॥ પ્રમેયરત્નસંગ્રહ : પ્રેમ, આસક્તિ, વ્યસન, માનસી, નિરોધ અને કૃપાનું મહત્ત્વ ॥

પ્રેમ, આસક્તિ, વ્યસનનું પુનરાવર્તન
સત્રની શરૂઆત પાછલા અધ્યયનના પુનરાવર્તનથી થાય છે, જેમાં પ્રેમ, આસક્તિ અને વ્યસન રુચિના વિકાસ માટેના પ્રકારો છે તે સમજાવવામાં આવે છે. શ્રીમહાપ્રભુજીએ ભક્તિવાદિનીમાં પણ આનું નિરૂપણ કર્યું છે. સંસારી જીવ તરીકે સંસારનું વ્યસન આપણી અંદર પહેલાથી હોય છે, પરંતુ પ્રભુ કૃપાથી જીવમાં બીજભાવ સ્થાપિત થાય છે અને પ્રભુમાં રુચિ જાગે છે. આ રુચિનો વિકાસ થતા તે સ્નેહ એટલે કે પ્રેમમાં પરિવર્તિત થાય છે. પ્રેમ એટલે પ્રભુમાં મનનું ચોંટી જવું, સંસારમાંથી મન ઉખડી જવું.

પ્રેમ, આસક્તિ, વ્યસન, માનસી અને નિરોધનો ભેદ
પ્રથમ પ્રકરણમાં પ્રેમ, આસક્તિ અને વ્યસનની વ્યાખ્યા તથા ઉદાહરણો દ્વારા સ્પષ્ટતા કરવામાં આવે છે. પ્રેમ એટલે સંસારમાંથી મન ઉખડી પ્રભુમાં લાગવું, જેનાથી સંસારનું વ્યસન છૂટે છે. આસક્તિ એટલે પ્રબળ ભગવત્પ્રેમને કારણે અભગવતીય વસ્તુઓમાં અરુચિ થવી, જેનાથી સંસારમાંથી આસક્તિ છૂટે છે. વ્યસન એટલે પ્રભુ વિના ન રહી શકવું, જેનાથી સંસારમાંથી પ્રેમ પણ છૂટી જાય છે, જેમ ગોપીજનોને પ્રભુનું વ્યસન હતું. ત્યારબાદ, વ્યસન, નિરોધ અને માનસી વચ્ચેનો ભેદ સમજાવવામાં આવે છે. આ શબ્દો ભક્તિને માપવાના સાધનો છે. ભક્તિવર્ધિનીમાં વિરહરૂપ પ્રેમને વ્યસન કહેવાયું છે, જ્યારે ભગવત્સેવા કરતા ભક્તો માટે માનસી શબ્દ વધારે ઉપયુક્ત છે, જે ચિત્તની એકાગ્રતા દર્શાવે છે. નિરોધ એ પ્રેમ, આસક્તિ, વ્યસન, માનસીથી પણ પરની અવસ્થા છે, જેમાં પ્રભુ સિવાય અન્ય કોઈનું સ્મરણ થતું નથી. નિરોધના બે પ્રકાર સંયોગલીન અને વિયોગલીનનું પણ વર્ણન કરાયું છે, જેમકે નંદબાબા-યશોદાજીનો સંયોગલીન નિરોધ અને ગોપીજનોનો વિયોગલીન નિરોધ.

પુષ્ટિભક્તિ માર્ગમાં કૃપા અને સાધનાનું મહત્ત્વ (અવતારકાળ વિ. અનવતારકાળ)
આ ભાગમાં પુષ્ટિભક્તિ માર્ગમાં ભગવાનની કૃપાનું સર્વોપરિ મહત્ત્વ સમજાવવામાં આવે છે. અવતારકાળમાં ભગવાન પોતે જ ભક્તો માટે સાધનો કરી લે છે, જેથી ભક્તને ઉચ્ચથી ઉચ્ચતર અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, વ્રજભક્તોને કશું સાધન કર્યા વિના જ ભગવાનની અપાર કૃપા પ્રાપ્ત થઈ હતી. પરંતુ અનવતારકાળમાં ભક્તોને સાધના કરવાની અપેક્ષા રહે છે. શ્રીમહાપ્રભુજીએ સેવા, શ્રવણ, કીર્તન, સ્મરણ જેવા સાધનોનું નિરૂપણ કર્યું છે, જે ક્યારેય નિરર્થક નથી બનતા. જો ભક્ત કૃપાને ઝીલવા માટે પ્રયત્ન ન કરે તો તે કૃપા ખેતરમાં રોપેલા બીજ સમાન નિષ્ક્રિય રહે છે, જેને પાણી, ખાતર, પ્રકાશ વગર વિકાસ નથી મળતો. આમ, અનવતારકાળમાં ભગવાનની કૃપાને વિકસાવવા માટે ભક્તે પુષ્ટિમાર્ગીય સાધનોનો પ્રયત્ન કરવો અનિવાર્ય છે.

અવતારકાળમાં ભગવાન દ્વારા ભક્તો માટે સાધન પ્રયોગ અને ઉદ્દીપન વિભાવો
આ વિભાગમાં અવતારકાળમાં ભગવાને કેવી રીતે ભક્તો માટે સાધનો કર્યા તે ઉદાહરણો દ્વારા સ્પષ્ટ કરાય છે. જેમ ભક્ત ભગવાનનું નામ રટે છે, તેમ ભગવાન ભક્તોના નામ (જેમકે યશોદાજી, નંદરાયજી, સુભર, શ્રીદામા) લઈને તેમને બોલાવે છે, જે ભગવાને કરેલો નામ જપ અને કીર્તન છે. આથી ભક્તોનું ધ્યાન સહજ રીતે ભગવાનમાં ચોંટી જાય છે. તેવી જ રીતે, ભગવત્સંગ પણ એક સાધન છે, ભગવાન પોતે ભક્તોનો સંગ કરીને તેમને પોતામાં સ્નેહ ઉત્પન્ન કરાવે છે. ભગવત્પ્રસાદનું પણ ઉદાહરણ અપાયું છે, જેમાં ભગવાન ચોરી કરીને પણ પોતાનું ઉચ્છિષ્ટ ભક્તોને આપે છે. રસશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ ભગવાનની લીલાઓ અને ચેષ્ટાઓ ઉદ્દીપન વિભાવો છે, જે ભક્તિને પ્રગટ કરવા માટે ઉદ્દીપકનું કાર્ય કરે છે. શાળાઓમાં બાળકોને ભણવામાં રુચિ જગાવવા માટે જેવા ઉદ્દીપન વિભાવો (રમતો, વાતાવરણ, સુવિધાઓ) બનાવવામાં આવે છે, તેમ ભગવાન પણ ભક્તોમાં રુચિ પેદા કરવા માટે લીલાઓ કરે છે.