કીર્તન — ક્યો ના ભય હમ મોરા વૃંદાવન
આ વિભાગમાં શ્રીવૃંદાવનની કીર્તન પદાવલિ 'ક્યો ના ભય હમ મોરા વૃંદાવન'નું ગાન કરવામાં આવ્યું છે. આ કીર્તનમાં વૃંદાવન ધામની મહિમા અને ત્યાં બિરાજતા શ્રીઠાકોરજીના દર્શનની ઝંખના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. શ્રીઠાકોરજીના મુખચંદ્રની શોભા અને ગોપીજનોના ચિત્ત ચોરનાર શ્રીકૃષ્ણની લીલાઓનું સ્મરણ કરવામાં આવ્યું છે.
નારાયણદાસ બ્રહ્મચારીનો પ્રસંગ
• પાઠ: નારાયણદાસ બ્રહ્મચારીનો પ્રસંગ
• ચર્ચા: શ્રીઠાકોરજી દ્વારા નારાયણદાસજીને અપાયેલી કૃપા અને ભોગ આરોગ્યની રીત વિશે ચર્ચા કરવામાં આવી છે. મહાપ્રભુજીની કામી દ્વારા ભોગ ધરાવવાનું મહત્વ સમજાવવામાં આવ્યું છે.
• વક્તા: વક્તા દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યું કે ઠાકોરજીએ નારાયણદાસજીને કહ્યું કે શ્રી રઘુનાથજી ઉપર કૃપા વરસશે, જે ઠાકોરજીની ભક્તવત્સલતા દર્શાવે છે. જો કોઈ વૈષ્ણવ મહાપ્રસાદ લે, તો જાણવું કે ઠાકોરજીએ ભલી ભાતી આરોગ્ય છે.
પારિભાષિક શબ્દોનું વિવેચન
• પાઠ: નારાયણદાસ, રાજભોગ, મંદિર, સ્વાર્થ, પરાર્થ, આચાર્ય, મહાપ્રસાદ, સેવક
• ચર્ચા: આ વિભાગમાં નારાયણદાસ શબ્દના વ્યુત્પત્તિલક્ષી અર્થથી શરૂ કરીને રાજભોગ, મંદિરના પ્રકારો (દેવાલય અને ગ્રહમંદિર), સ્વાર્થ તથા પરાર્થ, આચાર્ય, મહાપ્રસાદ અને સેવકના ગુણધર્મો જેવા પુષ્ટિમર્ગીય પારિભાષિક શબ્દોનું વિવેચન કરવામાં આવ્યું છે.
• વક્તા: વક્તા દ્વારા નારાયણદાસનો અર્થ 'નાર (જલ) જેમનું અયન (રહેઠાણ) છે તે ભગવાનના દાસ' એમ સમજાવવામાં આવ્યો છે. મંદિરના સંદર્ભમાં, દેવાલયમાં પ્રભુને સર્વ દાન કરેલું હોય છે જ્યારે ગ્રહમંદિરમાં સર્વ સમર્પેલું હોય છે, અને સ્વાર્થ તથા પરાર્થનો ભાવ સમજાવવામાં આવ્યો છે. મહાપ્રસાદને પ્રભુની પરમ પ્રસન્નતાથી પ્રાપ્ત કૃપા તરીકે ઓળખાવાઈ છે. સેવક તે છે જે સ્વામીના સુખનો વિચાર કરે અને દર્શન માત્રથી તેમની ઈચ્છા જાણી શકે.
સન્યાસનિર્ણય — શ્લોક ૧૫-૧૮
• પાઠ: સન્યાસનિર્ણય શ્લોક ૧૫, ૧૬, ૧૭, ૧૮
• ચર્ચા: આ શ્લોકોમાં શ્રીકૃષ્ણરસમાં ડૂબેલા, લોકવેદથી વિરક્ત, શ્રવણમાં ઉત્સુક ભક્તોના પ્રકારોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. મુખ્ય ભક્તો, મધ્યમ ભક્તો અને જેઓ કૃષ્ણતત્વને સર્વભાવથી જાણે છે તેમનું વિવેચન કરાયું છે.
• વક્તા: વક્તાએ સમજાવ્યું કે આ શ્લોકો ભક્તોના વિવિધ સ્તરો અને શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યેની તેમની નિષ્ઠા દર્શાવે છે, ખાસ કરીને લોક અને વેદના બંધનોથી મુક્ત થયેલા અનન્ય ભક્તોનું મહત્વ સમજાવવામાં આવ્યું.
