॥ પ્રમેયરત્નસંગ્રહ : પુષ્ટિ ભક્તિ અધિકાર વિવેક ॥

પ્રશ્નોત્તર : ચતુર્વિધ પુષ્ટિ અને શુદ્ધ પુષ્ટિ
એક શ્રોતાનો પ્રશ્ન હતો કે ચતુર્વિધ પુષ્ટિના વિષયમાં જે બીજો મત છે, તે પ્રમાણે પુષ્ટિ ભક્તિને જીવના 'વરણ' તરીકે નહીં પણ તેની 'અવસ્થા' એટલે કે 'સ્ટેજીસ' તરીકે માનવું જોઈએ. આ મત અનુસાર પ્રવાહી પુષ્ટિ ભક્તિ, મર્યાદા પુષ્ટિ ભક્તિ અને પુષ્ટિ પુષ્ટિ ભક્તિ ઉત્તરોત્તર ઉપર ચડતા પગથિયાં છે. પરંતુ આમાં શુદ્ધ પુષ્ટિ ભક્તિનો સમાવેશ નથી કર્યો, તો શું તેનો અર્થ એવો નથી કે ભગવાને શુદ્ધ પુષ્ટિ જીવોનું વર્ણન અલગથી કરેલું જ હોય અને બાકીના મિશ્ર પુષ્ટિ જીવો આ સ્ટેજીસમાં આવે છે? જો ભગવાન શુદ્ધ પુષ્ટિ જીવને પસંદ (choose) કરે છે, તો પછી પુષ્ટિ ભક્તિને વરણ તરીકે ન માનવી અને સ્ટેજીસ તરીકે માનવી, તે બીજા મત સાથે કોન્ટ્રાડિક્શન ઊભું કરતું નથી? વક્તાએ સ્પષ્ટતા કરી કે શ્રીમહાપ્રભુજીએ પુષ્ટિપ્રવાહમર્યાદાભેદ ગ્રંથમાં આજ્ઞા કરી છે કે "શુદ્ધાહ પ્રેમણાહ અતિ દુર્લભા" એટલે કે શુદ્ધ પ્રેમવાળા એટલે કે શુદ્ધ પુષ્ટિ જીવો તો અતિ દુર્લભ હોય છે. શુદ્ધ અને મિશ્રના જે બે ભેદ છે, તેમાં શુદ્ધ પુષ્ટિ જીવો તો નિશ્ચિત (fixed) થઈ ગયા છે. તેમની કક્ષા 'બિયોન્ડ કમ્પેરીિઝન' અને 'અનપેરેલલ' છે, એટલે કે તેઓ સૌથી ઉત્તમ ભક્ત થયા. જ્યારે મિશ્ર પુષ્ટિ જીવોના પ્રકાર જીવના પ્રકાર નથી, પણ અવસ્થાના પ્રકાર છે એવી બીજી માન્યતા કહે છે.

પુષ્ટિ ભક્તિ માર્ગમાં પ્રવેશ માટે રુચિનું મહત્વ
પુષ્ટિ ભક્તિ માર્ગીય ફળ આપવાની ઈચ્છા તથા જીવ ઉપર કૃપા વિચારીને ભગવાન જીવની અંદર પુષ્ટિ ભક્તિ માર્ગ સંબંધી રુચિ ઉત્પન્ન કરાવે છે. આવી રૂચિવાળો જીવ પુષ્ટિ ભક્તિ માર્ગમાં પ્રવેશવા માટે તથા માર્ગના ફળને પ્રાપ્ત કરવા માટે અધિકારી ગણાય છે. ભગવાનની કૃપા પ્રત્યક્ષ રીતે જોઈ કે અનુભવી શકાતી નથી. ભગવત્કૃપા હોવા કે ન હોવાનું જ્ઞાન વ્યક્તિની પુષ્ટિ ભક્તિ માર્ગમાં રુચિ છે કે નહીં તેના આધારે જ થઈ શકે છે. આથી, જો કોઈ વ્યક્તિમાં પુષ્ટિ માર્ગના સિદ્ધાંતો પ્રમાણે સર્વસ્વ સમર્પણ પૂર્વક પ્રભુ સેવા-સ્મરણમય જીવન વિતાવવાની સ્થાયી રુચિ જાગૃત થતી હોય, તો તેના ઉપર પ્રભુની કૃપા છે તેવું સમજી શકાય છે, કારણ કે પ્રભુની કૃપા વિના આ પ્રકારની રુચિ થવી શક્ય જ નથી હોતી. વક્તાએ રુચિના ઉત્પત્તિના કારણો સમજાવ્યા કે રુચિ, વ્યક્તિને