહ છે. (0:01)
• પુષ્ટિ અનુગ્રહના મુખ્યત્વે બે પ્રકારો દર્શાવવામાં આવ્યા: સામર્થ્ય અનુપાતી સાધારણ પુષ્ટિ, જે મર્યાદા જીવ વિષયક છે, અને સ્વભાવાનુપાતી વિશેષ પુષ્ટિ, જે પુષ્ટિજીવ વિષયક છે. (0:22)
• સામર્થ્ય અનુપાતી સાધારણ પુષ્ટિનો અર્થ સમજાવતા કહ્યું કે, ભગવાન પોતાના અલૌકિક ગુણોને કોઈ જીવની અંદર આંશિક કે પૂર્ણ રૂપે પ્રકટ કરે છે. આવી પુષ્ટિની કામના સામાન્ય રીતે મર્યાદા માર્ગીય જીવોને હોય છે. (0:51)
• આ પ્રકારની પુષ્ટિમાં ભગવાનને કૃપા કરવા માટે વિચારવું પડે છે, તેમને સહજતાથી ઈચ્છા નથી થતી કે રસ નથી આવતો. ભગવાનનો સીધો સંડોવણી ન હોતા, તેઓ પોતાના વ્યુહ કે અંશ દ્વારા તે કૃપા કરાવે છે. (1:23)
• મર્યાદા માર્ગીય સામર્થ્ય અનુપાતી સાધારણ પુષ્ટિના જીવો ત્રણ પ્રકારના હોય છે અને તેમની પરની કૃપા પણ ત્રણ પ્રકારની હોય છે: (૧) સુસાધન જીવ, (૨) નિસાધન જીવ, અને (૩) દુષ્ટ સાધન જીવ. (1:54)
• સુસાધન જીવ: જે પોતાની મનોકામના પૂરી કરવા માટે વ્રત, તપ વગેરે ઉપાયો અને સાધનો કરે છે. આવા જીવો પર ભગવાન બે રીતે અનુગ્રહ કરે છે: (અ) સાધનાધિક ફલપ્રદ, એટલે કે જીવે કરેલા સાધનથી અત્યંત પ્રસન્ન થઈને, તેના સાધનથી મળવાના ફળ કરતાં પણ વધારે અધિક અને સારું ફળ પ્રભુ કૃપા કરીને આપે છે. સુદામાજીનું ઉદાહરણ આપ્યું કે તેમણે કોઈ મોટું તપ નહોતું કર્યું, માત્ર એક મુઠ્ઠી પૌંઆ આરોગવાથી પ્રભુએ ઇન્દ્રનું સામ્રાજ્ય સમાન ધન આપી દીધું. (૨:૦૮) (બ) સાધનાકુલ ફલપ્રદ, એટલે કે જીવે કરેલા સાધનથી જેટલું ફળ મળવાનું હોય, તેટલું જ સંતોષકારક ફળ પ્રભુ કૃપા દ્વારા પ્રદાન કરે છે. ધ્રુવજીનું ઉદાહરણ આપ્યું કે તેમણે કઠિન તપ કર્યું હતું, પણ તેમણે માત્ર પોતાના પિતાની રાજગાદી માંગી, જે તેમને મળી ગયું, એટલે કે તેમને ઈચ્છા અનુસાર સંતોષકારક ફળ મળ્યું. (૪:૨૩)
• નિસાધન જીવ: જે જીવ વર્ણ (શુદ્ર, બ્રાહ્મણ), લિંગ (પુરુષ, સ્ત્રી), દેહ (વૃદ્ધાવસ્થા, હેન્ડીકેપ્ટ અવસ્થા) વગેરે કારણોસર પોતે સાધન ન કરી શકે, ભલે તેમને મનોકામના હોય, પણ તેને પૂરી કરવા તેઓ સમર્થ નથી. આવા જીવોને નિસાધન કહેવાય છે અને તેમને પુષ્ટિજીવથી જુદા માનવા. (૫:૪૭)
• સાધનનો અર્થ "એફર્ટ્સ" તરીકે સમજાવ્યો. જે મનોકામના પૂરી કરવા એફર્ટ્સ કરી શકે તે સુસાધન, અને જે ન કરી શકે તે નિસાધન. પુષ્ટિજીવને આવી કોઈ મનોકામના હોતી નથી જે તેમને પ્રભુથી દૂર કરે, તેથી તેઓ આવા એફર્ટ્સ નથી કરતા. આ સંદર્ભમાં તેમને નિસાધન કહેવાય છે, પરંતુ પુષ્ટિજીવની નિસાધનતા અને મર્યાદા જીવની નિસાધનતા અલગ અલગ સમજવી જોઈએ. (૬:૧૮)
• પ્રશ્ન: નિસાધન જીવ કોને કહેવાય અને તેના કેટલા પ્રકારો?

