અનુગ્રહ, પુષ્ટિભક્તિના પ્રકાર અને તેના બે મત
સત્રના પ્રારંભમાં ભગવાનનો અનુગ્રહ પ્રત્યક્ષ ન જોઈ શકાતો હોવાથી, તેને કાર્ય અને કારણના દૃષ્ટિકોણથી કેવી રીતે સમજી શકાય તેની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. ભક્તની કામના અને કર્મોના આધારે અનુગ્રહનું અનુમાન કેવી રીતે કરવું તે સમજાવવામાં આવ્યું છે, જેમ કે લૌકિક કે પારલૌકિક કામનાવાળી ભક્તિ મર્યાદાભક્તિ અને મોક્ષની કામનાવાળી ભક્તિ સામર્થ્યાનુપાતિ પુષ્ટિભક્તિ સૂચવે છે. ત્યારબાદ, ચતુર્વિધ પુષ્ટિભક્તિ – પુષ્ટિપુષ્ટિ, મર્યાદાપુષ્ટિ, પ્રવાહીપુષ્ટિ અને શુદ્ધપુષ્ટિ – નું વિસ્તૃત વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. પુષ્ટિભક્તિના આ ભેદો જીવના નિશ્ચિત વર્ણ છે કે ભક્તિની અવસ્થાઓ, તે અંગેના બે મતોનું નિરૂપણ પણ કરવામાં આવ્યું છે.
વર્ણ અને પુષ્ટિના વાસ્તવિક સ્વરૂપનો ભેદ
અહીં પુષ્ટિનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ કરતાં વક્તાએ જણાવ્યું છે કે પુષ્ટિ એ પ્રભુથી જીવ તરફનો એક એપ્રોચ છે અને ભક્તિ એ જીવથી ભગવાન તરફનો એપ્રોચ છે. ભગવાન જ્યારે સૃષ્ટિને પ્રકટ કરે છે અને જીવોનું વર્ણ કરે છે (દૈવી કે આસુરી), ત્યારે તે વર્ણ કોઈ પુષ્ટિ કે મર્યાદાનો સ્પષ્ટ ભાવ દર્શાવતો નથી. વર્ણ એ ફક્ત ભગવાનની ઈચ્છા છે કે આ જીવને અંતે શું ફળ આપવું છે. પુષ્ટિનો વાસ્તવિક અનુભવ અને તેની અસર ત્યારે જ પ્રગટ થાય છે જ્યારે જીવને ફળની પ્રાપ્તિ થાય છે અને તે કાલ, કર્મ, સ્વભાવ વગેરે બાધાઓને ભગવાનના અનુગ્રહથી પાર કરી શકે છે. વર્ણ થયા પછી પણ જીવને સામાન્ય સુખ-દુઃખનો સામનો કરવો પડે છે, તેથી વર્ણના સમયે પુષ્ટિનો અનુભવ થતો નથી.
વર્ણ: સંકલ્પરૂપ પુષ્ટિ અને વસીયતનામુંનું દૃષ્ટાંત
વક્તાએ પુષ્ટિના લક્ષણ 'કાલાદિબાધિકા' પર ભાર મૂક્યો છે, જેનો અર્થ છે કે પુષ્ટિ કાલ, કર્મ અને સ્વભાવના બાધને દૂર કરે છે. સ્વભાવાનુપાતિ પુષ્ટિ એ મહાપુષ્ટિ છે, જેમાં ભગવાન પોતાના સ્વભાવથી પરવશ થઈને જીવને પોતાની જાત પણ આપી દે છે. વર્ણ એ ભગવાનનો સંકલ્પરૂપ પુષ્ટિ છે, જેનો પ્રભાવ પ્રકટ થયો નથી હોતો; તે પ્રભાવ ત્યારે પ્રકટ થાય છે જ્યારે જીવને ફળ આપવાનો સમય આવે છે. આને 'વસીયતનામું' (will) ના દૃષ્ટાંતથી સમજાવવામાં આવ્યું છે: જેમ વસીયત લખાયા પછી લાંબા સમયે ઇફેક્ટિવ થાય છે, તેમ વર્ણ સૃષ્ટિના આરંભમાં થયું હોય પણ તેની અસર લાખો જન્મો પછી પણ અનુભવાય. ત્યાં સુધી પુષ્ટિજીવ પણ અન્ય જીવોની જેમ જ સંસારમાં રહે છે અને પોતાને અલગ નથી માની શકતો.