॥ પ્રમેયરત્નસંગ્રહ : અનુગ્રહના પ્રકારો — કાલ, કર્મ અને સ્વભાવ બાધક અનુગ્રહ ॥

००:०० – ०६:०६ (પ્રમેયરત્નસંગ્રહ - કાલબાધક અનુગ્રહ અને જીવના પ્રકારોની સમીક્ષા)

• પ્રારંભમાં, નિસાધન જીવ વિષયક અનુગ્રહની સમજણ આપવામાં આવી, જેમાં દર્શાવવામાં આવ્યું કે શ્રીભગવાન દયાભાવથી નિસાધન જીવો પર કૃપા કરે છે, જેમ પાંડવો-કૌરવોના યુદ્ધમાં મૃત સૈનિકોને મુક્તિ આપી હતી. આવા જીવો સાધનરહિત હોવા છતાં મનોકામના ધરાવે છે.
• દુષ્ટ સાધન જીવ વિષયક અનુગ્રહની ચર્ચા કરવામાં આવી, જ્યાં શ્રીભગવાન લોક અને વેદમાં નિષિદ્ધ કર્મો કરનારા જીવો પર પણ ક્ષમાભાવથી અનુગ્રહ કરે છે. પૂતના, કંસ, તૃણાવર્ત જેવા અસુરોના ઉદાહરણ દ્વારા સ્પષ્ટ કરાયું કે ભગવાને તેમનો વધ કરીને તેમને મુક્ત કર્યા, જે શ્રીભગવાનના સર્વસમર્થ સ્વભાવને દર્શાવે છે.
• નિસાધન અને દુષ્ટ સાધન જીવો પર અનુગ્રહ કરવા માટે શ્રીભગવાન કાલ, કર્મ અને સ્વભાવને અવગણીને કૃપા કરે છે. કાલ એટલે મૃત્યુ, કર્મ એટલે સારા-ખરાબ કર્મો, અને સ્વભાવ એટલે દૈવી કે આસુરી સ્વભાવ — આ બધા બાધકરૂપ બનતા હોય તો પણ શ્રીભગવાન તેમને બાયપાસ કરીને અનુગ્રહ કરે છે.
• કાલબાધક અનુગ્રહનું ઉદાહરણ વિશ્વરૂપના પ્રસંગથી સમજાવવામાં આવ્યું. વિશ્વરૂપ અસુરોને યજ્ઞભાગ પહોંચાડતા હોવાથી ઇન્દ્રએ તેમનો વધ કર્યો. વિશ્વરૂપના પિતાએ ઇન્દ્રનો વધ કરી શકે તેવા પુત્ર માટે યજ્ઞ કર્યો, પરંતુ ઇન્દ્ર શ્રીભગવાનના ભક્ત હોવાથી ભગવાને યજ્ઞમાં ભૂલ કરાવી.
• આ ભૂલના કારણે યજ્ઞમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા વૃત્રાસુરનો વધ ઇન્દ્ર દ્વારા થયો, જ્યારે ઇન્દ્રનો વધ વૃત્રાસુર દ્વારા થવાનો હતો. શ્રીભગવાનની કૃપાથી ઇન્દ્રનું મૃત્યુ ટળ્યું, જે કાલબાધક અનુગ્રહનું દ્રષ્ટાંત છે.
• એક પ્રતિભાગી દ્વારા કરતુમ, અકરતુમ અને અન્યથા કરતુમ સામર્થ્ય અને તેના અધિકારી જીવો (નિસાધન, સુસાધન, દુષ્ટ સાધન) વિશે પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો. વક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે આ એક પ્રાથમિક વર્ગીકરણ છે, પરંતુ શ્રીઠાકોરજી સ્વતંત્ર છે અને તેમની ઈચ્છા હોય તો કોઈ પણ જીવ પર કોઈ પણ સામર્થ્યનો પ્રયોગ કરી શકે છે.