• ઉત્તર: નિસાધનતાના જુદા બે પ્રકારો હોઈ શકે છે. (૧) જેની પાસે સાધન જ ઉપલબ્ધ નથી અથવા સાધન કરવાની યોગ્યતા નથી. (૨) કામના બહુ છે, યોગ્યતા પણ છે પણ જ્ઞાન નથી (અજ્ઞાનતામાં સાધન ન કરી શકે). (૩) સાધન કરવા યોગ્ય છે પણ કામના જ નથી, તેથી સાધન નથી કરતો. મર્યાદા જીવની નિસાધનતા વર્ણ, લિંગ, દેહ, પાપ કે અજ્ઞાનતાના કારણે હોય છે. જ્યારે પુષ્ટિજીવમાં યોગ્યતા અને વર્ણ-લિંગ-દેહના બાધકો ન હોવા છતાં, તેમને ભગવાનના સામર્થ્યને પ્રાપ્ત કરવાની કામના જ નથી હોતી, કારણ કે તેમના માટે ભગવાન જે કરાવશે તે જ બરોબર છે ('હરિ સર્વ નિજચ્છાત કરિ શકતિ'). (૭:૧૧)

• વક્તા: પ્રતિભાગી દ્વારા સામર્થ્ય અનુપાતી પુષ્ટિ માટેનું ઉદાહરણ રજૂ કરાયું: જેમ આપણે કોઈને મદદ જોઈએ ત્યારે બીજાને મોકલીએ કારણ કે આપણને રસ નથી, તેવી જ રીતે ભગવાન પણ પોતાની જે કૃપા ઐશ્વર્ય, વીર્ય, શ્રી, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય રૂપે આપવાની હોય છે, તે પોતાના વ્યુહ (પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ વગેરે) દ્વારા પૂર્ણ કરાવે છે, જેનાથી ઠાકોરજી પોતાનું ડિસ્ટન્સ દેખાડવા માંગે છે. (૧૦:૦૮)
• નિસાધન જીવ વિષયક અનુગ્રહ: સાધન કરી શકવા સમર્થ જીવો પર જેમ ભગવાન અનુગ્રહ કરે છે તેમ નિસાધન જીવ ઉપર પણ ભગવાન અનુગ્રહ કરે છે. આ અનુગ્રહ દયાભાવથી થાય છે, જેમ ગરીબ, અસહાય કે નિર્બળ વ્યક્તિને જોઈને દયાભાવ જાગે. (૧૧:૩૩)
• ઉદાહરણ: પાંડવ-કૌરવ યુદ્ધ સમયે માર્યા ગયેલા અનેક સૈનિકો ઉપર ભગવાનની દયાદ્રષ્ટિ પડી હતી. આ સૈનિકોએ મુક્તિના કોઈ સાધનો કર્યા ન હોવા છતાં, તેઓને મુક્તિ મળી ગઈ. (૧૨:૦૪)
• પ્રશ્ન: શું પૂતનાનું ઉદાહરણ નિસાધન જીવ વિષયકમાં લઈ શકાય?

