નિરોધનું સ્વરૂપ અને વ્યસન સાથેનો સંબંધ
સત્રની શરૂઆત નિરોધના સ્વરૂપ અને તેના ભગવદ વ્યસન સાથેના સંબંધની પુનરાવૃત્તિથી થાય છે. સમજાવવામાં આવ્યું છે કે નિરોધ એટલે પ્રપંચ વિસ્મૃતિપૂર્વક ભગવદ આસક્તિ, જ્યાં સંસાર ભૂલાઈ જાય છે અને ભક્ત ભગવાનમાં જોડાઈ જાય છે. સંયોગ અને વિયોગથી પણ નિરોધ વધારે સ્થિર બને છે. સ્નેહ, આસક્તિ, અને વ્યસનની જુદી જુદી ડિગ્રીઓ સમજાવી, નિરોધને આ બધાની ઉત્તમ અવસ્થા તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. નિરોધની હાઇએસ્ટ સ્ટેજમાં ઇતર અસ્ફૂર્તિ રહિતતાનો સમાવેશ થાય છે, જ્યાં બીજા કોઈ પણ વિષયનું સ્મરણ રહેતું નથી.
પ્રશ્નોત્તર — અન્ય વૈષ્ણવ સંપ્રદાયો અને પુષ્ટિમાર્ગનો ભેદ
એક વૈષ્ણવ દ્વારા પૂછવામાં આવેલ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં, વક્તા શ્રી રામાનુજાચાર્યજી, શ્રી માધવાચાર્યજી અને શ્રી નિમ્બર્કાચાર્યજી જેવા અન્ય વૈષ્ણવ આચાર્યોના સંપ્રદાયો અને પુષ્ટિમાર્ગ વચ્ચેના ભેદને સ્પષ્ટ કરે છે. એમના મતમાં મુક્તિને ફળ માનવામાં આવે છે અને નિષ્કામ તથા સકામ બંને પ્રકારની ભક્તિ માન્ય છે, જ્યાં કામના અનુસાર ફળ મળે છે. પુષ્ટિમાર્ગમાં જીવને પ્રભુ સિવાય કશું જ ન જોઈતું હોય અને પ્રભુની સેવા-સ્મરણમાં જ પૂર્ણ ફલની અનુભૂતિ થતી હોય, તે નિર્ગુણ સર્વોત્તમ કૃપા પ્રાપ્ત જીવ છે. અન્ય સંપ્રદાયોમાં સાલોક્ય, સારૂપ્ય, સાયુજ્ય વગેરે વિદેહ મુક્તિના પ્રકારો કે લૌકિક ફળની અભિલાષા હોય છે, જે પુષ્ટિજીવથી ભિન્ન છે. પરતત્વના વિષયમાં પણ ભેદ છે; અન્ય મતમાં નારાયણ પરમ તત્વ છે, જ્યારે પુષ્ટિમાર્ગમાં શ્રી ભાગવત અને ગીતા અનુસાર ક્ષર અને અક્ષરથી અતીત પુરુષોત્તમ શ્રીકૃષ્ણ સ્વયં ભગવાન છે.
નિરોધનું પ્રયોજન અને સેવાફલ ગ્રંથ
અહીં નિરોધના પ્રયોજનની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. સેવાફલ ગ્રંથમાં વર્ણવેલ અલૌકિક સામર્થ્ય, સાયુજ્ય અને વૈકુંઠ આદિમાં સેવા ઉપયોગી દેહની યથાયોગ્ય પ્રાપ્તિ થવી એ જ નિરોધનું પ્રયોજન માનવામાં આવે છે. અવતારકાળમાં ભગવાન પોતાની મનોહારી લીલાઓ દ્વારા ભક્તને સર્વાત્મ ભાવ પ્રદાન કરે છે. જે ભક્તોને ભગવાનના સંયોગનું સુખ પ્રાપ્ત થતું નથી, તેઓને ભગવાન સાયુજ્ય મુક્તિ અથવા આશ્રય ભાવાપતિ પ્રદાન કરે છે. સેવાફળમાં જેને વૈકુંઠ આદિમાં સેવા ઉપયોગી દેહની પ્રાપ્તિ નામ અપાયું છે, તેને શ્રી ભાગવતમાં આશ્રય ભાવાપતિ કહેવામાં આવ્યું છે.