જે પ્રકારનું સામાજિક-પારિવારિક વાતાવરણ, સંગ, પ્રેરણા, અધ્યયન અને પૂર્વ જન્મના સંસ્કારો પ્રાપ્ત થાય છે, તેના પર આધાર રાખે છે. રુચિ બે પ્રકારની હોય છે: સ્થાયી અને અસ્થાયી. કેટલાક વિષયોમાં મનુષ્યોની રુચિ અલ્પકાલીન હોય છે, જેને 'આવેશ' કહી શકાય. જેમ પાણીને ગરમ કરીએ તો તે ગરમ થાય અને પછી ફરી પોતાના સામાન્ય તાપમાન પર આવી જાય, તેમ આવેશ હતો ત્યાં સુધી રુચિ હતી પછી જતી રહે. અકરૂળજીનું ઉદાહરણ આપ્યું કે પહેલા મથુરામાં ઠાકોરજીના ગુણગાન સાંભળ્યા, વ્રજમાં પ્રભુના ગુણગાન કર્યા, પણ પછી દ્વારકામાં પ્રભુ સાથે રહીને દ્વેષ કર્યો, જે તેમની અસ્થાયી રુચિ દર્શાવે છે.

પુષ્ટિ માર્ગમાં પ્રવેશ માટે સ્થાયી રુચિનું પરીક્ષણ
વક્તાએ કહ્યું કે જ્યારે પુષ્ટિ ભક્તિ માર્ગમાં પ્રવેશ મેળવવાનો માપદંડ (ક્રાઈટેરિયા) રુચિને માનવામાં આવ્યો છે, ત્યારે તેને સ્થાયી રુચિના અર્થમાં જ સમજવો જોઈએ. આથી, માર્ગમાં પ્રવેશ મેળવવા માટે આવનારની માર્ગ સંબંધી જે રુચિ દેખાઈ રહી છે, તે સ્થાયી છે કે અસ્થાયી, તેનું પરીક્ષણ કરી લેવું જરૂરી બની જાય છે. વ્યક્તિની સાચી રુચિ શેમાં છે, તે જાણવા માટે જેમ અભ્યાસમાં રિપોર્ટ કાર્ડ આપણું પ્રદર્શન દર્શાવે છે તેમ જ્ઞાન, સમજ અને આચરણથી રુચિ પરખાય છે. વક્તાએ સ્થાયી રુચિના પરીક્ષણ માટેનો ક્રમ સમજાવ્યો: પ્રથમ, કોઈ વિષયમાં રુચિ થાય ત્યારે તેની બાબતમાં યથાસંભવ વિશેષ માહિતી એકત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કરવો. માહિતી એકત્રિત થઈ ગયા પછી પણ જો રુચિ કાયમ રહે, તો બીજા ક્રમમાં તેને પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયત્ન કરવો. રુચિના વિષયની પ્રાપ્તિ થઈ ગયા પછી પણ જો રુચિ સમાપ્ત નથી થતી, તો તે વિષયને યથાયોગ્ય જીવન વ્યવહારમાં લાવવાનો પ્રયત્ન કરવો. લાંબા સમય સુધી જીવન વ્યવહારમાં લાવ્યા પછી પણ જો રુચિ તેમાંથી ઓછી નથી થતી, અર્થાત્ તેના પ્રતિ ઉદાસીનતાનો ભાવ નથી જાગતો અને તેને જોઈને, સાંભળીને કે યાદ કરીને પણ રોમાંચનો અનુભવ થાય છે, તો સમજવું જોઈએ કે તે વિષયમાં રુચિ સ્થાયી છે, અસ્થાયી નથી. આવી સ્થાયી રુચિ જ્યારે કોઈ મનુષ્યના મનમાં પુષ્ટિ ભક્તિ માર્ગનું અનુસરણ કરવા માટે જાગે છે, ત્યારે સમજવું જોઈએ કે તેના ઉપર પ્રભુની કૃપા અવશ્ય છે અને તેથી તે પુષ્ટિ ભક્તિ માર્ગનું અનુસરણ કરવા માટે સુયોગ્ય છે.