સન્યાસનિર્ણય — શ્લોક ૧૯-૨૨
• પાઠ: સન્યાસનિર્ણય શ્લોક ૧૯, ૨૦, ૨૧, ૨૨
• ચર્ચા: આ શ્લોકોમાં દેશ, કાલ, દ્રવ્ય, કર્તા, મંત્ર અને કર્મ અનુસાર સન્યાસ નિર્ણયના પશ્ચાત્તાપથી નિવૃત્તિ માટે પરિત્યાગના વિચારનું વર્ણન છે. કળિયુગમાં કર્મમાર્ગના પાલનની મુશ્કેલી અને ભક્તિમાર્ગનું મહત્વ સમજાવવામાં આવ્યું છે.
• વક્તા: વક્તાએ ભારપૂર્વક કહ્યું કે કળિયુગમાં કર્મમાર્ગનું પાલન અત્યંત દુષ્કર હોવાથી, ભક્તિમાર્ગ જ શ્રેષ્ઠ છે. શ્રવણાદિ દ્વારા ભક્તિની સિદ્ધિ માટે સંગ અને સાધનાના રક્ષણનું મહત્વ સમજાવવામાં આવ્યું.
સન્યાસનિર્ણય — શ્લોક ૨૩-૨૮
• પાઠ: સન્યાસનિર્ણય શ્લોક ૨૩, ૨૪, ૨૫, ૨૬, ૨૭, ૨૮
• ચર્ચા: આ શ્લોકોમાં અભિમાન, વિરોધ અને ગૃહાદિ બંધનોથી મુક્તિ મેળવી સાધનામાં પ્રવૃત્ત થવાના મહત્વનું વર્ણન છે. વિષયાસક્ત દેહધારીઓને ભગવાનમાં પ્રવેશી શકતા નથી અને ભક્તિમાં સુખ-દુઃખના ત્યાગની આવશ્યકતા દર્શાવાઈ છે.
• વક્તા: વક્તાએ સમજાવ્યું કે વિષયાસક્તિ એ ભક્તિમાર્ગમાં બાધક છે અને વિષયથી આક્રાંત દેહવાળા સર્વદા ભગવાનમાં પ્રવેશી શકતા નથી. ભક્તને સુખ-દુઃખનો ત્યાગ કરીને વિરહાનુભવ કરવો જોઈએ તેવું આ શ્લોકો દ્વારા દ્રઢ કરાયું.
સન્યાસનિર્ણય — શ્લોક ૨૯-૩૫
• પાઠ: સન્યાસનિર્ણય શ્લોક ૨૯, ૩૦, ૩૧, ૩૨, ૩૩, ૩૪, ૩૫
• ચર્ચા: આ શ્લોકોમાં વિકળતા, સ્વાસ્થ્ય, પ્રાકૃત જ્ઞાન અને ગુણો ભક્તિમાં બાધક કેવી રીતે બની શકે છે તેનું વિવેચન છે. જ્ઞાન અને સન્યાસની વિશેષતા, ભાવના સાધન તરીકે, અને ફળની પ્રાપ્તિનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
• વક્તા: વક્તા દ્વારા સ્પષ્ટ કરાયું કે પ્રકૃતિજન્ય વિકારો, જ્ઞાન અને ગુણો પણ ભક્તિમાં અવરોધક બની શકે છે. સત્યલોકમાં સ્થિત જ્ઞાનીઓ માટે સન્યાસની વિશેષતા સમજાવી, અને ભગવાનમાં સદેહ પ્રવિષ્ટ થવાથી સર્વ બંધનોનો નાશ થાય છે તેવું જણાવ્યું.
સન્યાસનિર્ણય — શ્લોક ૩૬-૩૯
• પાઠ: સન્યાસનિર્ણય શ્લોક ૩૬, ૩૭, ૩૮, ૩૯
• ચર્ચા: આ અંતિમ શ્લોકોમાં ભગવાનના ફળરૂપ સ્વરૂપ અને તેમના માર્ગમાં કોઈ બાધક ન હોવાનું સ્પષ્ટ કરાયું છે. ત્યાગ અને પ્રેમના માધ્યમથી જ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે અને જ્ઞાનમાર્ગમાં સન્યાસના દ્વિધાપૂર્ણ વિચારની ચર્ચા કરવામાં આવી છે.
• વક્તા: વક્તાએ દયાળુ પ્રભુ ક્યારેય પોતાના ભક્તના વિરુદ્ધ ન હોય તેવું દ્રઢ કર્યું. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ત્યાગ અને પ્રેમથી જ સિદ્ધિ મળે છે, અન્યથા નહીં, અને જ્ઞાનમાર્ગના સન્યાસના વિષયમાં વિવિધ મતોનો ઉલ્લેખ કર્યો.