પૂર્વ સત્રનો સારાંશ : યોગ્યતાનો વિવેક અને રુચિનું મહત્વ
વક્તાના કહેવા મુજબ, વેપારીનું મુખ્ય લક્ષ્ય ઉત્પાદનનો વધુ પ્રચાર કરવાનું હોય છે, જેમાં તે ગ્રાહકોની આવશ્યકતા અને પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને પ્રચાર કરે છે. વર્તમાન સમયમાં ઉત્પાદનના ખોટા ગુણોનું વર્ણન કરીને લોકો ગેરમાર્ગે દોરાય છે.
આ સંદર્ભમાં, પુષ્ટિભક્તિમાં યોગ્યતાનો વિવેક હોવો જોઈએ. જીવનું વર્ણન જે માર્ગમાં હોય, તે માટે તે યોગ્ય બને છે. રુચિ બે પ્રકારની હોઈ શકે છે: ટેમ્પરરી અને પરમેનેન્ટ. ટેમ્પરરી રુચિથી સંપ્રદાયમાં પ્રવેશ નુકસાનકારક બની શકે છે. રુચિ સત્સંગ, ભગવાનની ઈચ્છા, જ્ઞાન, અપ્રેશર કે જરૂરિયાતથી ઉત્પન્ન થઈ શકે છે, પરંતુ સાચું જ્ઞાન અને પ્રયત્ન મહત્વપૂર્ણ છે.
ખોટા જ્ઞાનથી આકર્ષિત રુચિ જીવનો વિનાશ કરે છે. ધર્મ સંપ્રદાયમાં પણ આવા ખોટા પ્રચારથી સાવધાન રહેવું જોઈએ. સંપ્રદાયના પ્રચારકો પૈસા પડાવવા કે ખોટા પ્રલોભનો આપતા હોય તો તે ફ્રોડ છે. ધર્મ સંપ્રદાયનો સાચો સિદ્ધાંત, પ્રમાણ, પ્રમેય, સાધન અને ફળની જાણકારી હોવી જોઈએ, જેથી રુચિ વાસ્તવિક બની શકે. ખોટા જગતગુરુ બનવાની ઈચ્છા ધરાવનારાઓ પોતાના સંપ્રદાયને સારી રીતે જાણતા નથી, તેથી સાચું જ્ઞાન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
કારિકા ૯૫ : ધર્મ પ્રચારનો વાસ્તવિક ઉદ્દેશ્ય
પહેલાના સમયમાં પણ ધર્મ પ્રચાર થતો હતો, પરંતુ તેના ઉદ્દેશ્ય અને પ્રકારમાં તફાવત આવી ગયો છે. ધર્મ પ્રચારનો વાસ્તવિક ઉદ્દેશ્ય શ્રેય મુખ કે ભક્તિની પ્રાપ્તિ તરફ લોકોની રુચિ જગાવવી અને શાસ્ત્રીય સાધન, પ્રમાણ, પ્રમેયનું યથાર્થ જ્ઞાન કરાવવું છે.
આથી, રુચિવાળા મનુષ્ય વિવિધ સંપ્રદાયોના પ્રમાણ-પ્રમેયની તુલના કરીને, પોતાની રુચિ અને શક્તિનો વિચાર કરીને પોતાના કલ્યાણ માટે કોઈ એક સંપ્રદાયની પસંદગી કરી શકે. ધર્મ પ્રચારકોએ ફક્ત આ જ ઉદ્દેશ્યને લક્ષ્યમાં રાખીને કાર્ય કરવું જોઈએ.