०६:०६ – २७:१७ (પ્રમેયરત્નસંગ્રહ - કર્મબાધક અનુગ્રહ: અજામિલ પ્રસંગનું નિરૂપણ)

• કર્મબાધક અનુગ્રહનું ઉદાહરણ અજામિલના પ્રસંગથી આપવામાં આવ્યું. અજામિલ એક દુષ્ટ માણસ હતો અને તેણે અનેક ખરાબ કર્મો કર્યા હતા. તેણે પોતાના પુત્રનું નામ નારાયણ રાખ્યું હતું. મૃત્યુ સમયે તેણે પોતાના પુત્રને બોલાવવા માટે 'નારાયણ' શબ્દનો ઉચ્ચાર કર્યો.
• શ્રીભગવાનનું નામ પણ નારાયણ હોવાથી, ભગવાને અજામિલના દુષ્કર્મોને અવગણીને તેના નામસ્મરણને પોતાના નામનો ઉચ્ચાર માન્યો અને તેનો ઉદ્ધાર કર્યો. આ દુષ્ટ સાધન જીવ પર શ્રીભગવાનનો કર્મબાધક અનુગ્રહ છે.
• વક્તાએ સમજાવ્યું કે કર્મબાધક અનુગ્રહ એ શ્રીભગવાનનો ક્ષમારૂપ અનુગ્રહ છે. શ્રીભગવાન એવા સાધનને પણ સાધન માની લે છે જે ભગવત્ પ્રાપ્તિના હેતુથી ન કરવામાં આવ્યું હોય.
• આને સમજાવવા માટે કઠિયારાનું ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યું: એક કઠિયારો લાકડા કાપવા માટે બિલીપત્રના ઝાડ પર ચઢ્યો અને સંયોગવશ તેના પાંદડા શિવલિંગ પર પડ્યા. કઠિયારાનો હેતુ પૂજા કરવાનો ન હતો, પરંતુ મહાદેવજીએ તેને પોતાની પૂજા માનીને તેના પર કૃપા કરી.
• લોકિક ઉદાહરણ પણ આપવામાં આવ્યું કે જ્યારે આપણે કોઈ નિરુપયોગી વસ્તુ કોઈ જરૂરિયાતમંદને આપીએ છીએ, ત્યારે આપણો હેતુ દયાભાવનો ન હોવા છતાં, સામેવાળી વ્યક્તિ આપણો ઉપકાર માની લે છે. તેવી જ રીતે, અજામિલના કિસ્સામાં શ્રીભગવાનની અહૈતુકી કૃપા પ્રગટ થઈ.
• અહૈતુકી કૃપા એટલે કૃપા કરવા માટે કોઈ કારણ ન હોય, તેમ છતાં શ્રીભગવાન કૃપા કરે. અજામિલના બધા અસતકર્મોનો દંડ તેને મળ્યો નહીં અને તેનું પછીનું જીવન સુધરી ગયું.
• વક્તાએ સ્પષ્ટતા કરી કે કર્મબાધક અનુગ્રહને માત્ર ક્ષમારૂપ અનુગ્રહ તરીકે સામાન્યીકરણ ન કરવું જોઈએ. અજામિલના પ્રસંગમાં તે ક્ષમારૂપ છે, પરંતુ દરેક કર્મબાધક અનુગ્રહ દુષ્ટ સાધન જીવ વિષયક હોય તે જરૂરી નથી.
