ધર્મ પ્રચારમાં માર્કેટિંગનો અયોગ્ય ઉપયોગ
આ સત્રની શરૂઆત કાલના અધ્યયનની સમીક્ષાથી થાય છે, જેમાં ધર્મ પ્રચારના વિષયમાં વેપારી લોકો દ્વારા થતી ખોટી પ્રવૃત્તિઓ પર ચર્ચા થઈ હતી. વક્તા સમજાવે છે કે કેવી રીતે લોકો ખોટી માહિતી આપીને યાત્રા સ્થળોના વાસ્તવિક સ્વરૂપને છુપાવે છે, જેમ કે વૃંદાવનનું ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યું હતું.
ધર્મનો મૂળ આધાર ધર્મશાસ્ત્ર છે, જે પ્રમાણ, પ્રમેય, સાધન અને ફળનું જ્ઞાન કરાવે છે. ધર્મ પ્રચાર નિષ્પક્ષ હોવો જોઈએ, જેમાં કોઈ વધારો કે ઘટાડો ન હોય, અન્યથા તે વ્યક્તિનો પોતાનો પ્રચાર બની જાય છે. ખાદ્ય પદાર્થનો શુદ્ધ સ્વાદ માણવા માટે તેને રો ફોર્મમાં લેવો જોઈએ; તેવી જ રીતે ધર્મ સંપ્રદાયને તેના શુદ્ધ મૂળ સ્વરૂપમાં સમજવો જોઈએ.
જનહિતના કાર્યોમાં ધર્માચાર્યની ભૂમિકા
સત્રમાં સમજાવવામાં આવ્યું છે કે ભૌતિક સુવિધાઓ આપવી એ એક વાત છે, પરંતુ લાલચ આપીને કે દબાવીને વ્યક્તિને પોતાના ધર્મ સંપ્રદાયમાં ખેંચી લાવવો એ બીજી વાત છે અને તે અયોગ્ય છે. સનાતન ધર્મમાં અતિથિ સત્કાર, ગોગ્રાસ અને અભાવગ્રસ્તને અન્નદાન જેવા વ્યક્તિગત ધર્માચરણનું મહત્ત્વ છે.
પરંતુ, જ્યારે સમાજની આવશ્યકતાઓ મોટા પાયે પૂર્ણ ન થતી હોય, ત્યારે પ્રશાસન (સરકાર) દ્વારા સમગ્ર સમાજે સહયોગી બનીને આવશ્યકતાઓની પૂર્તિ કરાવવી જોઈએ. કારણ કે પ્રજાની આવશ્યકતાઓને પૂર્ણ કરવાની જવાબદારી પ્રશાસનની છે, ધર્મ સંપ્રદાય કે ધર્માચાર્યની નહીં.
ધર્માચાર્યો, સમાજસેવી સંસ્થા કે અન્ય કોઈ પણ પોતાના ગાંઠના પૈસા ખર્ચીને જનહિતના કાર્યો નથી કરતા, પૈસા તો જનતાએ જ આપવા પડે છે. આમ, જનતા બે ઠેકાણે પૈસા આપે છે — સરકારને અને સમાજસેવી સંસ્થાને — અને કામ તો કોઈ એક જ કરે છે, તે પણ જરૂરિયાત મુજબનું નહીં, જેથી પ્રજાને જ નુકસાન થાય છે.
સ્વધર્મ પાલન અને ભૌતિક લાભની અપેક્ષા
ગીતાજીના આદેશાનુસાર, દરેકે પોતપોતાનું કાર્ય કરવું જોઈએ, બીજાનું નહીં, કારણ કે સારી રીતે આચરેલ બીજાના ધર્મની સરખામણીમાં સારી રીતે ન આચરી શકાતો હોય તેવો સ્વધર્મ પણ ઉત્તમ ગણાય છે. સ્વધર્મમાં મૃત્યુ પણ શ્રેયસ્તર હોય છે, જ્યારે પરધર્માચરણ ભયંકર હોય છે.
વક્તા કહે છે કે ધર્માચાર્યો જ્યારે ભગવાનના આ ઉપદેશને ન સમજીને પોતાના મુખ્ય કાર્યો (ધર્મોપદેશ, શાસ્ત્રાધ્યયન, ધર્માનુષ્ઠાન) છોડીને સમાજસેવા કે રાજનીતિ જેવા કાર્યોમાં ડૂબી જાય છે, ત્યારે તેના ખૂબ જ ચિંતાજનક પરિણામો આવે છે. સમાજસેવાથી મળતી કીર્તિના લોભમાં ધર્માચાર્ય પોતાના સ્વધર્મથી વિમુખ થઈ જાય છે. સમાજ પણ ધર્મલાભને ઠેકાણે ભૌતિક લાભની અપેક્ષા રાખતો થઈ જાય છે.
આના કારણે લોકોની ધર્મ સંપ્રદાય પ્રત્યેની રુચિ ધર્મ સિદ્ધાંતોના આધારે નહીં, પરંતુ ભૌતિક સુવિધા લાભની ખોટી અપેક્ષાઓને કારણે થવા લાગે છે. આવી ખોટી અપેક્ષાઓને લઈને સંપ્રદાયમાં પ્રવેશનારા લોકો સંપ્રદાય, ગુરુ અને પોતાના પતનનું જ કારણ બને છે.
માર્ગરુચિની વિશુદ્ધતા અને દીક્ષાનું મહત્ત્વ
ઉપરોક્ત બધી બાબતોનો વિચાર કરતા, વ્યક્તિની માર્ગરુચિની વિશુદ્ધતા અત્યંત મહત્ત્વની બની જાય છે. આજના સમયમાં ધર્માચાર્યોએ પોતાની પાસે આવનારા દીક્ષાર્થીઓની માર્ગરુચિની પરીક્ષા વિશેષ રૂપથી કરવી જોઈએ. જો દીક્ષાર્થી સંપ્રદાયના ધર્મ સિદ્ધાંતોને પોતાના જીવનમાં ઉતારવાની રુચિથી નહીં, પરંતુ ભૌતિક લાભની રુચિથી સંપ્રદાયમાં પ્રવેશ મેળવવા આવ્યો હોય, તો તેને દીક્ષા ન આપવી જોઈએ અને નિરાશ જ કરવો જોઈએ.
વક્તા ઉદાહરણ દ્વારા સમજાવે છે કે કેવી રીતે લોકો પાર્કિંગની જગ્યા, ભોજન કે અન્ય સુવિધાઓ મેળવવાના હેતુથી બ્રહ્મસંબંધ કે કંઠી લેવા આવે છે. આવા લોકોની રુચિ સાચા માર્ગમાં નથી, પરંતુ ભૌતિક લાભમાં હોય છે.
માર્ગના હિત અને જીવાત્માના હિત માટે, શ્રીમહાપ્રભુજીના સિદ્ધાંતોને પ્રાધાન્ય આપવું જોઈએ અને પ્રવાહમાં તણાઈ ન જવું જોઈએ. ધર્મ સંપ્રદાયમાં પ્રવેશ પહેલાં રુચિની વિશુદ્ધતાનું જ્ઞાન અને તેની પરીક્ષા અત્યંત આવશ્યક છે.