॥ પ્રમેયરત્નસંગ્રહ : પ્રેમ, આસક્તિ, વ્યસન, માનસી, નિરોધ અને કૃપાનું મહત્ત્વ ॥

પ્રેમ, આસક્તિ, વ્યસન, માનસી અને નિરોધનું સ્વરૂપ અને ભેદ
સત્રની શરૂઆતમાં પ્રેમ, આસક્તિ અને વ્યસનના પ્રકારો તથા તેના વિકાસની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. પ્રેમ એટલે પ્રભુમાં મન ચોંટી જવું અને સંસારમાંથી મન ઉખડી જવું. આસક્તિ એટલે પ્રભુ સિવાય અન્ય વસ્તુમાં અરુચિ થવી અને પ્રભુને પ્રાથમિકતા આપવી. વ્યસન એટલે પ્રભુ વિના રહી ન શકવું. વક્તાએ આ પદોનો ઉપયોગ ભક્તિના માપદંડ તરીકે કર્યો છે. ભક્તિવર્ધિની ગ્રંથમાં મહાપ્રભુજીએ પ્રેમ, આસક્તિ, વ્યસન શબ્દોનો પ્રયોગ કરીને ભક્તિ માપવાનું કહ્યું છે. વ્યસન વિરહરૂપ પ્રેમ છે, જ્યારે માનસી સેવામાં એકાગ્રતા અને ચિત્તનું પ્રભુમાં પ્રમાણિત થવું દર્શાવે છે. નિરોધ એટલે પ્રભુ સિવાય અન્ય કોઈનું સ્મરણ ન થવું, જે સંયોગકાલીન અને વિયોગકાલીન એમ બે પ્રકારનો હોય છે.

અવતારકાળ અને અનવતારકાળમાં કૃપા અને સાધનનું મહત્ત્વ
પુષ્ટિભક્તિ માર્ગમાં ભગવાનની કૃપાથી જ ભક્તનું બધું સિદ્ધ થાય છે. અવતારકાળમાં ભગવાન પોતે જ ભક્તોએ કરવાના સાધનો કરી લે છે અને ભક્તને ઉચ્ચતમ અવસ્થા પર પહોંચાડી દે છે. ઉદાહરણ તરીકે, વ્રજભક્તોએ કશું સાધન કર્યા વગર પણ ભગવાનની તેમના પર અસીમ કૃપા હતી. પરંતુ અનવતારકાળમાં ભક્તોને સાધનાની અપેક્ષા રહે છે. શ્રીઆચાર્યચરણ દ્વારા નિરૂપણ કરાયેલા સેવા, શ્રવણ, કીર્તન, સ્મરણ વગેરે સાધનો નિરર્થક બનતા નથી, કારણ કે કૃપાનું ફળ મેળવવા માટે ભક્તે પ્રયત્ન કરવો અનિવાર્ય છે. કૃપાને ખેતરમાં રોપેલા બીજ સાથે સરખાવવામાં આવી છે જેને પાણી, ખાતર, પ્રકાશ વિના ફળિત કરી શકાતું નથી. તેવી જ રીતે, પુષ્ટિના બીજભાવને વિકસાવવા માટે ભક્તે સાધનો દ્વારા પ્રયત્ન કરવો પડે છે.

ભગવાન દ્વારા ભક્તોના સાધનો કરવા: પ્રમેયબળ અને ઉદ્દીપન વિભાવ
વક્તાએ અવતારકાળમાં ભગવાન કેવી રીતે ભક્તોના સાધનો પોતે જ કરી લે છે તે સમજાવ્યું છે. આને પ્રમેયબળ અથવા સ્વભાવાનુપાતિ/અસાધારણ પુષ્ટિ કહેવાય છે, જ્યાં ભગવાનની ઈચ્છા માત્રથી ભક્તનું ચિત્ત પ્રભુમાં ચોંટી જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જેમ ભક્ત ભગવાનનું નામ જપે છે, તેમ ભગવાન ભક્તોના નામ બોલાવીને તેમનું ધ્યાન પોતાનામાં આકર્ષિત કરે છે. નંદરાયજી, યશોદાજી, બલરામજી, સુભર, શ્રીદામા જેવા ભક્તોના નામ પ્રભુ બોલાવે છે. ભગવત્સંગ પણ એક સાધન છે; ભગવાન સ્વયં ભક્તોનો સંગ કરીને તેમને પોતાના તરફ આકર્ષિત કરે છે. મહાપ્રસાદ પણ એક સાધન છે; ભગવાન પોતાનું ઉચ્છિષ્ટ ભક્તોને આપીને તેમનામાં ભાવ પ્રગટ કરે છે. આ બધી ભગવાનની લીલાઓ રસશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ ઉદ્દીપન વિભાવ છે, જે ભક્તિને પ્રગટ કરવા માટે ઉદ્દીપકનું કાર્ય કરે છે. જેમ વિદ્યાર્થીને ભણવામાં રુચિ ન હોય ત્યારે ઉદ્દીપન વિભાવો (રમતો, સુવિધાઓ) દ્વારા રુચિ પેદા કરવામાં આવે છે, તેમ ભગવાન ભક્તોમાં સ્નેહ, આસક્તિ અને નિરોધ ભાવ પેદા કરવા માટે આ સાધનો પોતે કરે છે.