• ઉત્તર: પૂતનાએ ઠાકોરજીને માતાની જેમ દૂધ પીવડાવ્યું હતું, પણ તે વેરભાવથી આવી હતી. પૂતનાને ભગવાને પોતે વધ કરીને મોક્ષ આપ્યો, જ્યારે સૈનિકોને પ્રભુએ દ્રષ્ટિ કરીને મુક્તિ આપી. તેથી પૂતનાનું ઉદાહરણ નિસાધન જીવ વિષયકમાં નહીં, પણ દુષ્ટ સાધન જીવ વિષયકમાં વધુ યોગ્ય રહેશે. (૧૩:૩૪)

१५:०० – ३०:०० (પ્રમેયરત્નસંગ્રહ - દુષ્ટ સાધન જીવ વિષયક અનુગ્રહ અને અન્યથા કરતું સામર્થ્ય)

• દુષ્ટ સાધન જીવ: લોક, વેદ કે ભક્તિની દ્રષ્ટિથી જે કર્મો નિષિદ્ધ કે નિંદિત ગણવામાં આવતા હોય, તેવા કર્મો કરનારા જીવોને દુષ્ટ સાધન જીવ કહેવામાં આવે છે. (૧૫:૫૫)
• સુસાધન અને નિસાધન જીવોની માફક દુષ્ટ સાધન જીવો ઉપર પણ ભગવાનનો અનુગ્રહ થતો જોવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ બાળક તોફાન કરે તો પણ વડીલો તેના પ્રત્યે ક્ષમાભાવ લાવીને તેના પાલનપોષણમાં ભેદભાવ નથી રાખતા. (૧૬:૩૧)
• તે જ પ્રમાણે, ભગવાન ઘણીવાર દુષ્ટ સાધન જીવોના દંડનીય કર્મોને ક્ષમા કરીને કોઈક વખત તેમને ઉત્તમ ફળ પણ પ્રદાન કરી દે છે. ભગવાન આ બધું કરવા માટે સ્વતંત્ર હોય છે અને તેમના ઉપર કોઈ પણ નિયમો લાગુ પડતા નથી. (૧૬:૫૦)
• ઉદાહરણ: કંસ, બકાસુર, તૃણાવર્ત, પૂતના જેવા અનેક અસુરો દુષ્ટ કર્મો કરનારા હતા, છતાં ભગવાને તેમને પોતાના હાથે મારીને એવી મુક્તિ આપી દીધી કે જે અનેક સત્કર્મો કર્યા પછી જ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. (૧૭:૧૪)
• પ્રશ્ન: શું આ ભગવાનનું 'અન્યથા કરતું સામર્થ્ય' દેખાય છે?

• ઉત્તર: હા, તે ભગવાનનું અન્યથા કરતું સામર્થ્ય છે. મૂળરૂપ વિવેકમાં 'સર્વ સામર્થ્ય' (કર્તુમ્, અકર્તુમ્, અને અન્યથા કર્તુમ્) ને બ્રહ્મનો ગુણધર્મ બતાવ્યો છે. (૧૯:૦૯)