• કર્મ સત, અસત, કે ન સત ન અસત હોઈ શકે છે. શાસ્ત્ર દ્વારા જ કર્મોના આ સ્વરૂપો સમજાય છે.
• શાસ્ત્ર જેને 'સત' કહે છે, 'અસત' કહે છે, અથવા 'ન સત ન અસત' કહે છે, તે બધા જ કર્મો કોઈક વખતે ભગવત્ પ્રાપ્તિમાં બાધક બની શકે છે.
• દાખલા તરીકે, આર્મીમાં ભરતકામ કે રસોઈ બનાવવાની સારી આવડત પોઝિટિવ ગુણ હોવા છતાં, આર્મીના કાર્ય માટે પ્રતિબંધક બની શકે છે.
• કેટલીકવાર સદ્ગુણો પણ પ્રતિબંધક બની જાય છે, જેમ કે કોઈ વ્યક્તિની અસામાન્ય ઊંચાઈ તેને યોગ્ય જીવનસાથી શોધવામાં અવરોધ બની શકે છે. જાપાનની નાની કારોનું ઉદાહરણ પણ અપાયું, જે ત્યાંના લોકો માટે ગુણ હોય, પરંતુ ભારતમાં લાંબી હાઈટવાળા લોકો માટે અવગુણ બની જાય.
• ભાગવતજીના રૈવત રાજા અને રેવતીના પ્રસંગનું ઉદાહરણ અપાયું. સતયુગમાં રેવતીજી લાંબા હતા, પરંતુ બ્રહ્માલોકમાં સમય વિતાવવાને કારણે પૃથ્વીલોક પર કલિયુગ આવી ગયો અને ત્યાંના લોકો ઠીંગણા થઈ ગયા. બલરામજી સાથે લગ્ન માટે રેવતીજીને પોતાનું કદ ઘટાડવું પડ્યું. અહીં લાંબી હાઈટ જે ગુણ હતી, તે લગ્નમાં અવગુણ બની.
• હનુમાનજી અને સરસાનું ઉદાહરણ પણ અપાયું, જ્યાં હનુમાનજીએ લંકા જતા સમયે સરસાના વિશાળ મુખમાંથી બહાર આવવા માટે અત્યંત સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. સામાન્ય રીતે સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ ગુણ ન ગણાય, પરંતુ તે પરિસ્થિતિમાં ગુણરૂપ બન્યું.
• અંતે, વક્તાએ સમજાવ્યું કે પુણ્ય છે કે સતકર્મ છે તે અસત કર્મ કરતા સારા કહેવાય છે, પરંતુ જો તમને મુક્ત થવું હોય કે જો તમને ભગવત ભક્તિ કરવી હોય, તો તે પણ તમારા માટે બાધક થઈ શકે, કેમ કે ભોગ વગર એનો કર્મનો નાશ નથી અને જ્યાં સુધી કર્મ નષ્ટ ન થાય ત્યાં સુધી મુક્તિ ન મળે. મુક્તિને સતકર્મ અટકાવી દે છે.

