કાલના અધ્યયનનું પુનરાવર્તન: ફળ નિરોધ અને નિરોધ શબ્દનું તાત્પર્ય
આ વિભાગમાં, કાલના અધ્યયનમાં જોયેલા `ફળ નિરોધ` અને `સાધન નિરોધ`ના વિષયનું પુનરાવર્તન થયું. `અવતારકાળ` અને `અનાવતારકાળ`માં `નિરોધની ફળાવસ્થા` એકસમાન હોય છે. `તનુનવત્વ` અને `સેવા પ્રયોગી દેહ` વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરાયો, જેમાં `તનુનવત્વ` એટલે `પ્રભુ દ્વારા દોષની ઉપેક્ષા` અથવા `બ્રહ્મના ગુણોનું આવિર્ભાવ`. `નિરોધ` શબ્દનો અર્થ `આસક્તિ` નથી, પરંતુ `પ્રભુમાં સંપૂર્ણ જકડાઈ જવું` છે, જે `દશમ સ્કંધ`માં દર્શાવેલ છે.
ભક્તોના ભાવાનુરૂપ લીલા: ગુણભેદનું નિરૂપણ
ભગવાન `તામસ, રાજસ, સાત્વિક, નિર્ગુણ` જેવા વિભિન્ન ભાવોવાળા ભક્તોને પોતાનામાં નિરુદ્ધ કરવા માટે તેમના ભાવના અનુરૂપ ક્રીડાઓ કરે છે. અહીં ભક્તના ગુણો અને ભક્તિની ગુણતા વચ્ચેનો તફાવત સમજાવવામાં આવ્યો. પુષ્ટિભક્તો દ્વારા કરવામાં આવતી ભક્તિ `નિર્ગુણ` અને `નિષ્કામ` હોય છે, ભલે ભક્તો પોતે `સાત્વિકાદિ ભાવો`વાળા હોય. શ્રીઆચાર્યચરણની `સુબોધિની` વ્યાખ્યામાં આ ભાવો અને લીલાઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
તામસ ભાવનું નિવારણ અને રાજસ ગુણનું દમન
આ ખંડમાં `તામસ ગુણ`ના કાર્યો (અજ્ઞાન, ઈર્ષ્યા, આળસ) અને તેના નિવારણ માટે ભગવાનની લીલાઓનું વર્ણન કરાયું. દા.ત., `વાંસળી વગાડવા` પર વ્રજભક્તોની `લોક-વેદ મર્યાદા` તોડીને પ્રભુ પાસે દોડી આવવું, યશોદાજીનું ઠાકોરજીને ભૂલી જવું, વ્રજભક્તોનું ભગવાનને `સામાન્ય મનુષ્ય` સમજવું. `શકટભંજન`, `મુખમાં બ્રહ્માંડ દર્શન`, `અસુર વધ` જેવી લીલાઓથી `તામસ ભાવ` દૂર થયો. `રજોગુણ` (ચંચળતા, અશાંતિ) દૂર કરવા માટે ભગવાને `ઉદ્ધવજી` દ્વારા સંદેશ મોકલ્યો, જેથી વ્રજભક્તોને `પ્રભુ અંતરયામી` સ્વરૂપે બધામાં બિરાજે છે, તે જ્ઞાન થયું અને તેમનો `ઉદ્વેગ` શાંત થયો.
સાત્વિક ગુણની સ્થિરતા અને નિર્ગુણ અવસ્થાની પ્રાપ્તિ
`રાજસગુણ` દૂર થવાથી વ્રજભક્તો `સાત્વિક` બન્યા. `ઉદ્ધવજી`ના ઉપદેશથી તેમની બુદ્ધિમાં જ્ઞાન સ્થિર થયું. કુરુક્ષેત્રમાં શ્રીકૃષ્ણ સાથે મેળાપ થયો ત્યારે, તેમણે વ્રજમાં પાછા પધારવાની પ્રાર્થના ન કરી, પરંતુ માત્ર એટલી જ વિનંતી કરી કે તેમનું મન ક્યારેય શ્રીકૃષ્ણથી દૂર ન થાય. આ `સાત્વિક ગુણ`નું લક્ષણ છે. અંતે, `સત્વગુણ` પણ નિવૃત્ત થતા `નિર્ગુણ અવસ્થા`ની પ્રાપ્તિ થાય છે, જ્યાં ભક્તો `ભગવનમય` બનીને `નિત્યલીલા`માં પ્રવેશ પામે છે.