ચતુર્થ સ્કંધ અને વિસર્ગ લીલાનો પરિચયપાઠ: પ્રસ્તાવના
પ્રતિભાગી વાચન: વક્તાએ જણાવ્યું કે આ સુબોધિની કથાનો ત્રીજો દિવસ છે. શાસ્ત્ર એટલે આનંદરૂપ હરિની આનંદરૂપ લીલા. ચતુર્થ સ્કંધનો અર્થ વિસર્ગ લીલા છે. આ સ્કંધમાં મુખ્ય ચાર પ્રકરણો છે: ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ. પ્રથમ પ્રકરણ ધર્મનું છે, જેમાં સાત અધ્યાય છે.
અધ્યાય ૧: વિસર્ગ અને ધર્મ પ્રકરણનો વિસ્તારપાઠ: અધ્યાયનું શીર્ષક અને વિસર્ગનું લક્ષણ
પ્રતિભાગી વાચન: અધ્યાયનું શીર્ષક 'સ્વયંભુ મનુની કન્યાઓના વંશ તથા એમાં થયેલા ભગવાનના યજ્ઞાદિ અવતાર' છે. ચોથા સ્કંધમાં વિસર્ગ એટલે વિશિષ્ટ સર્ગ દેવતારૂપે નિરૂપાય છે, જેના દેવતા વસુ, રુદ્ર અને આદિત્યરૂપે છે. આચાર્યચરણે વિસર્ગનું લક્ષણ 'સર્વયુક્ત રજ અજહ' આપ્યું છે. મૂળ ભાગવત્માં 'વિસર્ગ: પૌરુષ: સ્મૃત:' એવું લક્ષણ છે. ચતુર્થ સ્કંધમાં ચાર પ્રકરણો છે: યજ્ઞાત્મક ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ. યજ્ઞાત્મક ધર્મમાં અગ્નિષ્ટોમ, સ્ટોમા ઉક્થ, સોળશી અતિરાત્ર, અપત અર, અને વાજપે જેવા સાત યજ્ઞાત્મક ધર્મની સંસ્થાઓ છે, જેને અનુસરીને સાત અધ્યાય વડે ધર્મનું નિરૂપણ છે. બીજા પ્રકરણમાં પાંચ અધ્યાય વડે ધ્રુવના અર્થનું, ત્રીજામાં ૧૧ અધ્યાય વડે પૃથુરાજાના કામનું, અને ચોથામાં ૮ અધ્યાય વડે પુરંજન, પ્રાચીનબર્હી અને પ્રચેતાઓના મોક્ષનું વર્ણન છે. આમ આ સ્કંધ જીવનો ચાર પ્રકારનો પુરુષાર્થ સિદ્ધ કરે છે અને ૩૧ અધ્યાય વડે વિસર્ગ લીલા વર્ણવી છે. સતીના દેહના પરિત્યાગનું નિરૂપણ પણ આ અધ્યાયમાં આવે છે, જોકે તે દક્ષનો અનર્થ છે, છતાં તે ધર્મરૂપ પુરુષાર્થ સિદ્ધ કરે છે. પ્રારંભમાં વંશકથા કહેવામાં આવી છે તે પ્રસંગની સંગતિ માટે છે.
શ્લોક ૧: મનુ, શતરૂપા અને ત્રણ કન્યાઓપાઠ: શ્લોક ૧
પ્રતિભાગી વાચન:
- શ્લોકનું વાંચન: 'મનોસ્તુ શતરૂપાયામ તસ્રહ કન્યાશ્ચ જજ્ઞિરે આકૂતિર્દેવહૂતિશ્ચ પ્રસૂતિરિતિ વિશ્રુતાહ' એ શ્લોકનું વાંચન કરવામાં આવ્યું.
- અર્થ: મૈત્રેયે કહ્યું કે સ્વયંભુ મનુને શતરૂપા રાણીથી આકૃતિ, દેવહૂતિ અને પ્રસુતિ એ નામની ત્રણ કન્યાઓ થઈ. વક્તાએ આ પ્રસંગને પુરુષોત્તમ સહસ્ત્રનામના 'વિસર્ગકર્તા' નામ સાથે જોડવાનો વિચાર વ્યક્ત કર્યો, જે વિલક્ષણ સૃષ્ટિ કરનાર પ્રભુનું વર્ણન છે. ભાગવતભેદમાં 'બ્રહ્મણો ગુણવૈષમ્યા વિસર્ગ પ્રાકૃતા સ્મૃતઃ પૌરુષ: સ્મૃત:' દ્વારા વિલક્ષણ સૃષ્ટિને વિસર્ગ કહેવાય છે તેમ જણાવ્યું. આ વિસર્ગ લીલાના કર્તા શ્રીકૃષ્ણ જ છે, અને આ નામ ૩૧ અધ્યાય સુધી ચાલશે.
