પૂર્વ સત્રનો સારાંશ અને પ્રચારનો વિવેક
આ ભાગમાં, વેપારીના દૃષ્ટાંતથી સમજાવવામાં આવ્યું કે કેવી રીતે ઉત્પાદનોનો પ્રચાર થાય છે અને તેમાં ખોટા ગુણોનું વર્ણન કરીને ગ્રાહકોને છેતરવામાં આવે છે. પુષ્ટિભક્તિ માર્ગમાં જીવની યોગ્યતાનો વિવેક મહત્વનો છે, જ્યાં રૂચિ અસ્થાયી અને કાયમી એમ બે પ્રકારની હોઈ શકે છે. અસ્થાયી રૂચિથી સંપ્રદાયમાં પ્રવેશ નિષ્ફળ નીવડી શકે છે, કારણ કે રૂચિ જતી રહેતા જીવને અને માર્ગ બંનેને નુકસાન થાય છે. જ્ઞાનનું મહત્વ સમજાવતા જણાવ્યું કે સાચું જ્ઞાન મેળવવું અત્યંત આવશ્યક છે, કારણ કે ખોટા જ્ઞાનથી આકર્ષિત રૂચિ જીવના અનાશનું કારણ બની શકે છે. ધર્મ સંપ્રદાયમાં ખોટી માહિતી આપનારા પ્રચારકોથી સાવધાન રહેવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો, જેઓ ધન કે યશ માટે સિદ્ધાંતોનું ખોટું વર્ણન કરે છે.
કારિકા ૯૫ — ધર્મ પ્રચારનો વાસ્તવિક ઉદ્દેશ્ય
પ્રમેયરત્નસંગ્રહની કારિકા ૯૫ નો પાઠ કરીને સમજાવવામાં આવ્યું કે ધર્મ પ્રચારનો વાસ્તવિક ઉદ્દેશ્ય જીવોમાં શ્રેય મુખ કે ભક્તિની પ્રાપ્તિ માટે રૂચિ જગાડવાનો છે. જીવે સંપ્રદાયના પ્રમાણ, પ્રમેય, સાધન અને ફળનો વિચાર કરીને પોતાની રૂચિ અને શક્તિ અનુસાર યોગ્ય સંપ્રદાયની પસંદગી કરવી જોઈએ. વર્તમાન સમયમાં ધન, યશ, અનુયાયીઓની સંખ્યા વધારવા કે વ્યક્તિ પૂજા પ્રચારિત કરવા જેવા હીન ઉદ્દેશ્યોથી થતો પ્રચાર ક્લેશનું કારણ બને છે. વક્તાશ્રીએ ભારપૂર્વક કહ્યું કે ધર્મ પ્રચારકોએ કેવળ આ ઉદ્દેશ્યને લક્ષ્યમાં રાખીને કાર્ય કરવું જોઈએ. જો પ્રચારકો આવા જગન્ય ઉદ્દેશ્યોથી પ્રચાર કરે છે, તો ન તો સંપ્રદાયનું કલ્યાણ થાય છે કે ન તો તેમાં પ્રવેશનારા લોકોનું. આથી, યોગ્યતા અનુસાર શ્રેય પ્રાપ્તિ થાય એવા શુદ્ધ ઉદ્દેશ્યથી ધર્મ પ્રચાર કરવો અત્યંત જરૂરી છે.
કારિકા ૯૫ — શુદ્ધ પ્રચાર અને ભૌતિક પ્રલોભનોનું નિરાકરણ
આ ભાગમાં ખાદ્ય પદાર્થના દૃષ્ટાંતથી સમજાવવામાં આવ્યું કે શુદ્ધ સ્વાદ જાણવા માટે મસાલા વિના તેને ચાખવું જોઈએ. તેવી જ રીતે, ધર્મ સંપ્રદાયમાં વાસ્તવિક રૂચિ જાણવા માટે તેના સિદ્ધાંતોને શુદ્ધ રૂપમાં, કોઈપણ વધારા-ઘટાડા કે પ્રલોભન વિના સમજવા જોઈએ. બનાવટી પ્રચારથી જાગેલી રૂચિ પણ બનાવટી હોય છે અને તે આધ્યાત્મિક લક્ષ્યની પ્રાપ્તિમાં અવરોધક બને છે. વક્તાશ્રીએ ભાર મૂક્યો કે આચાર્યો અને પ્રચારકોએ અન્નક્ષેત્ર, ઉદ્યાન, ચિકિત્સાલય, વિદ્યાલય, પશુ કલ્યાણ, દ્રવ્ય સહાય, ભૂમિદાન, સમૂહ લગ્ન, મતલાભ કે પર્યટન જેવા ભૌતિક પ્રલોભનોને ધર્મ પ્રચારનું માધ્યમ ન બનાવવા જોઈએ. ફિલ્મ, ટીવી કે ઉદ્યોગપતિઓનો ઉપયોગ પ્રચાર માટે અયોગ્ય છે, કારણ કે તે સાચા સિદ્ધાંતોનું જ્ઞાન આપતા નથી.
પ્રશ્નોત્તર — ભૌતિક પ્રલોભનોની ચર્ચા
એક પ્રતિભાગીએ અન્નક્ષેત્ર, ઉદ્યાન, ચિકિત્સાલય, છાત્રાવાસ, પશુ કલ્યાણ, દ્રવ્ય સહાય, રક્તદાન, કૃષિ, સમૂહ લગ્ન, મતલાભ અને અલ્પસંખ્યાધિકાર જેવા શબ્દોનો અર્થ પૂછ્યો. વક્તાશ્રીએ આ દરેક શબ્દનો વિસ્તૃત અર્થ સમજાવ્યો. તેમણે જણાવ્યું કે અન્નદાન કે અન્ય કલ્યાણકારી કાર્યો શ્રેષ્ઠ છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ કોઈને ધર્મ પરિવર્તન કરાવવા કે લાલચ આપવા માટે કરવો અયોગ્ય છે. શીખ લંગરનું ઉદાહરણ આપીને સમજાવ્યું કે ભૂખ્યાને ભોજન કરાવવું એ સારો ઉદ્દેશ્ય છે, પરંતુ ફેથ કન્વર્ઝન માટે ભોજનનો ઉપયોગ ખોટો છે. વક્તાશ્રીએ ભારતીય સરકાર દ્વારા હજ યાત્રામાં સબસિડી આપવાનું ઉદાહરણ પણ આપ્યું, જે ધર્મના ક્ષેત્રમાં ભૌતિક લાભનો ઉપયોગ દર્શાવે છે. આવા પ્રલોભનોથી આકર્ષિત થનાર વ્યક્તિની આસ્થા ધર્મમાં નહીં પણ ભૌતિક લાભમાં હોય છે.