શ્રીમહાપ્રભુજીના સેવક પ્રભુદાસજીની વાર્તા
સત્રની શરૂઆત શ્રીમહાપ્રભુજીના સેવક પ્રભુદાસજીની વાર્તાના ચોથા પ્રસંગના કથનથી થાય છે. પ્રભુદાસજીના પિતા દેશાધિપતિના કવિ હતા અને ખૂબ ધનવાન હતા, પરંતુ પ્રભુદાસજી અભણ રહ્યા. પિતાની દેહ છૂટ્યા પછી જ્યારે તેઓ દેશાધિપતિ પાસે ગયા, ત્યારે તેમણે કહ્યું કે તેઓ કવિતા નથી જાણતા અને કશું પણ ચાહતા નથી. આથી દેશાધિપતિએ તેમનું ગામ બાહિર કરી દીધું. પ્રભુદાસજી દિલ્હીમાં ઉદાસ થઈ મથુરામાં વિશ્રામ ઘાટ પર રોવા લાગ્યા, ત્યારે શ્રીઆચાર્યજી મહાપ્રભુ ત્યાં પધાર્યા અને તેમને નામ નિવેદન કરાવી તેમના સ્વરૂપનું જ્ઞાન કરાવ્યું।
પારિભાષિક શબ્દોનું વિવેચન
આ ભાગમાં કેટલાંક મહત્વપૂર્ણ પારિભાષિક શબ્દોનું વિવેચન કરવામાં આવે છે. સૌપ્રથમ 'દેહ છૂટી'નો અર્થ સ્થૂળ શરીરમાંથી આત્માના વિયોગ તરીકે સમજાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ 'ભગવાન' શબ્દના ઐશ્વર્ય, વીર્ય, યશ, શ્રી, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય જેવા છ ગુણોથી પૂર્ણ સ્વરૂપનું વર્ણન કરવામાં આવે છે. 'મથુરા'ને મધુવન, મધુ નામની રાક્ષસીએ વસાવેલી નગરી, કંસની રાજધાની અને શ્રીકૃષ્ણની જન્મભૂમિ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. 'દંડવત્ પ્રણામ'નો અર્થ લાકડીની જેમ જમીન પર લેટીને કરાતા પ્રણામ તરીકે અને 'નામ નિવેદન' એટલે અષ્ટાક્ષર મંત્રની દીક્ષા તથા 'હું અને મારું પ્રભુનું છે' એવી વિનંતી તરીકે સમજાવવામાં આવે છે। 'લીલા'ને પ્રયોજન રહિત, હાસ્યથી ભરેલી અને અનાયાસ થતી ક્રીડા તરીકે, જ્યારે 'સેવા'ને સેવ્યને ગમે તેવી ક્રિયા, જે વૈષ્ણવ માટે અનિવાર્ય છે અને આત્મનિવેદી જ કરી શકે, તેમ વર્ણવવામાં આવે છે।
પ્રમેય અને પ્રમેયબલનું નિરૂપણ
આ વિભાગમાં 'પ્રમેય' અને 'પ્રમેયબલ' શબ્દોની વિસ્તૃત ચર્ચા કરવામાં આવે છે. 'પ્રમેય' એટલે સત્યજ્ઞાન અથવા સાચું જ્ઞાન, બુદ્ધિનો વિષય અને પ્રમાણો દ્વારા જાણવા યોગ્ય ભગવાન. 'પ્રમેયમ હરિરેવક' એટલે ભગવાન જ જાણવા યોગ્ય છે. 'પ્રમેયબલ' એટલે ભગવાનનું સામર્થ્ય કે બળ. વક્તા 'સર્કસ જોવા'ના દ્રષ્ટાંત દ્વારા સાધનબલ અને પ્રમેયબલનો ભેદ સ્પષ્ટ કરે છે. સાધનબલમાં ટિકિટ લેવા લાઈનમાં ઊભા રહેવું પડે છે, જ્યારે પ્રમેયબલથી સર્કસના કર્તાના પરિચયથી કોઈપણ સાધન વગર સીધા જ ઉત્તમ સ્થાન પર પહોંચી શકાય છે. પ્રમેયબલ એટલે ભગવાનની સીધી કૃપાથી, કોઈપણ સાધનની અપેક્ષા વગર, ફળની અનુભૂતિ થવી. આ બલ મહાપ્રભુજીના બલ સમાન છે, જે ઠાકોરજીનું જ બલ છે. શ્રીમહાપ્રભુજીએ 'ભાગવત તત્વાર્થ દીપ નિબંધ' ગ્રંથમાં પ્રમાણ, પ્રમેય, સાધન અને ફળનું નિરૂપણ કરેલું છે।
નિરોધલક્ષણમ્ શ્લોક ૧-૬નું પઠન અને અર્થઘટન
સત્રના અંતે 'નિરોધલક્ષણમ્' ગ્રંથના શ્લોકોનું પઠન કરવામાં આવે છે. વક્તા શ્લોકોનું ધ્યાનપૂર્વક ઉચ્ચારણ કરાવે છે અને તેના શબ્દોનો અર્થ સમજાવે છે. ખાસ કરીને 'ક્લેશયમાનાન જનાન દ્રષ્ટવા' અને 'કૃપાયુક્તો યદા ભવેત' પંક્તિઓ પર ભાર મૂકવામાં આવે છે, જે દર્શાવે છે કે જ્યારે ભગવાન દુઃખી જનોને જોઈને કૃપાળુ થાય છે, ત્યારે 'તદા સર્વમ સદાનંદમ હૃદસ્થમ નિર્ગતમ બહિ' — બધું જ સદાનંદમય બને છે અને હૃદયમાં રહેલું દુઃખ બહાર નીકળી જાય છે. 'હૃદસ્થમ' શબ્દનો અર્થ હૃદયમાં રહેલું તેમ સમજાવવામાં આવે છે. શ્લોકોમાં યશોદાજી, નંદાદિ ગોપિકાઓ અને ગોકુળના દુઃખ અને સુખનું વર્ણન છે, જે ભગવાનની કૃપાના ફળરૂપ છે।