શ્લોક ૨-૬: આકૃતિ, રુચિ, યજ્ઞ, દક્ષિણા અને તેમના પુત્રોપાઠ: શ્લોક ૨-૬
પ્રતિભાગી વાચન:
- આકૃતિ અને રુચિ: મનુએ આકૃતિને રુચિ ઋષિને આપી, એવી શરત સાથે કે આકૃતિથી જે પુત્ર જન્મે તેને મનુ પોતાનો પુત્ર ગણશે. પુત્રિકા તરીકે પરણેલી કન્યાના પુત્ર તેના પિતાનો પુત્ર ગણાય, પતિનો નહીં. રુચિ બ્રહ્માના પુત્રોથી હલકા હોવાથી તેમણે આ શરત સ્વીકારી. આમ શ્લોક ૨ માં આકૃતિ અને રુચિ ઋષિના વિવાહનું નિરૂપણ છે.
- યજ્ઞ અને દક્ષિણા: રુચિએ આકૃતિમાં સ્ત્રી-પુરુષનું જોડકું ઉત્પન્ન કર્યું. પુરુષ તરીકે યજ્ઞના ભોક્તા સાક્ષાત્ વિષ્ણુ યજ્ઞ સ્વરૂપથી અવતર્યા. સ્ત્રી તરીકે ભગવાનથી છૂટી ન પડનારી લક્ષ્મીના અંશરૂપ દક્ષિણા અવતરી. આ લક્ષ્મીનારાયણ રૂપે પ્રગટ થયા, જે ઘણી કાંતિવાળા હતા. સ્વયંભુ મનુ દીકરીના દીકરા યજ્ઞને આનંદથી પોતાને ઘેર લાવ્યા અને દક્ષિણાને રુચિએ સાચવી. આ શ્લોક ૩, ૪ અને ૫ માં આ નિરૂપણ આવે છે.
- યજ્ઞ અને દક્ષિણાના પુત્રો: દક્ષિણા લગ્નલાયક ઉંમરની થતાં યજ્ઞ ભગવાન્ તેને પરણ્યા અને પ્રસન્ન થયેલી દક્ષિણામાં પોતે પ્રસન્ન થઈને બાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા. તેમના નામ તોશ, પ્રતોષ, સંતોષ, ભદ્ર, શાંતિ, ઇનસ્પતિ, ઇદમ, કવિ, વિભુ, સ્વભૂન, સુદેવ અને રોચન હતા. સ્વયંભુ મનવંતરમાં તેઓ તુષજ નામના દેવતા થયા. તે મનવંતરમાં મરીચી વગેરે સપ્તર્ષિ હતા અને યજ્ઞ ભગવાને જ ઇન્દ્રની પદવી ભોગવી. આ શ્લોક ૬ માં આ વિષય આવે છે. ભગવાન અને લક્ષ્મીનો સંબંધ સદાનો હોવાથી યજ્ઞ ભગવાને દક્ષિણાને પરણ્યા તેમાં કોઈ અયોગ્યતા નથી, કારણ કે શાસ્ત્ર જીવોના અધિકાર દર્શાવે છે, ભગવાનને તે લાગુ પડતું નથી. આ મનવંતરમાં ઇન્દ્રનું પદ ભગવાનના અંશાવતાર યજ્ઞે સંભાળ્યું.
ભાગવતાર્થ: વંશકથાનું વિસ્તરણ અને પ્રસંગિક વિષયોપાઠ: સામાન્ય ચર્ચા
પ્રતિભાગી વાચન:
- મનુના પુત્રો અને કન્યાઓના વંશ: મનુના પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ નામના બે તેજસ્વી પુત્રો હતા. મનુએ દેવભૂતિ નામની પુત્રી કર્દમ પ્રજાપતિને આપી હતી, જેની કથા ત્રીજા સ્કંધમાં આવે છે. મનુએ પ્રસુતિ નામની ત્રીજી પુત્રી બ્રહ્માના પુત્ર દક્ષ પ્રજાપતિને આપી હતી, જેની સૃષ્ટિ ત્રિલોકમાં વિસ્તરી હતી. કર્દમની પુત્રીઓ મરીચી વગેરે બ્રહ્મર્ષિઓની સ્ત્રીઓનું વર્ણન થઈ ચૂક્યું છે.
- મરીચીનો વંશ: કર્દમની પુત્રી અને મરીચીની સ્ત્રી કલાને કશ્યપ અને પૂર્ણિમા નામના બે પુત્ર થયા. પૂર્ણિમાને વિરજ અને વિશ્રગ નામના બે પુત્ર અને દેવકુલ્યા નામની કન્યા થઈ, જે પછીના જન્મમાં ગંગા થઈ.