સાધન નિરોધ — અવતારકાળમાં
નિરોધના કારણ, કાર્ય, સ્વરૂપ અને પ્રયોજનના વિચાર કર્યા પછી સાધન નિરોધ અને ફળ નિરોધની બાબત પર વિચાર કરવામાં આવે છે. સાધન નિરોધ એટલે નિરોધને પ્રાપ્ત કરવાના સાધનો, જે અવતારકાળ અને અનઅવતારકાળના ભેદથી ભિન્ન હોય છે. અવતારકાળમાં ભૂતળ ઉપર પ્રગટ થઈને ભક્તોના વચ્ચે થતી ભગવત ક્રીડા એ સાધન નિરોધ ગણાય છે. ભગવાન એવી લીલાઓ કરે છે જેના વડે ભક્તમાં પ્રેમ અને આસક્તિ દ્રઢ થાય. તેવી જ રીતે, અવતારકાળમાં ભગવાનના વિયોગ સમયે ભક્તોનું ભગવાનના ગુણગાનમાં તલ્લીન થઈ જવું તે પણ સાધન નિરોધ ગણાય છે. સંક્ષેપમાં, સંયોગમાં ભગવત ક્રીડા અને વિયોગમાં ભગવત ગુણગાન એ અવતારકાળમાં નિરોધની સિદ્ધિ માટેના સાધન છે.
સાધન નિરોધ — અનઅવતારકાળમાં
અનઅવતારકાળમાં ભક્તોનો ભગવાનમાં નિરોધ સિદ્ધ થવા માટે ભગવત ક્રીડાનું સ્થાન ભક્તના ઘરમાં કરવામાં આવતી શ્રીકૃષ્ણની તનુવિત્તજા સેવા લઈ લે છે. સિદ્ધાંત મુક્તાવલીના સંદર્ભમાં, જ્યારે તન, મન, ધન બધું ભગવાનમાં સમર્પણ થાય છે, ત્યારે માનસી સેવાની સિદ્ધિ થાય છે. આમ, તનુવિત્તજા સેવા એ પ્રપંચ વિસ્મૃતિ કરાવીને ભગવદ આસક્તિ કરાવવાનું સાધન કે સાધન નિરોધ ગણાય છે. જે ભક્તોને ભગવત સેવા કરવાનું સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થતું નથી, તેવા વિયોગી ભક્તો માટે ભગવત લીલા સ્વરૂપ ગુણ નામનું શ્રવણ, સ્મરણ, કીર્તન સાધન નિરોધ ગણાય છે. આના દ્વારા ભક્ત નિરોધ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી શકે છે.
પ્રશ્નોત્તર — પ્રપંચ વિસ્મૃતિ અને સંસાર વિસ્મૃતિનો ભેદ
નિરોધના લક્ષણમાં 'પ્રપંચ વિસ્મૃતિપૂર્વક ભગવદ આસક્તિ'નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હોવાથી, વક્તા 'સંસાર વિસ્મૃતિ' અને 'પ્રપંચ વિસ્મૃતિ' વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરે છે. સંસાર એટલે અવિદ્યા, અહંતા-મમતાથી મનુષ્ય દ્વારા રચાયેલી મિથ્યા સૃષ્ટિ. જ્યારે પ્રપંચ એટલે પાંચ મહાભૂતોથી બનેલું જગત, જે બ્રહ્મનો સદંશ છે. નિરોધની અવસ્થામાં માત્ર સંસારની વિસ્મૃતિ નહીં, પરંતુ સંપૂર્ણ જગત (પ્રપંચ) વિસરાઈ જાય છે. સંસાર વિસ્મૃતિ એ ભક્તિમાર્ગની પ્રાયમરી સ્ટેજ છે, જે સ્નેહ અને આસક્તિની અવસ્થામાં જ આવી જાય છે. નિરોધ એ તેનાથી શ્રેષ્ઠ અવસ્થા છે, જ્યાં 'ઇતર અસ્ફૂર્તિ રહિતતા' હોય છે, એટલે કે ભગવાન સિવાય અન્ય કોઈ પણ વિષયનું સ્મરણ પણ રહેતું નથી. આથી, નિરોધનું મુખ્ય અને વ્યાપક લક્ષણ 'પ્રપંચ વિસ્મૃતિપૂર્વક ભગવદ આસક્તિ' છે.