२७:१७ – ३९:१० (પ્રમેયરત્નસંગ્રહ - સ્વભાવ બાધક અનુગ્રહ: દીતિના ગર્ભ અને પરીક્ષિતની રક્ષા)

• સ્વભાવ બાધક અનુગ્રહ સમજાવવા માટે દીતિ અને અશ્વત્થામાના ઉદાહરણો આપવામાં આવ્યા.
• દીતિ ઇન્દ્રનું અભિમાન તોડાવી શકે તેવા પુત્રોની કામના કરતા હતા. ઇન્દ્રએ વેશ બદલીને દીતિની સેવા કરી અને મોકો મળતા તેના ગર્ભ પર વજ્રનો પ્રહાર કર્યો. વજ્રનો સ્વભાવ ગર્ભનું મૃત્યુ નિશ્ચિત કરવાનો હતો.
• પરંતુ શ્રીભગવાનના અનુગ્રહથી વજ્ર ગર્ભને મારવાને બદલે તેના ટુકડા થઈ ગયા અને ગર્ભનું મૃત્યુ થયું નહીં. ગર્ભના ૪૯ ટુકડા થયા, જેમાંથી મરુદ્ગણો ઉત્પન્ન થયા અને ઇન્દ્ર સાથે સ્વર્ગમાં ગયા. આ રીતે શ્રીભગવાને વજ્રના સ્વભાવનો બાદ કર્યો.
• અશ્વત્થામાએ પાંડવોના વંશનો નાશ કરવા માટે ઉત્તરાના ગર્ભ પર બ્રહ્માસ્ત્ર છોડ્યું. બ્રહ્માસ્ત્રનો સ્વભાવ ગર્ભનું મૃત્યુ નિશ્ચિત કરવાનો હતો.
• પરંતુ શ્રીભગવાનના અનુગ્રહથી તેમણે બ્રહ્માસ્ત્રને પોતાના સ્વરૂપમાં વિલય કરીને ગર્ભની રક્ષા કરી. આમ, શ્રીભગવાને બ્રહ્માસ્ત્રના સ્વભાવનો પણ બાદ કર્યો.
• એક પ્રતિભાગીએ પ્રશ્ન કર્યો કે 'સ્વભાવ' એટલે દૈવી અને આસુરી જીવ, તો આ ઉદાહરણોમાં તે કેવી રીતે સમજવું.
• વક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે આ ઉદાહરણોમાં મુખ્ય ટાર્ગેટ બ્રહ્માસ્ત્ર અને વજ્રનો સ્વભાવ છે, જે અમોઘ હોવા છતાં શ્રીભગવાને તેને નિષ્ફળ બનાવ્યા.
• ત્યારબાદ વક્તાએ અજામિલનું ઉદાહરણ ફરી યાદ કરાવ્યું, જે દુષ્ટ સાધન અને સ્વભાવથી આસુરી હતો, પરંતુ ભગવાને તેના સ્વભાવનો બાદ કરીને તેનો ઉદ્ધાર કર્યો.
• હિરણ્યાક્ષ અને હિરણ્યકશિપુનું ઉદાહરણ પણ અપાયું. તેઓ શ્રીભગવાનના પાર્ષદ જય-વિજય હતા, જે સ્વભાવથી દૈવી હતા, પરંતુ શાપને કારણે તેમને આસુર દેહ મળ્યો.
• આસુર દેહનો સ્વભાવ દેવવિરોધી અને ભગવદ્વિરોધી હોય છે, અને તેમને દંડ મળવો જોઈએ. પરંતુ ભગવાને તેમના આસુર દેહનો (પ્રતિબંધક) બાદ કરીને તેમનો ઉદ્ધાર કર્યો, જેથી તેમને દૈવી જીવ જેવી ગતિ મળી. શ્રીભગવાને ગીતામાં કહેલી વાત (આસુરી જીવો મને પ્રાપ્ત નહીં કરે) નો પણ બાદ કરીને તેમને ઉદ્ધાર આપ્યો, જે સ્વભાવ બાધક અનુગ્રહનું ઉત્તમ દ્રષ્ટાંત છે.

३९:१० – ४१:५२ (પ્રમેયરત્નસંગ્રહ - પુષ્ટિનું લક્ષણ અને અનુગ્રહની સ્વતંત્રતા)

• વક્તાએ અંતિમ સાર આપતા સમજાવ્યું કે શ્રીભગવાનની કૃપા આ બધા (નિસાધનતા, દુષ્ટ સાધનતા, કાલ, કર્મ, સ્વભાવ)થી સ્વતંત્ર, અસ્પૃષ્ટ અને અપ્રભાવિત હોય છે.
• શ્રીભગવાન પોતાની સ્વતંત્ર ઈચ્છાથી આવા કોઈ પરિબળોને પોતાની કૃપા વરસાવવાનું નિમિત્ત માની લે તો તે જુદી વાત છે.
• આટલા નિરૂપણ બાદ પુષ્ટિનું લક્ષણ આપવામાં આવ્યું: "કાલ, કર્મ, સ્વભાવ વગેરેનો બાદ કરનાર શ્રીભગવાનના અનુગ્રહ ગુણને પુષ્ટિ કહેવામાં આવે છે."
• અહીં સુધી શ્રીભગવાનના સામર્થ્યાનુપાતિ કે સાધારણ અનુગ્રહના પ્રકારોનો વિચાર કરવામાં આવ્યો.
• હવે શ્રીભગવાનના સ્વભાવાનુપાતિ કે વિશેષ અનુગ્રહનો વિચાર કરવામાં આવશે, એમ જણાવી સત્રનું સમાપન થયું.