લાલનું કીર્તનપાઠ: લાલનું કીર્તન
યાજવેન્દ્રદાસની વાર્તા — પ્રસંગ ૧પાઠ: વાર્તા પ્રસંગ ૧
વક્તા વિવેચન: શ્રી આચાર્યજી મહાપ્રભુજીના સેવક યાજવેન્દ્રદાસ કુમાર મહાવનમાં રહેતા. જ્યારે શ્રી આચાર્યજી મહાપ્રભુજી તથા શ્રી ગોસાઈજી પરદેશ પધારતા, ત્યારે યાજવેન્દ્રદાસ તેમની સાથે રહેતા. તેઓ પોતાની સાથે એક કનાટ, એક હડવાઈ, બે-ચાર દિવસનો સીધો સામાન અને એક નાની રાવડી લઈને ચાલતા. માર્ગમાં વૈષ્ણવો ચાલતા, તેઓ મંઝિલ પર પહોંચીને સગરી પરચારંગી કરતા અને યાત્રીકોને ચોકી-પહરા દેતા. આવી સેવા કરતા.
યાજવેન્દ્રદાસની વાર્તા — પ્રસંગ ૨ (મંદિર નિર્માણ)પાઠ: વાર્તા પ્રસંગ ૨
વક્તા વિવેચન: એક સમયે શ્રી ગોસાઈજી શ્રી ગોકુળમાં હતા. ફાગણ વદ સાતમના દિવસે રાત્રિના એક પ્રહર પછી શ્રી ગોસાઈજીના શ્રીમુખથી કહ્યું કે આ સમયે જો મંદિરની નીમ ખોદવામાં આવે તો ભેલો દ્રઢ થાય એવું ગુરુ મુહૂર્ત છે. આ કહીને તેઓ ઓઢીને સુઈ ગયા. યાજવેન્દ્રદાસે તરત નીમ ખોદી અને બે પ્રહરમાં બધું ખોદીને માટીનો ઢેર કર્યો. પાછળથી શ્રી ગોસાઈજી જાગ્યા ત્યારે પૂછ્યું કે આ તમે ખોદી છે? ત્યારે યાજવેન્દ્રદાસે કહ્યું કે આપના શ્રીમુખથી કહ્યું તે સમયે નીમ ખોદી. રાજમજૂર કારીગરો એક મહિનામાં જેટલું ખોદી શકે તેટલું તેઓ એકલાએ ખોદી નાખ્યું. આવા સામર્થ્યવાન હતા. પાછળથી મંદિર બનાવાયું જ્યાં શ્રી નવનીતપ્રિયાજી આદિ બિરાજે છે. શ્રી ગોસાઈજી યાજવેન્દ્રદાસ ઉપર બહુત પ્રસન્ન થયા.
યાજવેન્દ્રદાસની વાર્તા — પ્રસંગ ૩ (જલ મિષ્ટ કરવાનો પ્રસંગ)પાઠ: વાર્તા પ્રસંગ ૩
વક્તા વિવેચન: શ્રીનાથજી દ્વાર જલકો કલાલોલ જાણી રુદ્રકુંડની પાસે પોતાના હાથે એક કૂવો ખોદ્યો. કૂવાને પાકો બાંધ્યો પરંતુ જલ ખારો નીકળ્યો. ત્યારે યાજવેન્દ્રદાસ ગંગાજી ગયા. ત્યાં જઈને હાથેથી ગંગાજીમાં તર્પણ કરવા લાગ્યા અને વિનતી કરી કે જલ મિષ્ટ કરો. ત્યારે જલ મિષ્ટ થયું.
વાર્તાના પ્રસંગોનું વિવેચન અને ગુરુ આજ્ઞાનું પાલનપાઠ: ગુરુ આજ્ઞાનું પાલન
પ્રતિભાગી વાચન: પહેલા પ્રસંગમાંથી ખબર ન પડી, પરંતુ બીજા પ્રસંગમાંથી શીખ મળી કે ગુરુજી કે કોઈ મોટા આપણને કામ દે તો આપણે તરત કરવું જોઈએ.
વક્તા વિવેચન:
- વક્તાનો નિષ્કર્ષ: ગુરુ આજ્ઞાનું પાલન કરવું જોઈએ. આપણા ગુરુ શ્રી મહાપ્રભુજી, શ્રી ગોપીનાથજી, શ્રી ગોસાઈજી છે. એમની વાણી જે આપણી પાસે ઉપલબ્ધ છે, તેની આજ્ઞાનું પાલન કરવું જ આપણું ધર્મ છે. ગુરુ આજ્ઞાનું પાલન આ રીતે આપણે આમાંથી સમજી શકીએ છીએ.
