નિસાધન, દુષ્ટ સાધન જીવ વિષયક અને કાલબાધક અનુગ્રહ
સત્રની શરૂઆત નિસાધન જીવ વિષયક અનુગ્રહની સમીક્ષાથી થાય છે, જેમાં ભગવાને સાધન વગરના જીવો પર કેવી રીતે કૃપા કરી તેનું પાંડવો અને કૌરવોના યુદ્ધનું ઉદાહરણ અપાયું. ત્યારબાદ દુષ્ટ સાધન જીવ વિષયક અનુગ્રહની ચર્ચા થઈ, જેમાં લોક અને વેદ વિરુદ્ધ કર્મો કરનાર જીવો પર ભગવાનની ક્ષમારૂપ કૃપા દર્શાવતા પૂતના, કંસ અને તૃણાવર્ત જેવા અસુરોના દ્રષ્ટાંતો અપાયા. આ અનુગ્રહ કાલ, કર્મ અને સ્વભાવ જેવા બાધકોને અવગણીને પ્રભુ કરે છે તેની સમજૂતી આપવામાં આવી. કાલબાધક અનુગ્રહમાં ઇન્દ્રના મૃત્યુને ભગવાનની કૃપાથી કેવી રીતે ટાળવામાં આવ્યું તે વિશ્વરૂપ અને વૃત્રાસુરના પ્રસંગ દ્વારા વિસ્તૃત રીતે સમજાવવામાં આવ્યું.
કર્મબાધક અનુગ્રહ — અજામિલનો પ્રસંગ
આ ખંડમાં કર્મબાધક અનુગ્રહની ચર્ચા અજામિલના પ્રસંગ દ્વારા કરવામાં આવી છે. અજામિલે અનેક ખરાબ કર્મો કર્યા હોવા છતાં, મરણ સમયે પુત્રનું નામ 'નારાયણ' બોલવાથી ભગવાને તેને પોતાના નામનો ઉચ્ચાર માની તેના સમસ્ત પાપોનો નાશ કરી ઉદ્ધાર કર્યો. વક્તાએ સમજાવ્યું કે ભગવાન પોતાની કૃપા માટે કોઈ સાધન ન હોય તેને પણ સાધન માની લેવા સ્વતંત્ર છે. આ અહેતુકી કૃપાનું ઉદાહરણ છે. અહીં બિલિપત્ર ચડાવનાર કઠિયારા અને નિરુપયોગી વસ્તુઓ દાનમાં આપવા જેવી ઉપમાઓ દ્વારા ભગવાનની નિમિત્ત વગરની કૃપાનો મહિમા દર્શાવવામાં આવ્યો.
કર્મબાધક અનુગ્રહમાં સતકર્મો પણ બાધક
વક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે કર્મબાધક અનુગ્રહ માત્ર અસતકર્મોની ક્ષમા પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ કેટલીકવાર સતકર્મો પણ બાધક બની શકે છે. મુક્તિ કે ભગવદ્ભક્તિ પ્રાપ્ત કરવા માટે પુણ્યકર્મોના ફળનો ભોગ પણ અવરોધરૂપ બની શકે છે. આર્મીમાં ભરતકામ કે રસોઈ જેવી સકારાત્મક ગુણવત્તા નિરુપયોગી નીવડે અથવા વધુ પડતી ઊંચાઈ વ્યક્તિ માટે અવગુણ બની શકે તેવા દ્રષ્ટાંતો દ્વારા આ વાત સમજાવવામાં આવી. જાપાનની કારોનું ઉદાહરણ આપીને દર્શાવાયું કે જે એક સ્થળે ગુણ છે, તે બીજા સ્થળે અવગુણ બની શકે છે.
સ્વભાવ બાધક અનુગ્રહ — દીતિ અને પરીક્ષિતના પ્રસંગ
સ્વભાવ બાધક અનુગ્રહમાં દીતિ અને મરુતોનો પ્રસંગ તેમજ ઉત્તરાના ગર્ભમાં રહેલા પરીક્ષિતની રક્ષાનો પ્રસંગ સમજાવવામાં આવ્યો. ઇન્દ્રના વજ્રનો અને અશ્વત્થામાના બ્રહ્માસ્ત્રનો સ્વભાવ અમૃત્યુકારક હોવા છતાં, ભગવાને પોતાની કૃપાથી તેમના સ્વભાવનો બાદ કરીને ગર્ભની રક્ષા કરી. વક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે અહીં શસ્ત્રોના અમોઘ સ્વભાવનો બાદ થયો છે. હિરણ્યાક્ષ અને હિરણ્યકશિપુના પ્રસંગ દ્વારા દૈવી જીવ અને આસુરી દેહના ભેદને સમજાવી, ભગવાને આસુરી દેહનો બાદ કરીને જીવને દૈવી ગતિ આપી તે સ્વભાવબાધક અનુગ્રહ છે તેવું સમજાવવામાં આવ્યું.
પુષ્ટિનું લક્ષણ અને સાધારણ અનુગ્રહનું સમાપન
સત્રના અંતે વક્તાએ સમજાવ્યું કે ભગવાનની કૃપા કાલ, કર્મ અને સ્વભાવ જેવા પરિબળોથી સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર અને અપ્રભાવિત હોય છે. જોકે, ભગવાન પોતાની સ્વતંત્ર ઈચ્છાથી આવા કોઈ પરિબળોને પોતાની કૃપા વરસાવવાનું નિમિત્ત માની પણ શકે છે. આ નિરૂપણ બાદ પુષ્ટિનું લક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે: 'કાલ કર્મ સ્વભાવ વગેરેનો બાદ કરનાર ભગવાનના અનુગ્રહ ગુણને પુષ્ટિ કહેવામાં આવે છે.' અહીં સુધી સામર્થ્યાનુપાતિ કે સાધારણ અનુગ્રહના પ્રકારોનો વિચાર કર્યો, હવે વિશેષ અનુગ્રહનો વિચાર આગળના સત્રોમાં કરાશે.