કીર્તન: ક્યો ના ભયે હમ મોરા — શ્રીવૃંદાવન મહિમા
સત્રનો પ્રારંભ `ક્યો ના ભયે હમ મોરા વૃંદાવન` કીર્તનના ગાયનથી થાય છે. આ કીર્તનમાં `વૃંદાવન`ના મોર બનવાની ભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે, જેથી સદા `શ્રીનંદકિશોર`ના દર્શન અને `ગોવર્ધન` ઉપર તેમની વિહારલીલા નિરખી શકાય. `પદ્યાવલિ` દ્વારા `શ્રીયમુનાજી`ના કિનારે `શ્યામસુંદર`ની નિકટતાની અભિલાષા દર્શાવવામાં આવી છે. આ કીર્તન દ્વારા `શ્રીપરમાનંદદાસજી`એ `શ્રીઠાકોરજી`ના `વ્રજભક્તો`ના ચિત્તચોર સ્વરૂપનું વર્ણન કર્યું છે.
નારાયણદાસજીનો પ્રસંગ: શ્રીઠાકોરજીની કૃપા અને ભોગ આરોગ્યની સમજ
`વક્તા` દ્વારા `નારાયણદાસ બ્રહ્મચારી`ના પ્રસંગોનું વિવેચન કરવામાં આવ્યું. પ્રથમ પ્રસંગમાં `નારાયણદાસજી` `શ્રીઠાકોરજી`ના મુખચંદ્રની શોભા જોઈને કૃપા વર્ષા ક્યાં થશે તે પૂછે છે, જેના ઉત્તરમાં `શ્રીઠાકોરજી` `શ્રીરઘુનાથજી` પર કૃપા વર્ષાવવાની વાત કરે છે. બીજા પ્રસંગમાં `નારાયણદાસજી` `શ્રીઠાકોરજી`ના ભોગ આરોગ્ય અંગે ચિંતિત થાય છે. તેમની ભત્રીજી સમજાવે છે કે `શ્રીઆચાર્યજી`ની `કામી`થી `શ્રીઠાકોરજી` ભોગ અવશ્ય આરોગે છે. `નારાયણદાસજી` સ્પષ્ટ કરે છે કે જો કોઈ વૈષ્ણવ અચાનક આવીને `મહાપ્રસાદ` ગ્રહણ કરે તો તે `શ્રીઠાકોરજી`ના ભલી ભાતિ આરોગ્યાનો સંકેત છે. `વક્તા` સમજાવે છે કે વૈષ્ણવોમાં `ભગવાન`ના દર્શન કરવા જોઈએ અને તેમનું સન્માન કરવું જોઈએ.
શબ્દાર્થ વિવેચન: ઠાકુરજી, નારાયણદાસ, મંદિર, રાજભોગ અને પ્રતિષ્ઠાના પ્રકાર
આ વિભાગમાં કેટલાક મહત્વપૂર્ણ પારિભાષિક શબ્દોના અર્થ સમજાવવામાં આવ્યા. `ઠાકુર` એટલે માલિક, અને `શ્રીઠાકોરજી` એટલે `શ્રીભગવાન` જે આપણા માલિક છે. `નારાયણદાસ` શબ્દનું વિશ્લેષણ કરતાં `વક્તા` જણાવે છે કે `નાર` એટલે જલ અને `અયન` એટલે રહેઠાણ, આમ જલ જેમનું રહેઠાણ છે તેવા `નારાયણ`ના દાસ તે `નારાયણદાસ`. `મંદિર` શબ્દના બે પ્રકાર — `દેવાલય` અને `ગ્રહ મંદિર` — તથા `સ્વાર્થ` અને `પરાર્થ` `પ્રતિષ્ઠા`નો ભેદ પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યો. `રાજભોગ` એટલે `શ્રીઠાકોરજી`નો મુખ્ય ભોગ જે રાજાની જેમ લેવાય છે અને તેમાં `તુલસીપાન` ધરાવવામાં આવે છે.
શબ્દાર્થ વિવેચન: મહાપ્રસાદ, સેવકનું લક્ષણ, પંચપદ્યાની અને સન્યાસ નિર્ણયનું પ્રારંભ
`મહાપ્રસાદ`નો અર્થ સમજાવતા `વક્તા` કહે છે કે `શ્રીઠાકોરજી` પ્રેમપૂર્વક આરોગીને જે કંઈ પ્રસન્નતાથી પાછું આપે તે `મહાપ્રસાદ`, જે ભોગ સામગ્રી, વસ્ત્ર, આભૂષણ કંઈ પણ હોઈ શકે અને તે ખરીદી કે વેચી શકાતો નથી. `સેવક`ના લક્ષણ અંગે `શ્રીમહાપ્રભુજી`ના વચનને ટાંકીને કહે છે કે જે `સ્વામી`ના સુખનો વિચાર કરે અને `સ્વામી`ના દર્શન માત્રથી તેમની ઈચ્છા જાણી જાય તે ઉત્તમ `સેવક` છે. ત્યાર પછી, `પંચપદ્યાની`ના શ્લોકોનું પઠન થાય છે. સત્રનો મુખ્ય વિષય `સન્યાસ નિર્ણય`ના શ્લોકોનું પઠન પ્રારંભ થાય છે, જેમાં `ત્યાગ` અને `ભક્તિમાર્ગ`માં તેની સુતરામ આવશ્યકતા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.
સન્યાસ નિર્ણય: પ્રેમણા સિદ્ધિ અને ત્યાગનો વિચાર
`સન્યાસ નિર્ણય`ના શ્લોકોનું ચિંતન આગળ વધે છે. `વક્તા` દ્વારા `ભગવાન`ના `ફલરૂપત્વ` અને દયાના ગુણનું મહત્વ સમજાવવામાં આવે છે. `દુર્લભોયમ્ પરિત્યાગઃ પ્રેમણા સિદ્ધિ નान्यथा` જેવા શ્લોકો દ્વારા `પ્રેમલક્ષણાભક્તિ`માં ત્યાગના અનન્ય મહત્વને ઉજાગર કરવામાં આવે છે. `વક્તા` જણાવે છે કે `જ્ઞાનમાર્ગ`માં `સન્યાસ`નું અલગ વિચારણ છે, પરંતુ `પુષ્ટિમાર્ગ`માં `પ્રેમ`થી જ `સિદ્ધિ` પ્રાપ્ત થાય છે. સત્રનો સમાપ્તિ `પ્રમેયરત્નસંગ્રહ`ના આ વિષય પરના ચિંતન સાથે થાય છે.