- પ્રશ્ન: ત્રીજા પ્રસંગમાં 'શ્રીનાથજી દ્વાર જળ કર્યો' એમાં મને ખબર ના પડી કે કૂવો ખોદ્યો પછી યાજવેન્દ્રદાસ ગંગાજી ગયા, પરંતુ જલ ખારો નીકળ્યો એ વાતની મને ખબર ન પડી.
- ઉત્તર: કલાલોલનો અર્થ એવો કદાચ હોય છે કે જ્યાં જલની ક્રીડાથી ઉડતી જે તરંગ હોય પાણીમાં, જેમ ભુસકો મારીએ આપણે તો એનાથી થોડી તરંગ વેવ્સ આવે ને. એટલે તાત્પર્ય એ છે કે જલનું સ્ત્રોત હતું ત્યાં અને સારું એવું જલ હતું એમ. તો જ્યાં ક્રીડા પણ થઈ શકે એવો જલનો સ્ત્રોત હતો. કલાલોલ એવું જોયું ત્યારે એમણે રુદ્રકુંડ જે હતો એની પાસે એક કૂવો પોતાના હાથેથી ખોદ્યો અને કૂવાને પાકું બનાવ્યું. પણ એના અંદરનું જે જળ હતું એ ખારો નીકળ્યો. ત્યારે યાજવેન્દ્રદાસ ગંગાજી ગયા. ત્યાં જઈને હાથેથી ગંગાજીમાં તર્પણ કરવા લાગ્યા અને વિનંતી કરી કે જલ મિષ્ટ કરો. તો જબ જલ મિષ્ટ ભયો જાને તબ નીકળ્યું. તાત્પર્ય એ છે કે અહીંયા ઠાકોરજીનો જે ભક્ત હોય છે, એનામાં પણ આવા સામર્થ્ય હોય છે કે જે સામાન્ય મનુષ્ય ન કરી શકે. તો એમણે એ જલને મિષ્ટ કરી દીધું. એનાથી એનું મહાત્મ નથી સમજવાનું આપણે અહીંયા. આપણે ખાલી એટલું સમજવું જોઈએ અહીંયા કે ભગવાનનો જે ભક્ત હોય એ કંઈ પણ કરી શકે અને એ કરે એ પણ ભગવદ અર્થ જ કરતો હોય અને ભગવદ અર્થ ભગવાન સિવાય બીજું કોઈ એનું લક્ષ્ય નથી હોતું. તો આપણે એટલું જ અહીંયા સમજવું જોઈએ કે ભગવાનના ભક્તમાં પણ એટલું જ સામર્થ્ય હોય છે.
પારિભાષિક શબ્દોનું સ્પષ્ટીકરણ (હડવાઈ)પાઠ: હડવાઈ
વક્તા વિવેચન: પહેલા પ્રસંગમાં એક શબ્દ 'હડવાઈ' આવ્યો છે. હડવાઈ એટલે એક શબ્દ તો 'હદ વાઈ' એવું પણ હોઈ શકે. હદ અદવાઈ એટલે સીમા રેખા એક નિર્ધારણ કરવા માટેની જે વસ્તુ-પદાર્થ હોય ખેતરના મધ્યમાં લગાડતા હોય લોકો એવું ટાઈપનું કંઈક હોય. 'હડવાઈ' એ અપભ્રંશ હોઈ શકે.
પારિભાષિક શબ્દોનું સ્પષ્ટીકરણ (આચાર્યજી)પાઠ: શ્રી આચાર્યજી
વક્તા વિવેચન: શ્રી આચાર્યજી એટલે કે જે શાસ્ત્રને વાંચે, પોતાના જીવનમાં લયે અને પોતાના શિષ્યોને સમજાવે એમને આચાર્યજી કહેવાય.
પારિભાષિક શબ્દોનું સ્પષ્ટીકરણ (ગોસાઈજી/ગોસ્વામીજી)પાઠ: ગોસાઈજી
વક્તા વિવેચન: 'ગોસાઈજી' એ સાચો શબ્દ નથી, 'ગોસ્વામીજી' સાચો શબ્દ છે. જ્યારે મુઘલ રાજ હતો ત્યારે 'ગોસ્વામીજી' નતા બોલી શક્યા એટલે એમને 'ગોસ્વાઈજી' બોલવાનું ચાલુ કર્યું. 'ગો' એટલે ગાય અને 'સ્વામી' એટલે ગાયોના સ્વામી. 'ગો' એટલે વેદ અને વેદોના સ્વામી. 'ગો' એટલે ઇન્દ્રિયો અને ઇન્દ્રિયોના સ્વામી.
