મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી થાય છે, જેમાં શ્રીગુરૂદેવના ચરણકમળોમાં પ્રણામ કરીને શ્રીઠાકોરજીનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે. આચાર્યચરણોની કૃપાથી જ સર્વ દુઃખો દૂર થાય છે અને જ્ઞાનચક્ષુ પ્રાપ્ત થાય છે તેવી ભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.
કીર્તન: અયો રે કારી બદરિયા
આ વિભાગમાં દાદીજી રચિત સુંદર કીર્તન 'અયો રે કારી બદરિયા' ગાન કરવામાં આવ્યું છે. આ કીર્તનમાં કારી બદરીયાને મેરે આંગનમાં વરસવાની વિનંતી કરવામાં આવે છે, જ્યાં ઝૂલા ઝૂલતા લાલનનો ઉલ્લેખ છે. નટવર બાલકૃષ્ણના નૃત્ય, નવનીત માખન આરોગવાની અને મોરના નૃત્યની ભાવનાનું વર્ણન છે. બરસાને ગામ જઈ નંદજીને સંદેશો આપવાની વાત છે કે તેઓ ગોકુળ આવે અને કીર્તિ તથા લાડલીને સાથે લાવે. રાધાજીના મગ્ન થઈ જવાનો ભાવ અને કદમની કુંજમાં રાધા મોહન સંગ ઝૂલવાની લીલાનું દર્શન કરાવી ગોપીઓ દ્વારા ઝુલા ઝુલાવવાનો પ્રસંગ રજૂ કરાયો છે.
ભગવદ્વાર્તા: શ્રીઆચાર્યજી મહાપ્રભુ અને પુષ્ટિમાર્ગીય વૈષ્ણવ
આ વિભાગમાં દિનકરદાસ મુકુંદદાસ યા પ્રભુદાસ ચલોટા ક્ષત્રી, સિહનાંદના વાસીની વાર્તાનો ભાવ કહેવાય છે. એક દિવસ શ્રીઆચાર્યજી મહાપ્રભુ મથુરા પધાર્યા હતા અને વિશ્રાંત ઘાટ પાસે બેસી સંધ્યા વંદન કરી રહ્યા હતા. તેમની પાસે દામોદરદાસ રસાણી, કૃષ્ણદાસ મેઘન, પ્રભુદાસ અને એક મથુરાના વૈષ્ણવ હતા. રૂપ સનાતન, જે કૃષ્ણ ચૈતન્યના સેવક હતા, તેમણે શ્રીઆચાર્યજી મહાપ્રભુના દર્શન કર્યા અને દંડવત કર્યા. તેમણે પૂછ્યું કે 'મહારાજ, આ વૈષ્ણવ કોણ છે?' ત્યારે શ્રીઆચાર્યજી મહાપ્રભુએ કહ્યું કે 'આ અમારા સેવક છે.' રૂપ સનાતને પૂછ્યું કે 'મહારાજ, આપનો માર્ગ તો પુષ્ટિ છે, અને આ વૈષ્ણવ દુર્બળ કેમ છે?'
પુષ્ટિનો અર્થ: ગુઢ ભાવ અને કૃષ્ણ ચૈતન્યનો ભાવ
શ્રીઆચાર્યજી મહાપ્રભુએ કહ્યું કે 'અમે તો આમને વાર્યા હતા કે આ માર્ગમાં ન પડો, પરંતુ આ મારો કહ્યો માન્યા નહીં, તેનું ફળ ભોગવે છે.' આ ગુઢ રીતિ શ્રીઆચાર્યજી મહાપ્રભુએ કહી, પરંતુ રૂપ સનાતન કંઈ સમજ્યા નહીં. બાદમાં, રૂપ સનાતને જગન્નાથરાયજીના દર્શન કરવા જવાની આજ્ઞા માંગી. કૃષ્ણ ચૈતન્યે તેમને પૂછ્યું કે તેઓ ક્યાંથી આવ્યા છે, ત્યારે રૂપ સનાતને કહ્યું કે તેઓ વ્રજના દર્શન કરીને આવ્યા છે. કૃષ્ણ ચૈતન્યે પૂછ્યું કે 'શ્રીવલ્લભાચાર્યજીના દર્શન થયા તમને?' રૂપ સનાતને મથુરામાં વિશ્રાંત ઘાટ પર થયેલા દર્શનની વાત કહી. કૃષ્ણ ચૈતન્યે પૂછ્યું કે વાર્તાનો પ્રસંગ શું હતો? ત્યારે રૂપ સનાતને ઉપર્યુક્ત સંવાદની વાત કરી. આ સાંભળીને શ્રીકૃષ્ણ ચૈતન્યને એક મુહૂર્ત માટે મૂર્છા આવી. આવું ત્રણ વાર થયું. ચોથી વાર પૂછતા રૂપ સનાતને કહી ન શકાય તેવું જણાવ્યું, ત્યારે કૃષ્ણ ચૈતન્ય ઉદ સમજી ગયા. અહીંથી સમજાય છે કે શ્રીઆચાર્યજી મહાપ્રભુની આજ્ઞા અને મર્યાદાનું પાલન કરવું જોઈએ.
