નવધાભક્તિનું પુનરાવલોકન અને સાધન પ્રક્રિયા
સત્રની શરૂઆત નવધાભક્તિના પૂર્વ વિષયના પુનરાવલોકનથી થાય છે, જેમાં ભક્તોના ગુણાત્મક ભાવોને નિર્ગુણ બનાવવાની પ્રભુની લીલાનું સ્મરણ કરાયું છે. અવતારકાળમાં ભક્તોને સીધું ફળપ્રાપ્તિ થતી હતી, જ્યારે અનવતારકાળમાં સાધન દ્વારા ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. શાસ્ત્રમાં ભક્તિની વ્યાખ્યા 'મહાત્મ્યજ્ઞાનપૂર્વક ભગવાનમાં થનારો નિષ્કામ, સુદૃઢ અને સર્વાધિક સ્નેહ' તરીકે અપાઈ છે. આ સ્નેહની અભિવ્યક્તિ નવધાભક્તિ દ્વારા થાય છે, જેના બે પક્ષો કથાપક્ષ (શ્રવણ, કીર્તન, સ્મરણ) અને સેવાપક્ષ (બાહ્ય: પાદસેવન, અર્ચન, વંદન; આંતર: દાસ્ય, સખ્ય, આત્મનિવેદન) છે. ક્રિયાત્મક સેવા કરતી વખતે મનોયોગના અભાવથી નિદ્રા કે કંટાળો આવે છે, જેનો ઉપાય ભાવના છે.
ભાવનાના ત્રણ પ્રકારો: સ્વરૂપ, લીલા અને ભાવભાવના
વક્તાએ ભાવનાના ત્રણ પ્રકારો સમજાવ્યા છે: સ્વરૂપ ભાવના, લીલા ભાવના અને ભાવભાવના. સ્વરૂપ ભાવના એટલે સેવ્ય શ્રીકૃષ્ણના સ્વરૂપનું ચિંતન કે ધ્યાન કરવું, જેમ કે શ્રીમહાપ્રભુજીની મંગલકારિકા કે મધુરાષ્ટક દ્વારા. લીલા ભાવના એટલે સેવાકાળમાં પ્રભુની દિવ્ય વ્રજલીલાઓનું ચિંતન કરવું, જે કીર્તનો દ્વારા સહાયક બને છે. ભાવભાવના એટલે વ્રજભક્તોના હૃદયમાં પ્રભુ પ્રત્યેના અલૌકિક ભાવોનું ચિંતન કરવું, જેમ કે યશોદાજીનો વાત્સલ્ય ભાવ. પુષ્ટિમાર્ગમાં વ્રજભક્તો આદર્શ ગુરુરૂપ છે અને તેમના ભાવોની ભાવના કરવાથી કાળક્રમે તે ભાવો આપણા હૃદયમાં પણ સ્થિર થઈ શકે છે. દાસ્યભાવ એ પુષ્ટિભક્તનો સ્વાભાવિક અને સ્થાયી ભાવ છે, જ્યારે અન્ય ભાવો સંચારી ભાવ રૂપે આવતા-જતા રહે છે.
સેવામાં ભાવનાનું અનુસંધાન અને પ્રતિબંધકોની ભાવના
સેવામાં ઉપયોગી ચીજવસ્તુઓનું અલૌકિક અને આધિદૈવિક સ્વરૂપનું ચિંતન કરવું જોઈએ, જેમ કે પ્રભુ બિરાજવાના સ્થાનને નંદરાયજીનું ઘર, જલને શ્રીયમુનાજલ અને પુષ્પમાલાને વ્રજભક્તોના ભાવરૂપ માનવા. આ જ પ્રમાણે, પ્રભુસેવા કરનારે પોતાનામાં દાસ્યભાવ વગેરે રાખવા જોઈએ. પ્રભુસેવામાં પ્રતિબંધ કરનારા ક્રોધ, લોભ, અજ્ઞાન, અન્યાશ્રય, દુસંગ જેવા મનોવિકારો અને આસુરી ભાવોમાં પૂતના, તૃણાવર્ત, બકાસુર જેવા અસુરોની ભાવના પણ વિચારવી જોઈએ. આવી ભાવનાઓ કરવાથી હૃદયમાં પ્રભુભક્તિ સ્થિર અને પ્રવૃદ્ધ થાય છે, અને સેવા લીલાત્મક અનુભૂતિવાળી બને છે. પ્રભુકૃપાથી જ વ્રજભક્તો જેવા ભક્તિભાવ હૃદયમાં સ્થાપિત થઈ શકે છે.