- અત્રીનો વંશ: અત્રીની સ્ત્રી અનસુયાએ દત્ત, દુર્વાસા અને ચંદ્ર નામના પુત્રોને જન્મ આપ્યો, જે અનુક્રમે વિષ્ણુ, શિવ અને બ્રહ્માના અંશથી ઉત્પન્ન થયેલા હતા. વિદુરજીએ આ ત્રણ દેવો અત્રી ઋષિને ઘેર કયું કાર્ય કરવા પ્રકટ થયા તે વિશે પૂછ્યું. વક્તાએ આ પ્રસંગથી પુરુષોત્તમ સહસ્ત્રનામનું 'સર્વેશ્વર' નામ શરૂ થતું હોય તેવો વિચાર વ્યક્ત કર્યો.
- અત્રીની તપસ્યા અને દેવોનું પ્રાગટ્ય: બ્રહ્માજીની સૃષ્ટિ કરવાની આજ્ઞાથી, અત્રી ઋષિ તપ કરવા પત્ની અનસુયા સાથે વૃક્ષ નામના પર્વતમાં ગયા. ત્યાં નિર્વિંધ્યા નદીના કિનારે, પ્રાણાયામથી મનનો નિગ્રહ કરી, સુખ-દુઃખ, શરદી-ગરમીની પરવાહ કર્યા વિના, વાયુનો આહાર કરી સો વર્ષ સુધી એક પગે ઊભા રહ્યા. તેમણે 'જે કોઈ સંપૂર્ણ જગતના ઈશ્વર છે તે મને પોતાના જેવી પ્રજા દેજો' એવું ચિંતન કર્યું. તેમના મસ્તકમાંથી નીકળેલા અગ્નિથી ત્રણ લોક તપવા લાગ્યા. તે જોઈને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહાદેવ મુનિના આશ્રમમાં આવ્યા.
- અત્રીની સ્તુતિ અને વરદાન: દેવોના દર્શન થવાથી અત્રી મુનિનું મન પ્રકાશ પામ્યું. તેમણે દંડવત્ પ્રણામ કરી, હાથમાં ફળ વગેરે લઈ, નંદી, હંસ અને ગરુડ પર બેઠેલા દેવોની પૂજા કરી. અત્રી બોલ્યા કે પ્રત્યેક કલ્પના આરંભમાં જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લય માટે માયાના સત્વ, રજ, તમ એ ત્રણ ગુણોનો વિભાગ કરી અલગ અલગ શરીર ધારણ કરનારા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહાદેવ આપ જ છો. અત્રીએ પ્રશ્ન કર્યો કે તેમણે તો સંતાનને માટે એક જ ઈશ્વરનું ધ્યાન ધર્યું હતું, તો ત્રણેય દેવો કેમ પધાર્યા. દેવોએ કહ્યું કે અત્રીનો સંકલ્પ સત્ય છે અને તેઓએ જે સત્વનું ધ્યાન ધર્યું હતું તે તેઓ (દેવો) જ છે, કારણ કે જગતને નિયમમાં રાખનાર ત્રિગુણાત્મક સ્વરૂપ એક ગુણના અધિષ્ઠાતા બ્રહ્માદિ રૂપે છે, તેથી ત્રણેય દેવો એકસાથે આવ્યા. પૂર્ણ પુરુષોત્તમ ભગવાન ગુણાતીત છે. દેવોએ અત્રીને વરદાન આપ્યું કે તેમના અંશથી ઉત્પન્ન થયેલા ત્રણ પુત્રો જગતમાં પ્રખ્યાતિ પામશે અને તેમની કીર્તિમાં વધારો કરશે. વરદાન આપીને ત્રણેય દેવો પોતપોતાના લોકમાં ચાલ્યા ગયા.
- ચંદ્ર, દત્તાત્રેય અને દુર્વાસાનો જન્મ: પછી અત્રીને ઘેર બ્રહ્માના અંશથી ચંદ્રમા (સોમ), વિષ્ણુના અંશથી યોગ જાણનારા દત્તાત્રેય, અને સદાશિવના અંશથી દુર્વાસા એમ ત્રણ પુત્રો થયા.
- અંગીરાનો વંશ: અંગીરાની સ્ત્રી શ્રદ્ધાને સિનીવાલી, કુહુ, રાકા અને અનુમતિ એવા નામથી ચાર કન્યાઓ થઈ. અમાવસ્યામાં ચંદ્રમા થોડો દેખાય તે સિનીવાલી અને બિલકુલ ન દેખાય તે કુહુ કહેવાય છે. પૂનમમાં ચંદ્રમા જરાક ઓછો હોય તે અનુમતિ અને સંપૂર્ણ હોય તે રાકા કહેવાય છે. સ્વારોચ મનવંતરમાં ઉતથ્ય અને બૃહસ્પતિ નામના બે પુત્ર પણ થયા.