પારિભાષિક શબ્દોનું વિવેચન અને પુષ્ટિમાર્ગનો ગુઢ ભાવ
આ વિભાગમાં કેટલાક પારિભાષિક શબ્દોનું વિવેચન કરવામાં આવ્યું છે. 'આચાર્યજી' એટલે શાસ્ત્ર ભણીને જીવનમાં લાવે અને અન્યોને ઉપદેશ કરે તે. 'શ્રીઠાકોરજી' એટલે સ્વામી, માલિક, પ્રભુ. 'સેવા' એટલે સેવ્યને અનુરૂપ કરીને કરવામાં આવતી ક્રિયા, જે પોતાના તન અને ધનથી કરવી જોઈએ, પારકા દેહ કે ધનથી નહીં. ભગવત્સેવા આપણો ધર્મ છે, અને વર્ણાશ્રમ ધર્મનું પાલન કરતાં કરતાં સેવા કરવી જોઈએ. જ્યારે સેવામાં મન વ્યવસ્થિત લાગી જાય ત્યારે ભગવાન સ્વતઃ અન્ય ધર્મો છોડાવી દે છે. 'મથુરા' ને મધુવન પણ કહેવાય છે, તે કંસની રાજધાની અને શ્રીકૃષ્ણની જન્મભૂમિ છે. 'સંધ્યા વંદન' એક શાસ્ત્રીય કર્મ છે જે પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન અને સાયં એમ ત્રણ વાર કરવામાં આવે છે, જેમાં દેવતા, ઋષિ અને પરબ્રહ્મની ઉપાસના હોય છે. 'વૈષ્ણવ' એટલે ભગવાન અને તેમના અવતારોના અનન્ય ભક્ત. 'દંડવત' એટલે લાકડીની જેમ જમીન પર લેટીને પ્રણામ કરવો, જેને સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ પણ કહેવાય છે. 'વ્રજ' ને ગોકુળ પણ કહેવાય છે, જે ચલતો ફિરતો ગામ છે કારણ કે ગાયોને ચારા માટે એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ લઈ જવામાં આવે છે.
વૈષ્ણવની દુર્બળતાના પ્રશ્ન પર, વક્તા સ્પષ્ટ કરે છે કે પુષ્ટિનો અર્થ ભગવત્કૃપા છે. ભગવત્કૃપાથી પુષ્ટ જીવ ભક્તિમાર્ગમાં આગળ વધી નિર્ગુણ ભક્તિ સિદ્ધ કરે છે. આચાર્યજી મહાપ્રભુના ગુઢ વચનનો અર્થ એ છે કે વૈષ્ણવ ઉપર ભગવત્કૃપા થઈ ચૂકી છે, જેથી તેને દેહાધ્યાસ છૂટી ગયો છે અને ભગવત્ભાવ સ્થિર થઈ ગયો છે, જેમ કોઈ પોતાની ગમતી રમતમાં ભૂખ-તરસ ભૂલી જાય. ભગવાન જીવોનું વરણ (ચયન) પુષ્ટિ, પ્રવાહ અને મર્યાદા માર્ગમાં કરે છે, અને પુષ્ટિવાળા જીવ પર વિશેષ કૃપા હોય છે.
નિરોધલક્ષણમ્ શ્લોક ૧ ઉચ્ચાર શુદ્ધિ
આ સત્રના અંતિમ ભાગમાં, શ્રીમહાપ્રભુજી રચિત ષોડશ ગ્રંથોમાંથી એક 'નિરોધલક્ષણમ્' ગ્રંથના પ્રથમ શ્લોક (श्लोक १) ના ઉચ્ચારણ શુદ્ધિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. વક્તા દ્વારા શ્લોકના દરેક પદ અને શબ્દનું શુદ્ધ ઉચ્ચારણ કરાવવામાં આવે છે અને તેના સંધિ વિચ્છેદ તથા અર્થની સંક્ષિપ્ત સમજૂતી આપવામાં આવે છે. श्लोक १ છે: 'यद्दुःखं दुःखमत्यन्तं नन्दानन्दो नमोस्तुते। गोपिकानां च गोकुले सर्वेषां व्रजवासिनाम्। यत्सुखं समभूत्तन्मे किं विधास्यति वा विभो॥' અહીં, 'સમભૂત' શબ્દને 'સમ' (ઉપસર્ગ) અને 'અભૂત' તરીકે વિભાજિત કરીને તેનો અર્થ 'સમ્યક રીતે થયેલું સુખ' સમજાવવામાં આવે છે. આ શ્લોક દ્વારા ભક્ત ગોકુળમાં ગોપિકાઓ અને વ્રજવાસીઓને મળેલા સુખની જેમ પોતે પણ સુખ પ્રાપ્ત કરવાની ભાવના વ્યક્ત કરે છે.