• વક્તા: પ્રતિભાગી દ્વારા ખુલાસો કરાયો કે કરતું સામર્થ્ય નિસાધન માટે, અકરતું સામર્થ્ય સુસાધન માટે, અને અન્યથા કરતું સામર્થ્ય દુષ્ટ સાધન જીવો માટે હોય છે. (૧૯:૩૦)
• વક્તા: અન્ય પ્રતિભાગી દ્વારા ખુલાસો કરાયો કે અન્યથા કરતું એટલે બીજા કોઈ પ્રકારે કરવા માટે સમર્થ. શિશુપાલનું ઉદાહરણ આપ્યું કે તેમણે ભગવાનને ગાળો બોલી, છતાં ભગવાને તેમનો ઉદ્ધાર કર્યો. પૂતના પણ ઠાકોરજીને મારવા આવી હતી, છતાં ભગવાને તેમનો ઉદ્ધાર કર્યો. અહીં ઠાકોરજીનું અન્યથા કરતું સામર્થ્ય દેખાય છે. (૨૦:૨૪)
• વક્તા દ્વારા 'સર્વસમર્થ' શબ્દનું સ્પષ્ટીકરણ: 'સર્વસમર્થ' શબ્દમાં કરતું (પોઝિટિવલી કઈ કરવું), અકરતું (કરવા યોગ્ય કાર્ય પણ પોતે ન કરવું), અને અન્યથા કરતું (જે રીતે થતું હોય તે રીતે ન કરીને કોઈ બીજી રીતે કાર્ય સંપન્ન કરવું) ત્રણેય સામર્થ્યો સમાઈ જાય છે. બીજો પ્રકાર ઉલટો પણ હોઈ શકે કે કોઈ અન્ય વિકલ્પ પણ હોઈ શકે. (૨૧:૦૭)
• વક્તા: પ્રતિભાગી દ્વારા સામર્થ્ય અને જીવ પ્રકારના કોરેસ્પોન્ડન્સનું નિરૂપણ થયું કે કરતું સામર્થ્ય નિસાધન જીવ માટે (વ્રજભક્તો સાધન રહિત હોવા છતાં ઉત્તમ ફળ મળ્યું), અકરતું સામર્થ્ય સુસાધન જીવ માટે (યોગ, તપ, જ્ઞાન સાધના કરવા છતાં ભગવાનને ઈચ્છા ન હોય તો ફળ ન આપે). (૨૨:૨૭)
• વક્તાનો પ્રતિભાવ: સામર્થ્યના ત્રણ પ્રકાર અને જીવના ત્રણ પ્રકારનો કોરેસ્પોન્ડન્સ ફિક્સ હોય તે જરૂરી નથી. ભગવાન ચાહે તો નિસાધન જીવ માટે અકરતું સામર્થ્ય પણ પ્રકટ કરી શકે, એટલે કે બધા જ નિસાધન જીવો પર ભગવાન કરતું સામર્થ્ય પ્રગટ કરતા જ હોય તેવો કોઈ નિયમ નથી. (૨૩:૫૬)
• નિસાધન તથા દુષ્ટ સાધન જીવો ઉપર ભગવાન જ્યારે અનુગ્રહ કરે છે, ત્યારે તેમના કાલ (મૃત્યુ), કર્મ (સારા-ખરાબ), અને સ્વભાવ (દેવી-આસુરી) વગેરે જો તેમના ઉદ્ધારમાં આડે આવતા હોય તો તે બધાનું પણ ભગવાન બાદ કરી દે છે, અર્થાત્ ભગવાન તે બધાને ગણકારતા નથી. (૨૫:૦૨)
• ભગવાનના આવા અનુગ્રહને કાલબાધક અનુગ્રહ, કર્મબાધક અનુગ્રહ અને સ્વભાવબાધક અનુગ્રહ કહેવામાં આવે છે. અનુગ્રહ કરવામાં ભગવાન દેવ, દાનવ કે માનવનો ભેદ પણ જોતા નથી. આ ત્રણેય વસ્તુઓ (કાલ, કર્મ, સ્વભાવ) ભલે પ્રભુના ઉદ્ધારના માર્ગમાં પ્રતિબંધક થતી હોય, પરંતુ પ્રભુને તે પ્રતિબંધક નથી, કારણ કે પ્રભુએ તે બનાવ્યા છે અને જો તેમને ઉદ્ધાર કરવું છે તો તેઓ કૃપા કરશે, આ બધાને ગણશે નહીં. (૨૫:૩૯)

३०:०० – ३७:५१ (પ્રમેયરત્નસંગ્રહ - કાલબાધક અનુગ્રહનું સવિસ્તર ઉદાહરણ)

