ધર્મપ્રચારના સિદ્ધાંતો અને ભૌતિક લાલચ
આ અધ્યયનમાં ધર્મપ્રચારના વિષયમાં ચર્ચા કરવામાં આવી છે. વેપારી લોકો જેમ ખોટા પ્રચાર દ્વારા ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરે છે, તેવી જ રીતે ધર્મપ્રચારમાં પણ આવા ખોટા દાવાઓથી બચવું જોઈએ. વૃંદાવનના ઉદાહરણ દ્વારા સમજાવ્યું કે કેવી રીતે યાત્રાળુઓને વાસ્તવિકતાથી વિરુદ્ધ સ્થાનોએ લઈ જવાય છે અને લૂંટવામાં આવે છે. ધર્મનો મૂળ નીવ ધર્મશાસ્ત્ર છે જે આપણને ધર્મસિદ્ધાંત, પ્રમેયજ્ઞાન, સાધન અને ફળ શીખવાડે છે. ધર્મપ્રચાર નિષ્પક્ષ હોવો જોઈએ, જેમ ટાઈમ બોર્ડ માર્ગદર્શન આપે છે. જો ધર્માચાર્ય શુદ્ધ સિદ્ધાંતોથી ભટકીને પોતાનો પ્રચાર કરે, તો તે ધર્મનો પ્રચાર નથી.
આમાં ખાદ્ય પદાર્થના વાસ્તવિક સ્વાદના ઉદાહરણ દ્વારા સમજાવ્યું કે જેમ મિર્ચ-મસાલા વગર શુદ્ધ સ્વાદ મળે છે, તેમ ધર્મના મૂળ શુદ્ધ સ્વરૂપને સમજવાથી જ વાસ્તવિક રુચિ જાણી શકાય છે. અન્નક્ષેત્રમાં અન્ન આપવું સારી વાત છે, પરંતુ ધર્માંતરણના હેતુથી અન્ન આપવું તે ખોટું છે. શિખ ગુરુદ્વારાના લંગરનું ઉદાહરણ આપ્યું કે જ્યાં ભૂખ્યાનો ધર્મ જોયા વગર ભોજન અપાય છે. લાલચ કે દબાણથી ધર્મમાં આવવું એ સાચી રુચિ નથી, પરંતુ ભૌતિક લાભની અપેક્ષા છે. ધર્મનો પ્રચાર આવા માધ્યમોથી ન કરવો જોઈએ.
ધર્મનું મૂળ કર્તવ્ય અને સ્વધર્મનું મહત્ત્વ
સંપ્રદાયના અનુયાયીઓને ભૌતિક સુવિધાઓ આપવી એ એક વાત છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ વ્યક્તિને દબાવીને કે લાલચ આપીને ધર્મમાં ખેંચવા માટે કરવો તે બીજી વાત છે, અને તે અનુચિત છે. સનાતન ધર્મોક્ત અતિથિ સત્કાર, ગોગ્રાસ, અને અન્નાદિ દાન જેવા કાર્યો વ્યક્તિગત સ્તર પર ધર્માચરણ છે. પરંતુ જ્યારે સમાજની આવશ્યકતાઓ મોટા પાયે પૂર્ણ ન થતી હોય (જેમ કે કોઈ પ્રાકૃતિક આપત્તિમાં), ત્યારે પ્રશાસન (સરકાર) દ્વારા સમગ્ર સમાજે સહયોગી બનીને તે આવશ્યકતાઓની પૂર્તિ કરાવવી જોઈએ.
વક્તા સમજાવે છે કે પ્રજાની આવશ્યકતાઓને પૂર્ણ કરવાની જવાબદારી પ્રજા પાસેથી કર વસૂલ કરનારા પ્રશાસનની જ હોય છે, ધર્મ સંપ્રદાય કે ધર્માચાર્યની નહીં. જ્યારે ધર્માચાર્ય કે સમાજસેવી સંસ્થાઓ પ્રજા હિતના કાર્યો કરવા લાગે છે, ત્યારે સરવાળે પ્રજાને જ નુકસાન થાય છે. કારણ કે આ સંસ્થાઓ પોતાના ગાંઠના પૈસા ખર્ચીને આવા કાર્યો નથી કરતી, પરંતુ જનતા પાસેથી જ પૈસા લે છે. આમ, જનતાને સરકાર અને આ સંસ્થાઓ બંનેને પૈસા આપવા પડે છે, અને કામ કોઈ એક જ કરે છે, તે પણ જરૂરિયાત મુજબનું નહીં. આનાથી પ્રજાને બેવડું નુકસાન થાય છે.
આ સંદર્ભમાં, વક્તા શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાનો ઉલ્લેખ કરે છે: 'સારી રીતે આચરેલ બીજાના ધર્મની સરખામણીમાં સારી રીતે ન આચરી શકાતો હોય તેવો સ્વધર્મ પણ ઉત્તમ ગણાય છે. સ્વધર્મમાં મૃત્યુ પણ શ્રેયસ્તર હોય છે, પરધર્માચરણ ભયંકર હોય છે.' આ ઉપદેશ દ્વારા સ્વધર્મનું પાલન કરવાનું મહત્ત્વ સમજાવવામાં આવે છે.
ધર્માચાર્યોની ભૂમિકા અને માર્ગરુચિની પરીક્ષા
વક્તા ભારપૂર્વક જણાવે છે કે ભગવાનના આદેશાનુસાર દરેકે પોતાનું કાર્ય કરવું જોઈએ, બીજાનું નહીં. જ્યારે ધર્માચાર્યો આ ઉપદેશને ન સમજીને પોતાના મુખ્ય કાર્યો જેવા કે ધર્મોપદેશ, શાસ્ત્રાધ્યયન, ધર્માનુષ્ઠાન વગેરે છોડીને સમાજસેવા કે રાજનીતિ જેવા કાર્યોમાં ડૂબી જાય છે, ત્યારે તેના ગંભીર પરિણામો આવે છે. પ્રશાસન પણ 'બીજા લોકો કરે જ છે' એમ વિચારીને પ્રજાહિતના કાર્યોથી વિમુખ થઈ જાય છે. સમાજસેવા વગેરે કાર્યોથી પ્રાપ્ત થતી કીર્તિના લોભમાં ધર્માચાર્યો સ્વધર્મથી વિમુખ થઈ જાય છે.
પરિણામે, સમાજ ધર્માચાર્યો પાસેથી ધર્મલાભને બદલે ભૌતિક લાભની અપેક્ષા રાખવા માંડે છે. એક સંપ્રદાયના ધર્માચાર્ય દ્વારા જનહિતનું કાર્ય શરૂ થતાં, બીજા સંપ્રદાયના ધર્માચાર્યો પણ સ્પર્ધામાં ઉતરે છે, ભલે તેમની પાસે શક્તિ, ઈચ્છા કે જરૂરિયાત ન હોય. આ બધાના કારણે લોકોની ધર્મ સંપ્રદાય પ્રત્યેની રુચિ પણ ધર્મસિદ્ધાંતોના આધારે નહીં, પરંતુ ભૌતિક સુવિધા કે લાભની ખોટી અપેક્ષાઓને કારણે થવા લાગે છે.
આવી ખોટી અપેક્ષાઓ લઈને સંપ્રદાયમાં પ્રવેશનારા લોકો સંપ્રદાયના ગુરુ અને પોતાના પણ અધઃપતનનું જ કારણ બને છે. વક્તા ભાર મૂકે છે કે વ્યક્તિની માર્ગરુચિની વિશુદ્ધતા અત્યંત મહત્ત્વની છે. આથી, આજના સમયમાં ધર્માચાર્યોએ પોતાની પાસે આવનારા દીક્ષાર્થીઓની માર્ગરુચિની વિશેષ રૂપથી પરીક્ષા કરવી જોઈએ. જો દીક્ષાર્થી ભૌતિક લાભની રુચિથી સંપ્રદાયમાં પ્રવેશ મેળવવા આવ્યો હોય, તો તેને દીક્ષા ન આપવી જોઈએ. વક્તા વ્યક્તિગત ઉદાહરણો આપીને સમજાવે છે કે કેવી રીતે લોકો સ્વાર્થ માટે દીક્ષા લેવા આવે છે, અને આવી પ્રવૃત્તિઓથી સાવધાની રાખવી જોઈએ.