પારિભાષિક શબ્દોનું સ્પષ્ટીકરણ (વૈષ્ણવ)પાઠ: વૈષ્ણવ
વક્તા વિવેચન: 'વૈષ્ણવ' એટલે કે જે વિષ્ણુ અને એના અવતારના અનન્ય ભક્ત હોય એ વૈષ્ણવ.
પારિભાષિક શબ્દોનું સ્પષ્ટીકરણ (પરચારી/પરિચર્યા)પાઠ: પરચારી
વક્તા વિવેચન: ભગવાનના પ્રિયંગની સેવા સિવાયની જેટલી પણ સેવા હોય, તેને આપણે પરિચર્યાની કેટેગરીમાં નાખીએ. એટલે સાક્ષાત પ્રિયંગની સેવાથી સેવા સિવાયની જે પણ સેવા છે, તેને આપણે પરિચર્યા કહીએ છીએ. અથવા ક્રિયા જે હોય કે સાક્ષાત સ્વરૂપ સંબંધ ક્રિયા જે ન હોય અને તેનાથી રહિત હોય પણ ભગવત સંબંધી હોય, તેને આપણે પરિચર્યા કહીએ છીએ. એટલે સૌની મંદિર વસ્ત્ર વગેરે પાત્રની સેવા, ઠાકોરજીના સંબંધિત રસોઈના પાત્ર સેવા હોય, એ બધું આપણે પરિચર્યામાં ગણી શકીએ. વસ્ત્રો સુકાવવા ઠાકોરજી સંબંધી શિંગાર આદિ જે છે, એ અંતરંગ સેવા છે. એવી રીતે આપણે એને વિભાસિત કરી શકીએ. અન્ય પણ હોઈ શકે, આટલી જ હોય એવું નહીં. અન્ય પણ એવી પરચાયવી સેવામાં આપણે એને ગણી શકીએ છીએ. બસ આટલો એનો અર્થ સમજી શકીએ.
પારિભાષિક શબ્દોનું સ્પષ્ટીકરણ (સેવા)પાઠ: સેવા
વક્તા વિવેચન: સેવા એટલે જે ભગવાનને ગમે એવી ક્રિયા એને સેવા કહેવાય. જેમ મનુષ્ય અંજલ વાયુ વગર નથી રહી શકતો એવી રીતે વૈષ્ણવ પણ સેવા વગર નથી રહી શકતા.
પારિભાષિક શબ્દોનું સ્પષ્ટીકરણ (ગોકુળ/વ્રજ)પાઠ: ગોકુળ/વ્રજ
વક્તા વિવેચન: 'ગોકુળ', 'ગો' એટલે ગાય અને 'કુળ' એટલે ગાયોનો કુળ. ગોકુળને 'વ્રજ' ભી કહેવાય છે. વ્રજ એટલે કે ચલતો-ફેરતો ગામ, કારણ કે ગાયું એક જગ્યાએ ઘાસ પૂરું થઈ જાય તો બીજી જગ્યાએ લઈ જવું પડે, એટલે એને વ્રજ કહેવાય છે. 'વ્રજ' પછી ધાતુ છે સંસ્કૃતમાં એ જવા માટે, વ્રજતી 'ગચ્છતિ ગચ્છતિ' કહીએ ને એની જેમ જ 'વ્રજતી'. તો વ્રજ છે એ ગત્યર્થક્ત ધાતુ છે. વ્રજ જવાના અર્થમાં પણ વપરાય છે. તો વ્રજ એ હિસાબે એવો અર્થ પણ થાય.
પારિભાષિક શબ્દોનું સ્પષ્ટીકરણ (મંદિર)પાઠ: મંદિર
વક્તા વિવેચન:
- મંદિરના પ્રકાર: બે પ્રકારના મંદિરો છે: એક ગ્રહ મંદિર અને એક દેવાલય. દેવાલય એટલે દેવનું રહેવાનું સ્થાન, દેવની સત્તાનું સ્થાન, જ્યાં માત્ર દેવની જ સત્તા હોય, કોઈ ત્યાં રહી ન શકે. દેવાલયમાં દાન થાય અને સમર્પણ પણ થઈ શકે. ગ્રહ મંદિર એ આપણું ઘર હોય છે જ્યાં આપણે ઠાકોરજીની સેવા કરી શકીએ. ગ્રહ મંદિરમાં બધું સમર્પણ હોય છે અને દેવાલયમાં બધું દેવીનું માલ કે ન ઘર આપણું જોઈ ને આપણે ઠાકોરજીને બધું સમર્પિત કરી હોય, એટલે ત્યાં ન રહેવાય. દેવાલયમાં દાનનો ક્રમ હોય છે. આપણે ત્યાં દાન ન થઈ શકે, આપણે ત્યાં માત્ર સમર્પણ જ હોય.
