ધર્મ પ્રચારમાં વેપારી વૃત્તિ અને માર્ગરુચિ
વક્તા કાલના અધ્યયનનો સંદર્ભ આપતા ધર્મ પ્રચારમાં જોવા મળતી વેપારી વૃત્તિઓ અને ખોટી અપેક્ષાઓ અંગે ચર્ચા કરે છે. વૃંદાવનના ઉદાહરણ દ્વારા ખોટી અપેક્ષાઓ અને વાસ્તવિકતા વચ્ચેના તફાવતને સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે. ધર્મનો મૂળ નીવ ધર્મશાસ્ત્ર છે જે આપણને સિદ્ધાંત શીખવાડે છે. પ્રમેયનું જ્ઞાન, તેને પ્રાપ્ત કરવાનો ઉપાય અને ફળની શુદ્ધતા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. ધર્મના પ્રચારમાં કોઈ વધઘટ ન કરવી જોઈએ અન્યથા તે સ્વપ્રચાર બની જાય છે. ખાદ્ય પદાર્થના શુદ્ધ સ્વાદની જેમ ધર્મના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોને શુદ્ધ રૂપે સમજવા જરૂરી છે. અન્નક્ષેત્રનું ઉદાહરણ આપીને સમજાવવામાં આવ્યું કે ભૂખ્યાને ખવડાવવું એ ધર્મ છે, પરંતુ ધર્મ પરિવર્તન માટે અન્ન આપવું તે ખોટું છે. શિખ ગુરુદ્વારાના લંગરનો દાખલો આપીને સમજાવ્યું કે ભૂખ્યાનો ધર્મ ન જોવો જોઈએ, જે પણ આવે તેને ભોજન આપવું જોઈએ.
સામાજિક સેવા અને ધર્માચાર્યનો સ્વધર્મ
આ વિભાગમાં ભૌતિક સુવિધાઓ આપવી અને લાલચ આપીને ધર્મમાં ખેંચવાની પ્રવૃત્તિ વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે. સનાતન ધર્મોક્ત અતિથિ સત્કાર, ગોગ્રાસ આદિ દાન વ્યક્તિગત સ્તર પરના ધર્માચરણ છે. પરંતુ જ્યારે સમાજની મોટી આવશ્યકતાઓ હોય, જેમ કે કુદરતી આફતો, ત્યારે પ્રશાસન એટલે કે સરકાર દ્વારા સામૂહિક સહયોગથી તેની પૂર્તિ થવી જોઈએ. કારણ કે પ્રજા પાસેથી કર વસૂલ કરવાની પ્રશાસનની જ જવાબદારી છે, ધર્મ સંપ્રદાય કે ધર્માચાર્યની નહીં. જ્યારે ધર્માચાર્ય કે સમાજસેવી સંસ્થાઓ પ્રજા હિતના કાર્યો કરવા લાગે છે, ત્યારે પ્રજાને જ નુકસાન થાય છે કારણ કે પૈસા તો જનતાએ જ બે ઠેકાણે આપવા પડે છે: સરકારને અને સમાજસેવી સંસ્થાને, પરંતુ કાર્ય એક જ જણું કરે છે. ગીતાજીનો ઉલ્લેખ કરતાં સ્વધર્મ પાલનનું મહત્વ સમજાવવામાં આવે છે કે સ્વધર્મમાં મૃત્યુ પણ શ્રેષ્ઠ છે જ્યારે પરધર્માચરણ ભયંકર હોય છે.
ભૌતિક લાભની અપેક્ષા અને માર્ગરુચિની પરીક્ષા
ભગવાનના આદેશાનુસાર દરેકે પોતાનું કાર્ય કરવું જોઈએ. વક્તા સમજાવે છે કે જ્યારે ધર્માચાર્યો ધર્મોપદેશ અને શાસ્ત્રાધ્યયન જેવા મુખ્ય કાર્યો છોડીને સમાજસેવા કે રાજનીતિ જેવા કાર્યોમાં ડૂબી જાય છે, ત્યારે તેના ગંભીર પરિણામો આવે છે. કીર્તિના લોભમાં ધર્માચાર્યો સ્વધર્મરૂપ કાર્યોથી વિમુખ થાય છે અને સમાજ પણ ધર્મલાભને બદલે ભૌતિક લાભની અપેક્ષા સેવતો થાય છે. આના કારણે સંપ્રદાયો વચ્ચે પ્રતિસ્પર્ધા વધે છે અને લોકોની ધર્મ પ્રત્યેની રુચિ ધર્મસિદ્ધાંતોને બદલે ભૌતિક સુવિધાના લાભની ખોટી અપેક્ષાને કારણે થાય છે. આવી ખોટી અપેક્ષાઓ સાથે સંપ્રદાયમાં પ્રવેશનારા લોકો ગુરુ અને પોતાના બંનેના અધઃપતનનું કારણ બને છે. આથી, ધર્માચાર્યોએ દીક્ષાર્થીઓની માર્ગરુચિની પરીક્ષા કરવી અત્યંત મહત્વની છે. જો ભૌતિક લાભની રૂચિ હોય તો તેને દીક્ષા ન આપવી જોઈએ. વક્તા પોતાના અંગત અનુભવોના ઉદાહરણો આપીને આ વાતને દ્રઢ કરે છે, જેમ કે બ્રહ્મસંબંધ લેવા આવનાર વ્યક્તિનો હેતુ પોતાની લારી ઊભી રાખવાનો હતો, અથવા કંઠી માટે આવનાર રસોઈયાનો હેતુ વૈષ્ણવોને જમાડવાનો હતો. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે માર્ગનું હિત અને જીવાત્માનું હેત હંમેશા પ્રાધાન્યમાં હોવા જોઈએ.