॥ પ્રમેયરત્નસંગ્રહ : પુષ્ટિ ભક્તિ અધિકાર વિવેક - રૂચિ, જ્ઞાન અને પ્રયત્નનું મહત્વ ॥

પુષ્ટિ ભક્તિ અધિકાર વિવેક: સ્થાયી રુચિ અને તેના પ્રકાર
આ પ્રકરણમાં પુષ્ટિ ભક્તિ અધિકાર વિવેક અંતર્ગત સ્થાયી રુચિ અને અસ્થાયી રુચિના ભેદને ફરીથી સમજાવવામાં આવ્યો। સ્થાયી રુચિ એટલે પ્રભુ સેવા-સ્મરણમય જીવન વિતાવવાની સર્વ સમર્પણ પૂર્વકની દ્રઢ રુચિ, જે પ્રભુ કૃપાથી ઉત્પન્ન થાય છે। અસ્થાયી રુચિને આવેશ કહેવાય છે, જે વાતાવરણ, સંગ, સોશિયલ મીડિયા કે પૂર્વજન્મના સંસ્કાર જેવા બાહ્ય નિમિત્તોથી પ્રભાવિત થાય છે। ગુરુ અને શિષ્ય બંનેએ દીક્ષા લેતી વખતે સાચી અને સ્થાયી રુચિનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ, નહીંતર માર્ગ અને વ્યક્તિ બંનેનું અહિત થાય છે। દૈવી જીવોમાં પુષ્ટિભક્તિનો અધિકાર આપવા માટે પ્રભુ તેમના જીવનમાં વિવિધ નિમિત્તો (જેમ કે પરિવારમાં અશાંતિ, વેપારમાં નુકસાની, રોગ, તીર્થયાત્રા) ઊભા કરે છે, જેનાથી ભગવન્માર્ગમાં પ્રાથમિક રુચિ ઉત્પન્ન થાય છે। સત્સંગ દ્વારા આ રુચિ દ્રઢ બને છે, અને વિશેષ કૃપાપાત્ર જીવોમાં તો પ્રભુ પોતે જ અંતઃપ્રેરણાથી રુચિ જગાડે છે।

રુચિ જગાવવાનો ઉપાય: જ્ઞાન, ઈચ્છા અને પ્રયત્ન
રુચિ જગાવવાનો સાચો અને શુદ્ધ ઉપાય જ્ઞાન, ઈચ્છા અને પ્રયત્નના ક્રમ દ્વારા થાય છે। કોઈ પણ કાર્યમાં પ્રવૃત્ત થવા કે નિવૃત્ત થવા માટે પહેલા તેનું પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ જ્ઞાન થાય છે। જ્ઞાન થવા પર રુચિ, અરુચિ કે ઉપેક્ષાનો ભાવ જાગે છે। અરુચિ એટલે કોઈ વસ્તુ પ્રત્યે નકારાત્મક ભાવ અને ઉપેક્ષા એટલે તેના પ્રત્યે ન રુચિ કે ન અરુચિ (ન્યુટ્રલ) ભાવ, જેને ઇગ્નોર કરવું પણ કહી શકાય। વક્તાએ સમજાવ્યું કે ઉપેક્ષા એ આપણા માટે ઘણી સારી વસ્તુ છે, કેમ કે દરેક વસ્તુ પ્રત્યે રુચિ કે અરુચિ દર્શાવવાથી મગજ તણાવમાં રહે છે। ઉદાહરણ તરીકે, વાઘ જ્યારે શિકાર કરીને પેટ ભરીને બેઠો હોય ત્યારે આસપાસ ફરતા અન્ય શિકારોની ઉપેક્ષા કરે છે। આ ત્રણમાંથી જો રુચિ જાગે તો તે કાર્ય કરવાની ઈચ્છા થાય છે અને પછી તે માટે પ્રયત્ન કરવામાં આવે છે।

પ્રયત્નની સફળતાનું મૂળ જ્ઞાન
કોઈપણ કાર્યની સફળતા કે અસફળતા આપણા પ્રયત્ન પર આધાર રાખે છે। જો પ્રયત્ન યોગ્ય દિશામાં અને યોગ્ય પ્રકારનો હશે તો કાર્ય સફળ થશે, અન્યથા અસફળ। પ્રયત્ન યોગ્ય છે કે અયોગ્ય તે કાર્ય અથવા વસ્તુ વિશેના આપણા જ્ઞાન પર નિર્ભર કરે છે। અંતતઃ જ્ઞાન જ સફળતા કે અસફળતાનું મૂળ સિદ્ધ થાય છે। વક્તાએ બંદૂકના વિકાસનું ઉદાહરણ આપ્યું – તલવાર-ધનુષથી લઈને જૂની બંદૂકો, સેમી-ઓટોમેટિક અને પછી ફુલ્લી-ઓટોમેટિક AK૪૭ તથા સ્નાઈપર ગન સુધી, જ્ઞાનમાં થયેલા સુધારાથી કેવી રીતે પ્રયત્નની સફળતા વધી। મૂળ વાત એ છે કે પ્રયત્નની સફળતા માટે વિષયનું પૂરેપૂરું જ્ઞાન અત્યંત જરૂરી છે। જો આપણું જ્ઞાન વાસ્તવિક અને યથાર્થ હશે, તો આપણી રુચિ, અરુચિ કે ઉપેક્ષા પણ યથાર્થ હશે, જેના પરિણામે પ્રવૃત્તિ પણ યથાર્થ થશે અને ફળ અવશ્ય મળશે। અયથાર્થ જ્ઞાનથી ખોટી પ્રવૃત્તિ થાય તો કાં તો ફળ ન મળે અથવા મળે તો પણ અભિલાષિત ન હોય, જેનાથી શ્રમ, સામર્થ્ય અને સમય ફોગટ જાય છે। 'ઊંટ વૈદ્ય'ની વાર્તા દ્વારા અધૂરા જ્ઞાનથી થતા નુકસાન અને દેખાદેખીમાં અયોગ્ય રુચિ રાખવાથી થતી હાસીનું મહત્વ સમજાવવામાં આવ્યું।

ભક્તિ ધર્મનું ધંધાકરણ અને તેના પરિણામો
વર્તમાન સમયમાં ભક્તિ ધર્મ અને ધંધા વચ્ચેની ભેદરેખા સમાપ્ત થતી દેખાઈ રહી છે। ધર્મનું ધંધાકરણ થઈ રહ્યું છે, જ્યાં ધર્માચરણ, ધર્માધ્યયન, ધર્મોપદેશ કે ધર્મ પ્રચાર જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ કુશળ વેપારીની તરકીબોનો પ્રયોગ થતો જોવા મળે છે। વક્તાએ આ વિષયને ગંભીરતાથી વિચારવા પર ભાર મૂક્યો, જેથી આને કારણે થનારા વિનાશક પરિણામોથી બચી શકાય। હાલમાં ધર્મ પ્રત્યે જે રુચિ દેખાય છે તે ઘણીવાર એડવર્ટાઈઝમેન્ટ અને પ્રસ્તુતિકરણના કારણે ઉત્પન્ન થયેલી આર્ટિફિશિયલ રુચિ હોય છે। લોકો ધર્મના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોને સમજ્યા વિના જ દેખાદેખીમાં ભીડ તરફ દોડે છે। આ મુદ્દો આગામી સત્રોમાં વધુ ચર્ચા માટે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો।