॥ પ્રમેયરત્નસંગ્રહ : માર્ગરુચિની વિશુદ્ધતા ॥

ધર્મ પ્રચારની વિશુદ્ધતા અને વ્યવસાયિક વૃત્તિ
વક્તા કાલના અધ્યયનનું પુનરાવર્તન કરે છે જેમાં ધર્મ પ્રચારમાં વેપારી લોકોની ખોટી રીતભાતની ચર્ચા થઈ હતી. ખોટા માર્કેટિંગ દ્વારા લોકોને છેતરીને ભૌતિક લાભની લાલચ આપીને ધર્મમાં ખેંચવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. વૃંદાવનના ઉદાહરણથી સમજાવવામાં આવ્યું કે કેવી રીતે ટુર ઓપરેટરો ખોટી જગ્યાઓ બતાવીને પૈસા પડાવે છે, જે વૃંદાવનની સાચી ભાવનાથી વિપરીત છે. ધર્મનો મૂળભૂત પાયો ધર્મશાસ્ત્ર છે, જે પ્રમાણ, પ્રમેય, સાધન અને ફળનું જ્ઞાન આપે છે. ધર્મ પ્રચાર નિષ્પક્ષ હોવો જોઈએ, જેમ ટાઈમ બોર્ડ દિશા નિર્દેશ કરે છે, તેમ ધર્મ શુદ્ધ સિદ્ધાંતોનું જ્ઞાન આપે, કોઈને દબાણપૂર્વક કે ખોટી રીતે આકર્ષિત ન કરે. જો પ્રચારકર્તા ધર્મના સિદ્ધાંતોમાં વધઘટ કરે તો તે ધર્મનો નહીં પણ પોતાનો પ્રચાર કરતો હોય છે, જેમ કોઈ શિક્ષક પોતાના બાયોડેટામાં ખોટી વિગતો ઉમેરી ન શકે. ધર્મનો શુદ્ધ સ્વાદ માણવા માટે તેના મૂળ શુદ્ધ સ્વરૂપને સમજવું અનિવાર્ય છે. અન્નક્ષેત્રમાં અન્ન આપવું એ સારી વાત છે, પરંતુ ધર્મ પરિવર્તનના હેતુથી ભૂખ્યા લોકોને અન્ન આપવું તે ખોટું છે. શીખ ગુરુદ્વારાના લંગરનું ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યું કે જ્યાં કોઈ ધર્મ કે જાતિ જોયા વિના ભૂખ્યાને ભોજન અપાય છે. લાલચ આપીને ધર્મમાં લાવવાની પ્રવૃત્તિ જીવની સાચી રુચિને વિકૃત કરે છે.

ભૌતિક સુવિધાઓ અને ધર્મ પ્રચાર: સરકારનો કર્તવ્ય
સંપ્રદાયના અનુયાયીઓને અથવા સામાન્ય જનસાધારણને ભૌતિક સુવિધાઓ આપવી એ એક વાત છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ વ્યક્તિને દબાવીને કે લાલચ આપીને પોતાના ધર્મ સંપ્રદાયમાં ખેંચી લાવવાની પ્રવૃત્તિ કરવી એ બીજી વાત છે અને ખોટું છે. સનાતન ધર્મોક્ત અતિથિ સત્કાર, ગોગ્રાસાદિ દ્વારા પ્રાણી યજ્ઞ, અભાવગ્રસ્તને અન્નાદિનું દાન એ વ્યક્તિગત સ્તર પર થનારા ધર્માચરણ છે. જ્યારે સમાજની આવશ્યકતા બહુ મોટી હોય અને વ્યક્તિગત સ્તર પર પૂરી ન થતી હોય, ત્યારે ઉત્તમ પક્ષ એ ગણાય છે કે જનતાએ પ્રશાસન (સરકાર) દ્વારા પોતાની આવશ્યકતાઓની પૂર્તિ કરાવવી જોઈએ. કારણ કે પ્રજાની આવશ્યકતાઓને પૂર્ણ કરવાની જવાબદારી ખરેખર તો પ્રજા પાસેથી કર વસૂલ કરનારા પ્રશાસનની જ હોય છે, ધર્મ સંપ્રદાય અથવા ધર્માચાર્યની નહીં. ધર્માચાર્ય અથવા પ્રશાસન સિવાયની કોઈ પણ વ્યક્તિ અથવા સંસ્થા જ્યારે પ્રજાહિતના કાર્યો કરવા લાગે છે, ત્યારે સરવાળે તો પ્રજાને જ નુકસાન થતું હોય છે. કારણ કે ધર્માચાર્ય કે સમાજસેવી સંસ્થા પોતાના ગાંઠના પૈસા ખર્ચીને આવા કાર્યો નથી કરતા, પૈસા તો જનતાએ જ આપવા પડે છે. આથી જનતાએ પૈસા બે ઠેકાણે આપવા પડે છે – એક તો સરકારને અને બીજા સમાજસેવી સંસ્થાને, અને તેના બદલામાં કામ તો કોઈ એક જ કરતું હોય છે, તે પણ જરૂરિયાત મુજબનું નહીં, જેને કારણે કામ અધૂરું રહે છે. વક્તા ભારપૂર્વક કહે છે કે લાલચ કે દબાવમાં આવીને ધર્મ સંપ્રદાયમાં પ્રવેશ ન કરવો જોઈએ.

સમાજ કલ્યાણમાં શાસન અને ધર્મની ભૂમિકા
વક્તા સમજાવે છે કે સનાતન ધર્મ અતિથિ સત્કાર, ગાયોને ખવડાવવા અને નીડી લોકોને મદદ કરવાની વાત કરે છે, પરંતુ આ બધું વ્યક્તિગત સ્તર પર થનારું ધર્માચરણ છે. જ્યારે સમાજમાં સાયક્લોન, ભૂકંપ કે યુદ્ધ જેવી મોટી આફતો આવે છે અને લોકોના ઘર ઉજળી જાય કે અનાથ થઈ જાય, ત્યારે આ નાની નાની વ્યક્તિગત મદદથી તેમની જરૂરિયાતો પૂરી ન થઈ શકે. આવી સ્થિતિમાં મોટા સ્કેલ પર કામ કરવું પડે છે, જેમાં NGO અને સરકારી વિભાગો (જેમ કે UNO, UNESCO) ભૂમિકા ભજવે છે. જ્યારે સમાજમાં નીડી લોકોની સંખ્યા વધી જાય અને વ્યક્તિગત મદદ અપૂરતી હોય, ત્યારે બધાએ ભેગા મળીને સામૂહિક પ્રયાસો કરવા જોઈએ. આ સ્થિતિમાં સરકારની સાથે રહીને પૂરી સોસાયટીએ મદદરૂપ થવું જોઈએ અને લોકોની જરૂરિયાત પૂરી કરવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. આવા બધા કાર્યો માટે ધર્મને આગળ થવાની કે ધર્મ પ્રચાર માટે આવા કામ કરવાની નીતિ સારી નથી. વક્તા સ્પષ્ટ કરે છે કે પ્રજાની આવશ્યકતાઓને પૂર્ણ કરવાની જવાબદારી પ્રજા પાસેથી કર વસૂલ કરનારા પ્રશાસનની છે, ધર્મ સંપ્રદાય કે ધર્માચાર્યની નહીં. જો ધર્માચાર્ય કે સમાજસેવી સંસ્થાઓ પ્રજાહિતના કાર્યો કરે તો અંતે પ્રજાને જ નુકસાન થાય છે, કારણ કે તેઓ પોતાના પૈસા ખર્ચતા નથી, પરંતુ જનતા પાસેથી જ પૈસા લે છે. આમ જનતાને બે ઠેકાણે પૈસા આપવા પડે છે – સરકારને અને સંસ્થાને – જ્યારે કામ એક જ જણ કરે છે અને તે પણ જરૂરિયાત મુજબનું નથી.

સ્વધર્મનું મહત્વ અને પરધર્મનો ભયંકરતા
ગીતાજીનો શ્લોક ટાંકીને કહેવાય છે કે 'બધાએ સારી રીતે આચરેલ બીજાના ધર્મની સરખામણીમાં, સારી રીતે ન આચરી શકાતો હોય તેવો સ્વધર્મ પણ ઉત્તમ ગણાય છે.' સ્વધર્મમાં મૃત્યુ પણ શ્રેયસ્તર હોય છે, જ્યારે પરધર્માચરણ ભયંકર હોય છે. આનો અર્થ એ છે કે વ્યક્તિએ પોતાના સ્વધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ, ભલે તે મુશ્કેલ હોય, પરંતુ બીજાના ધર્મનું પાલન ન કરવું જોઈએ, ભલે તે સરળ લાગતું હોય. સ્વધર્મનું પાલન કરવું એ ઉત્તમ છે અને તેમાં મૃત્યુ પણ શ્રેષ્ઠ ફળ આપે છે, જ્યારે પરધર્મનું પાલન કરવું એ ભયંકર પરિણામો લાવે છે. આ ઉપદેશ ભગવાનના આદેશાનુસાર છે કે દરેકે પોતપોતાનું કાર્ય કરવું જોઈએ, બીજાનું નહીં.

ધર્માચાર્યોનું કર્તવ્ય અને કીર્તિનો લોભ
ભગવાનના આ ઉપદેશને ન સમજીને ધર્માચાર્યો જ્યારે પોતાના મુખ્ય કાર્યો – ધર્મોપદેશ, શાસ્ત્રાધ્યયન, ધર્માનુષ્ઠાન વગેરે – છોડીને સમાજસેવા કે રાજનીતિ જેવા કાર્યોમાં ડૂબી જાય છે, ત્યારે તેના ખૂબ જ ચિંતાજનક પરિણામો આવે છે. આનાથી પ્રશાસન પણ પ્રજાહિતના કાર્યોથી વિમુખ થઈ જાય છે, કારણ કે તેઓ વિચારે છે કે બીજા લોકો તો કરે જ છે. સમાજસેવા વગેરે કાર્યોથી પ્રાપ્ત થતી કીર્તિના લોભમાં ધર્માચાર્યો પોતાના સ્વધર્મરૂપ ધર્મોપદેશ, શાસ્ત્રાધ્યયન અને ધર્માનુષ્ઠાનથી વિમુખ થઈ જતા હોય છે. સમાજ ધર્માચાર્યો પાસેથી ધર્મલાભને ઠેકાણે ભૌતિક લાભની પ્રાપ્તિની અપેક્ષા સેવતો થઈ જાય છે. એક સંપ્રદાયના ધર્માચાર્ય દ્વારા જનહિતનું કાર્ય શરૂ કરતા, બીજા સંપ્રદાયના ધર્માચાર્યોને પોતાના અનુયાયીઓને ત્યાં લાભ લેતા અટકાવવા માટે, શક્તિ કે ઈચ્છા ન હોય તો પણ, તે સંપ્રદાય જેવા જ કે તેનાથી પણ વધુ ચડિયાતા કાર્યો કરવાની પ્રતિસ્પર્ધામાં ઉતરવું પડે છે. આ બધાના કારણે લોકોની ધર્મ સંપ્રદાયની અંદર રુચિ ધર્મ સિદ્ધાંતોના આધારે નહીં, પરંતુ ઉપરોક્ત ભૌતિક સુવિધા લાભની ખોટી અપેક્ષાઓને કારણે થવા લાગે છે. આવી ખોટી અપેક્ષાઓને લઈને સંપ્રદાયની અંદર પ્રવેશનારા લોકો સંપ્રદાય ગુરુ તથા પોતાના પણ અધઃપતનનું જ કારણ બને છે.

માર્ગરુચિની વિશુદ્ધતા અને દીક્ષાર્થીની પરીક્ષા
ઉપર ચર્ચા કરેલી બધી બાબતોનો વિચાર કરતા, વ્યક્તિની માર્ગરુચિની વિશુદ્ધતા અત્યંત મહત્વની બની જાય છે. આથી આજના સમયમાં ધર્માચાર્યોએ પોતાની પાસે આવનારા દીક્ષાર્થીઓની માર્ગરુચિની પરીક્ષા વિશેષ રૂપથી કરવી જોઈએ. જો દીક્ષાર્થી સંપ્રદાયના ધર્મ સિદ્ધાંતોને પોતાના જીવનમાં ઉતારવાની રુચિથી નહીં, પરંતુ ભૌતિક લાભની રુચિથી સંપ્રદાયમાં પ્રવેશ મેળવવા માટે આવ્યો હોય, તો એવા દીક્ષાર્થીને નિરાશ જ કરવો જોઈએ. તેને સંપ્રદાયમાં પ્રવેશ ન જ આપવો જોઈએ. જો દીક્ષાર્થી સાચી ધર્મ સિદ્ધાંતની રુચિથી જ આવતા હોય તો જ તેમને આ માર્ગમાં આવવા દેવા જોઈએ, અન્યથા નહીં. માર્ગરુચિના સંદર્ભમાં આટલો પ્રાસંગિક ખુલાસો કરીને હવે રુચિના વિશેષ પ્રકારનો વિચાર કરીશું.

ખોટી અપેક્ષાથી સંપ્રદાયમાં પ્રવેશ
વક્તા કહે છે કે રુચિનો આખો મુદ્દો આ પર્પસથી ડિસ્કસ કરવામાં આવ્યો છે કે સાચો ઉપાય રુચિ જગાવવાનો શું છે અને ખોટા ઉપાયો શું છે. અત્યારે ધર્મક્ષેત્રમાં શું ચાલી રહ્યું છે, તે બધા વિષયોને એટલા માટે ચર્ચા કરવામાં આવી કે સંપ્રદાયમાં આવનાર વ્યક્તિની રુચિને અફેક્ટ કરતા બધા ફેક્ટર્સ છે. ધર્માચાર્યો ધર્મોપદેશ અને શુદ્ધ સિદ્ધાંત તથા ધર્મશાસ્ત્રનું અધ્યયન-અધ્યાપન સિવાયની બીજી જેટલી પણ એક્ટિવિટી કરે, એનાથી જો લોકો એટ્રેક્ટ થઈ રહ્યા છે, તો એનો મતલબ એ લોકોને ધર્મથી, સિદ્ધાંતથી કે સાધનાથી કોઈ લેવા દેવા નથી. તેમને કાં તો અન્નક્ષેત્રમાં જમવું છે, કાં હોસ્પિટલમાં ઇલાજ કરાવવો છે, કાં બોર્ડિંગ સ્કૂલમાં મફતમાં છોકરાઓને ભણાવવા છે, કે ક્યાંક બિઝનેસ લોન મળી જાય કે કોન્ટેક્ટ એસ્ટાબ્લિશ થઈ જાય. આ બધી એક્ટિવિટી આપણને મિસલીડ કરે છે. વક્તા પોતાના બે ઉદાહરણ આપે છે: એક ભાઈ બ્રહ્મસંબંધ લેવા આવ્યા પણ તેમનો વાસ્તવિક હેતુ તેમના કટલેરીના થેલો માટે જગ્યા મેળવવાનો હતો. બીજા ઉદાહરણમાં એક રસોઈયાને કંઠી અપાવવા માટે લાવવામાં આવ્યા કારણ કે વૈષ્ણવો કંઠી ન હોય તેના હાથનું ન જમે. વક્તા આવા લોકોને નિરાશ કરવાની વાત કરે છે, કારણ કે દીક્ષાનો હેતુ ભૌતિક લાભ નથી. આ બધી ગેરમાર્ગે દોરનાર પ્રવૃત્તિઓથી સાવધાની રાખવી જોઈએ. માર્ગનું હિત અને જીવાત્માનું હેત, જેમણે આ માર્ગ પ્રકટ કર્યો છે તેમની લાગણી અને તેમના સિદ્ધાંતો આપણા પ્રેફરન્સમાં હોવા જોઈએ, આપણે પ્રવાહમાં તણાઈ ન જવું જોઈએ.