જો પ્રચારકો અનુયાયીઓની સંખ્યા વધારવા, ધન-યશ મેળવવા, વ્યક્તિ પૂજા પ્રચારિત કરવા કે ઇતર સંપ્રદાયોની ઠેકડી ઉડાડવા જેવા હીન ઉદ્દેશ્યોથી પ્રચાર કાર્ય કરે, તો તે ન તો તેમના સંપ્રદાયનું, ન તો પોતાનું, કે ન તો પ્રવેશનારા લોકોનું કલ્યાણ કરી શકે. આવા દુષ્પ્રચારને કારણે સંપ્રદાયોમાં પરસ્પર અવિશ્વાસ અને કલહનું વાતાવરણ જોવા મળે છે. આવા જગન્ય ઉદ્દેશ્યો છોડીને, અનુયાયીઓને તેમની યોગ્યતા અનુસાર સહિય પ્રાપ્તિ થાય તેવા શુદ્ધ ઉદ્દેશ્યથી ધર્મ પ્રચારનું કાર્ય થવું જોઈએ, જેથી ધાર્મિક જગતના સર્વ દૂષણો દૂર કરી શકાય.
વક્તાએ ઉદાહરણ આપ્યું કે કેવી રીતે વૃંદાવન જેવા પવિત્ર સ્થળોના પ્રચારમાં ખોટી માહિતી આપીને યાત્રાળુઓને છેતરવામાં આવે છે. ધર્મનો આધાર ધર્મશાસ્ત્ર છે, જે પ્રમાણ, પ્રમેય, સાધન અને ફળ સમજાવે છે. ધર્મ પ્રચારકોએ નિષ્પક્ષ રહીને માત્ર ધર્મના શુદ્ધ સિદ્ધાંતો કહેવા જોઈએ, જેમ સાઈન બોર્ડ રસ્તાની સાચી માહિતી આપે છે. જો પ્રચારક વધારે કે ઓછું કહે, તો તે ફ્રોડ છે અને પોતાના સ્વાર્થ માટે કાર્ય કરે છે.
કારિકા ૯૫ : શુદ્ધ સિદ્ધાંતનું મહત્વ અને ભૌતિક પ્રલોભનોનો ત્યાગ
કોઈપણ ખાદ્ય પદાર્થના વાસ્તવિક સ્વાદને જાણવા માટે તેને મસાલા વિના તેના શુદ્ધ રૂપમાં ખાવો જોઈએ. તેવી જ રીતે, કોઈ ધર્મ સંપ્રદાયમાં રુચિ વાસ્તવિક છે કે નહીં, તે જાણવા માટે તેના પ્રમાણ, પ્રમેય, સાધન, અને ફળને તેના વાસ્તવિક અને શુદ્ધ રૂપમાં, કોઈપણ વધારા-ઘટાડા કે સુધારા વિના, ખોટા પ્રલોભનો, ભય, કે કપટ વિના પ્રસ્તુત કરવા જોઈએ.
જો બનાવટી પ્રચારો દ્વારા રુચિ જગાવવામાં આવે, તો તે રુચિ પણ બનાવટી જ હોય છે. આવી અવાસ્તવિક રુચિના આધારે સંપ્રદાયમાં પ્રવેશનાર અનુયાયી ન તો વાસ્તવિક આધ્યાત્મિક ઉદ્દેશ્ય પૂર્ણ કરી શકે છે, ન તો કોઈ આધ્યાત્મિક લાભ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. આથી, આધ્યાત્મિક લક્ષ્યની પ્રાપ્તિના ઉદ્દેશ્યથી પ્રવૃત્ત થયેલા ધર્મ સંપ્રદાયમાં આચાર્ય તથા પ્રચારકોએ અન્નક્ષેત્ર, ઉદ્યાન, ક્રિડારંગન, ચિકિત્સાલય, વિશ્રામ સ્થળ, વિદ્યાલય, છાત્રાવાસ, પશુ કલ્યાણ, દ્રવ્ય સહાય, ભૂમિદાન, ચિકિત્સા શિબિર, રક્તદાન, કૃષિ, સમૂહ લગ્ન, મતલાભ, અલ્પસંખ્યકાધિકાર, વેપાર, પર્યટન વગેરે ભૌતિક બાબતો સંબંધી પ્રલોભનોને કે ફિલ્મ-ટીવીના કલાકારો, ઉદ્યોગપતિઓ, રાજનેતાઓ વગેરેને પોતાના સંપ્રદાયના પ્રચારનું માધ્યમ ન બનાવવા જોઈએ.
વક્તાના મતે, ધર્મ સંપ્રદાયનું એડવર્ટાઇઝમેન્ટ ભૌતિક લાભોના આધારે ન કરવું જોઈએ. સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને જન્યુઅન રુચિ કેળવવી મહત્વપૂર્ણ છે.
પ્રશ્નોત્તર : ભૌતિક સહાયના પ્રકારો અને ધર્મ પ્રચારમાં તેમનો ઉપયોગ
વક્તાએ પ્રશ્ન પૂછવામાં આવેલા શબ્દો જેવા કે અન્નક્ષેત્ર, ઉદ્યાન, ચિકિત્સાલય, છાત્રાવાસ, પશુ કલ્યાણ, દ્રવ્ય સહાય, રક્તદાન, કૃષિ, સમૂહ લગ્ન, મતલાભ, અલ્પસંખ્યકાધિકાર વગેરેનો અર્થ સમજાવ્યો.
વક્તાએ કહ્યું કે અન્નક્ષેત્ર એટલે જમવાની વ્યવસ્થા, જે ભારતમાં ધર્મસ્થાનો દ્વારા વ્યાપકપણે ચલાવવામાં આવે છે. ભૂખ્યાને અન્ન મળે તે શ્રેષ્ઠ કાર્ય છે અને હિન્દુ ધર્મમાં હજારો વર્ષોથી આ ક્રમ ચાલી રહ્યો છે. પરંતુ, કોઈ વ્યક્તિને ધર્મ પરિવર્તન કરવા માટે ભોજનનો ઉપયોગ કરવો કે 'જય શ્રીકૃષ્ણ બોલ તો રોટલી આપું' એમ કહેવું ખોટું છે.
વક્તાએ સિખોના લંગરનું ઉદાહરણ આપ્યું, જ્યાં ધર્મ, જાતિ કે સામાજિક દરજ્જો જોયા વિના કોઈ પણ ભૂખ્યાને ભોજન આપવામાં આવે છે, અને તેઓ ધર્મ પરિવર્તનનો આગ્રહ કરતા નથી. આ સારી પ્રથા છે, પરંતુ ધર્માંતરણ માટે પ્રલોભન આપવું યોગ્ય નથી. તેવી જ રીતે, બાગ-બગીચા, રમતના મેદાનો, હોસ્પિટલો, આરામગૃહો, શાળાઓ, બોર્ડિંગ સ્કૂલો, ગૌશાળાઓ, આર્થિક સહાય, ભૂમિદાન, મેડિકલ કેમ્પ્સ, રક્તદાન, ખેતી, સમૂહ લગ્ન, ચૂંટણીમાં મત મેળવવા માટેના લાભો, લઘુમતી અધિકારો, વેપારના કોન્ટેક્ટ્સ કે યાત્રાના પ્રલોભનો આપીને ધર્મ પ્રચાર કરવો કે ધર્મ પરિવર્તન કરાવવું ઉચિત નથી.
વક્તાએ ભારત સરકાર દ્વારા હજ યાત્રા માટે અપાતી સબસિડીનું ઉદાહરણ આપીને સમજાવ્યું કે ધર્મના ક્ષેત્રમાં આવા પ્રલોભનોનો લાભ લેવો કે આપવો બંને ગડબડ છે. જો વ્યક્તિ આવા ભૌતિક લાભોથી લલચાઈને ધર્મમાં આવે, તો તેની આસ્થા ધર્મમાં નહીં, પરંતુ મટીરિયલિસ્ટિક લાભોમાં છે તેવું કહી શકાય.