ગુરુ અને શિષ્ય માટે અધિકાર વિવેકનું મહત્વ
વક્તાએ જણાવ્યું કે 'પુષ્ટિ ભક્તિ અધિકાર વિવેક' નો આ વિષય શિષ્યવર્ગ કરતાં ગુરુવર્ગ માટે વધુ વિચાર કરવો બહુ જરૂરી છે. સામાન્ય રીતે, શિષ્યવર્ગ દીક્ષા લેવા માટે પોતે આ બધી કડાકૂટમાં નથી પડતો. સંપ્રદાયના પ્રારંભિક અને સેટલ થઈ ગયા પછીના બે સ્ટેજ હોય છે. શ્રીમહાપ્રભુજીના કાળમાં સંપ્રદાય પ્રવર્તન એટલે ઇનિશિયલ સ્ટેજ પર હતો, લોકો જાણતા ન હતા. તે સમયે કુલ પરંપરાનું મહત્વ વધુ હતું, જેથી પરંપરાથી હટીને નવી પરંપરામાં જવું બહુ ઓછું બનતું હતું, કારણ કે તેના સામાજિક પરિણામોનો વિચાર કરવો પડતો હતો, જેમ કે આઈસોલેટેડ થઈ જવું. વક્તાએ સમજાવ્યું કે કોઈ વખતે બીજા કોઈનો સંગ થાય કે નવો વિચાર ગમે, તો માણસ છુપાઈને તેને ફોલો કરે. જ્યારે તે કોન્ફિડન્ટ થઈ જાય કે હવે વાંધો નથી, તેને સપોર્ટ મળી રહેશે અને જૂની પરંપરાવાળાને પણ કન્વિન્સ કરી શકાય, ત્યારે તે નવી પરંપરામાં 'સ્વીચ ઓવર' થાય છે. જ્યાં સુધી ન થાય, ત્યાં સુધી જૂની પરંપરાને નિભાવતો રહે અને નવીને છુપાઈને નિભાવે, પછી ઊલટું થાય. શ્રીમહાપ્રભુજીએ પણ વૈષ્ણવોની રુચિને સારી રીતે પરખી, જાણી અને વિશ્વાસ બેસતા જ તેમને માર્ગમાં લીધા. અત્યારના સમયમાં, જ્યારે કોઈ નવીન વ્યક્તિ અલગ પરંપરાથી માર્ગમાં આવે, ત્યારે ગુરુએ ખાસ સાવધાની રાખવી જોઈએ કે તેની રુચિ આસપાસના લોકોના પ્રેશર કે પ્રેરણાથી છે કે સ્થાયી છે. શિષ્યે પણ દીક્ષા લેતા પહેલા સંપ્રદાયના સિદ્ધાંતોને જાણે છે, સમજે છે, સ્વીકારે છે અને તેનું આચરણ કરી શકે એમ છે કે કેમ, તેનો વિચાર કરવો જોઈએ. જો કોઈ વાનગી બનાવતા ન આવડતી હોય તો સામગ્રી લાવવાનો શો ફાયદો? તે જ રીતે, જાણતા હોઈએ, સમજતા હોઈએ, સ્વીકારતા પણ હોઈએ, પણ કઈ કરી ન શકતા હોઈએ તો દીક્ષા લેવાનો ફાયદો શું? જો ગુરુ આવા અપાત્ર, અજ્ઞાની લોકોને માર્ગમાં પ્રવેશ આપે, તો માર્ગનું અહિત છે, દીક્ષા લેનારનું પણ અહિત છે અને ગુરુનું પણ અહિત છે, કારણ કે દીક્ષા ગ્રહણ કર્યા પછી જો વિરુદ્ધ આચરણ થાય છે, તો તે મહા અપરાધ છે. ગુરુ આ બહાનું બનાવી ન શકે કે "મને શું ખબર કે આવો નીકળશે", કારણ કે ગુરુએ પહેલેથી જાણવું જોઈતું હતું. આવા નિકમ્મા લોકોને સંપ્રદાયમાં લાવવાથી બીજા લોકોને અસુવિધા થાય છે, તેથી 'પુષ્ટિ ભક્તિ અધિકાર વિવેક' અત્યારના સંદર્ભમાં (context) બહુ જ ગંભીર અને મોસ્ટ ઇમ્પોર્ટન્ટ વિષય છે.