• કાલબાધક અનુગ્રહનું ઉદાહરણ: વિશ્વરૂપ ઋષિ યજ્ઞો વડે અસુર દૈત્યોને યજ્ઞભાગ પહોંચાડતા હતા. આ જાણીને ઇન્દ્રએ વિશ્વરૂપનો વધ કર્યો. (૨૮:૫૪)
• વિશ્વરૂપના પિતા ત્વષ્ટાએ પુત્રના મૃત્યુનો બદલો લેવા માટે ઇન્દ્રને મારે તેવો પુત્ર ઉત્પન્ન કરવાની ઈચ્છાથી એક યજ્ઞ કર્યો. યજ્ઞના ફળ સ્વરૂપે વૃત્રાસુર નામનો વિશાળ દૈત્ય ઉત્પન્ન થયો. (૨૯:૦૭)
• ઇન્દ્ર ભગવાનનો ભક્ત હતો. દૈત્યના હાથે તેનું મૃત્યુ થાય તેવું ભગવાન ઈચ્છતા ન હતા. આથી ભગવાને યજ્ઞના સંકલ્પમાં ભૂલ કરાવી દીધી. આના પરિણામે, ભગવદ્-ઈચ્છાથી ઇન્દ્રએ જ વૃત્રાસુરનો વધ કરી દીધો. (૨૯:૩૭)
• આમ, ઇન્દ્રના મૃત્યુને અટકાવીને ભગવાને ઇન્દ્ર ઉપર કાલ (મૃત્યુ) બાધક અનુગ્રહ કર્યો, એટલે કે મૃત્યુને ટાળી દીધું. (૩૦:૦૧)
• પ્રશ્ન: 'યજ્ઞભાગ' નો અર્થ શું?

• વક્તાનો ખુલાસો: આપણે જે પણ યજ્ઞ કરીએ છીએ તેમાં આહુતિ આપવામાં આવે છે. યજ્ઞનો મતલબ 'દેવતો દેશેન દ્રવ્ય ત્યાગ' એટલે કે કોઈ દેવતાને ઉદ્દેશીને દ્રવ્યનો ત્યાગ કરવો. અગ્નિ દ્વારા દેવતાનું આવાહન કરવામાં આવે છે અને પછી જે પ્રકારના દેવતા હોય તે પ્રકારે શાસ્ત્ર નિયમિત વસ્તુઓ (જેમ કે દૂધ, દહીં, ઘી, ચોખા) અગ્નિ દ્વારા તેમને પહોંચાડવામાં આવે છે. આને યજ્ઞનો ભાગ કહેવાય છે, જેમ સરકારને ટેક્સ આપીએ તેમ દેવતાઓને તેમનો ભાગ આપીએ અને બદલામાં દેવતાઓ આપણું કાર્ય કરે. 'ઇન્દ્રાય સ્વાહા', 'વરુણાય સ્વાહા', 'પ્રજાપતયે સ્વાહા' કહીને જે વસ્તુઓ અપાય છે તે તેમનો ભાગ થયો. (૩૨:૧૦)

• વક્તાનો ખુલાસો: ઇન્દ્રએ વિશ્વરૂપનો વધ એટલા માટે કર્યો કારણ કે વિશ્વરૂપ યજ્ઞનો ભાગ અસુર અને દૈત્યોને પહોંચાડતો હતો, જે ખોટું હતું. જેમ કોઈ કુરિયર સર્વિસ વાળો પાર્સલ ખોટા સરનામે પહોંચાડી દે તો ગરબડ થાય. (૩૪:૫૩)
• કાલબાધક અનુગ્રહનું વધુ સ્પષ્ટીકરણ: ત્વષ્ટાએ એવો યજ્ઞ કર્યો હતો કે એવો દૈત્ય પેદા થાય જે ઇન્દ્રને મારી નાખે. વૃત્રાસુર પેદા થઈ ગયો અને એની પાસે ઇન્દ્રને મારવાનું બળ પણ હતું. પરંતુ ભગવાનને એ ઠીક ન લાગ્યું કે ભક્ત ઇન્દ્રનો વધ આ રીતે અસુરના હાથે થાય. તેથી ભગવાને ઇન્દ્રના મૃત્યુને અટકાવી દીધું અને ઇન્દ્રના કાળને ટાળી દીધો. પરિણામે, ઇન્દ્રની જગ્યાએ વૃત્રાસુર મરી ગયો. આ ઇન્દ્ર ઉપરનો પ્રભુનો કાલબાધક અનુગ્રહ થયો, એટલે કે મૃત્યુને અટકાવનારો પ્રભુનો અનુગ્રહ. (૩૬:૧૦)