પારિભાષિક શબ્દોનું સ્પષ્ટીકરણ (નવનીતપ્રિયાજી)પાઠ: નવનીતપ્રિયાજી
વક્તા વિવેચન: 'નવનીત' એટલે માખણ અને 'પ્રિયાજી' એટલે જેને પ્રિય હોય માખણ એવા ઠાકોરજીના સ્વરૂપને નવનીતપ્રિયાજી કહેવાય છે.
પારિભાષિક શબ્દોનું સ્પષ્ટીકરણ (શ્રીનાથજી)પાઠ: શ્રીનાથજી
વક્તા વિવેચન: 'શ્રીનાથજી', 'શ્રી' એટલે લક્ષ્મીજી ને એમના નાથ એટલે વિષ્ણુજી. ને એમને દક્ષિણ ભારતમાં તિરુપતિ બાલાજીથી પણ ઓળખાય છે.
નિરોધ લક્ષણનો પ્રારંભ અને શ્લોક પાઠની તૈયારીપાઠ: નિરોધ લક્ષણ ગ્રંથ
વક્તા વિવેચન:
- પ્રશ્ન: નિરોધ લક્ષણ આપણે ક્યાંથી કરવાનું છે હવે?
- ઉત્તર: પાંચમો કરવાનો છે ને ઋષિ? ચોથો છે. એ ચોથો જ કરવો. આજે નિરોધ લક્ષણનું કરી લો. સમય બચશે તો આગળ કરશું આપણે. સમય નહિ બગાડો. જલ્દી કરો. બોલવાના હોય એ પોતાનો હાથ ઉપર કરો તો મને ખબર પડી જાય.
- શ્લોક પાઠ: સત્રમાં કેટલાક શ્લોકોનું ઉચ્ચારણ કરવામાં આવ્યું, જેમાં વક્તાએ ચોથા શ્લોકથી આગળ વધવાનું નિર્દેશ કર્યું.
નિરોધ લક્ષણ શ્લોક ૪પાઠ: નિરોધ લક્ષણ શ્લોક ૪
પ્રતિભાગી વાચન: શ્લોક ૪નું ઉચ્ચારણ કરવામાં આવ્યું.
નિરોધ લક્ષણ શ્લોક ૫પાઠ: નિરોધ લક્ષણ શ્લોક ૫
પ્રતિભાગી વાચન: શ્લોક ૫નું ઉચ્ચારણ કરવામાં આવ્યું.
નિરોધ લક્ષણ શ્લોક ૬પાઠ: નિરોધ લક્ષણ શ્લોક ૬
પ્રતિભાગી વાચન: શ્લોક ૬નું ઉચ્ચારણ કરવામાં આવ્યું.
નિરોધ લક્ષણ શ્લોક ૭પાઠ: નિરોધ લક્ષણ શ્લોક ૭
પ્રતિભાગી વાચન: શ્લોક ૭નું ઉચ્ચારણ કરવામાં આવ્યું.
નિરોધ લક્ષણ શ્લોક ૮પાઠ: નિરોધ લક્ષણ શ્લોક ૮
પ્રતિભાગી વાચન: શ્લોક ૮નું ઉચ્ચારણ કરવામાં આવ્યું.
નિરોધ લક્ષણ શ્લોક ૯પાઠ: નિરોધ લક્ષણ શ્લોક ૯
પ્રતિભાગી વાચન: શ્લોક ૯નું ઉચ્ચારણ કરવામાં આવ્યું.
નિરોધ લક્ષણ શ્લોક ૧૦પાઠ: નિરોધ લક્ષણ શ્લોક ૧૦
પ્રતિભાગી વાચન: શ્લોક ૧૦નું ઉચ્ચારણ કરવામાં આવ્યું.
વક્તા વિવેચન: વક્તાએ સૂચન કર્યું કે આ શ્લોકને કાલે ફરીથી જોઈને તેનું ઉચ્ચારણ કરવું, કારણ કે આજે સમય પૂર્ણ થયો છે અને આજનો ક્રમ અહીંયા રાખવામાં આવે છે.