- પુલસ્ત્યનો વંશ: પુલસ્ત્યને અવિરભુ નામની સ્ત્રીથી મહાતપસ્વી અગસ્ત્ય અને વિશ્રવા નામના બે પુત્ર થયા. અગસ્ત્ય બીજા જન્મમાં જઠરાગ્નિ થયા. વિશ્રવાને ઈડવિડા નામની સ્ત્રીથી યક્ષોનો અધિપતિ કુબેર નામનો પુત્ર થયો. બીજી સ્ત્રી કેશિનીથી રાવણ, કુંભકર્ણ અને વિભીષણ ત્રણ પુત્રો થયા.
- પુલહ, ક્રતુ, વશિષ્ઠ અને અથર્વનો વંશ: પુલહ ઋષિની સ્ત્રી પરમ સાધવી ગતિને કર્મશ્રેષ્ઠ, વરીયાન અને સહિષ્ણુ ત્રણ પુત્ર થયા. કૃતુ ઋષિની સ્ત્રી ક્રિયાને બ્રહ્મ તેજથી પ્રકાશતા વાલખેલ્ય નામના ૬૦,૦૦૦ પુત્રો થયા. વશિષ્ઠ મુનિને ઉર્જા અરુંધતી નામની સ્ત્રીથી ચિત્રકેતુ, સુરોચી, વિરાજા, મિત્ર, ઉલપણ, વસુભવૃત્યાન અને તુમાન નામના સાત નિર્મળ અને મહાત્મા પુત્રો થયા. બીજી સ્ત્રીથી શક્તિ વગેરે બીજા અનેક પુત્રો થયા. અથર્વા ઋષિની સ્ત્રી ચિત્તીને દધ્યાંચ નામે તપસ્વી પુત્ર થયો, જેનું બીજું નામ અશ્વશિલા પણ હતું.
- ભૃગુનો વંશ: ભૃગુ ઋષિને ખ્યાતિ નામની સ્ત્રીથી ધાતા અને વિધાતા એ બે પુત્રો તથા લક્ષ્મી નામની એક કન્યા થઈ. ધાતાના મૃગકંડ અને વિધાતાના પ્રાણ નામે પુત્ર થયા. મૃગકંડના માર્કંડે અને પ્રાણના વેદસિલા થયા. ભૃગુને કવિ નામે એક પુત્ર પણ હતા, તેમના પુત્ર ભગવાન શુક્રાચાર્ય થયા. આ પ્રકારે મુનિઓએ સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન કરી લોકનું કલ્યાણ કર્યું.
- દક્ષ અને પ્રસુતિનો વંશ: બ્રહ્માના પુત્ર દક્ષ પ્રજાપતિ સ્વયંભુ મનુની દીકરી પ્રસુતિને પરણ્યા હતા. તેનાથી તેમને સુંદર નેત્રવાળી ૧૬ પુત્રીઓ થઈ. તેમાંથી ધર્મને ૧૩, અગ્નિને એક, સમસ્ત પિતૃગણને એક અને સંસારના બંધન કાપનારા સદાશિવને એક આપી હતી. શ્રદ્ધા, મૈત્રી, દયા, શાંતિ, તુષ્ટિ, પુષ્ટિ, ક્રિયા, ઉન્નતિ, બુદ્ધિ, મેધા, તિતિક્ષા, હી અને મૂર્તિ એ ૧૩ ધર્મની પત્નીઓ છે. તેમનાથી શુભ, પ્રસાદ, અભય, સુખ, મુદા, સ્મય, યોગ, દર્પ, અર્થ, સ્મૃતિ, ક્ષેમ અને પ્રશય નામના પુત્રો થયા. સર્વગુણ સંપન્ન મૂર્તિને નર અને નારાયણ નામના પુત્ર થયા. તેમના જન્મ સમયે સર્વ જગતને અત્યંત સુખ અને આનંદ પ્રાપ્ત થયા. નારાયણ ભગવાનનો અવતાર છે અને નર આવેશ અવતાર છે. આ બેઉનો એક જ અવતાર માનવામાં આવ્યો છે, છતાં પુષ્ટિ અને મર્યાદા એમ બેઉ કાર્યને સંપાદન કરવા માટે બે સ્વરૂપે પ્રકટ્યા છે. બ્રહ્મા વગેરે દેવોએ ભગવાનની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. એમના સ્વરૂપનો વિચાર શાસ્ત્રોના આધારે અનુમાનથી થઈ શકે છે. ભગવાન શ્રી હરિના અંશ સ્વરૂપ એ જ નર અને નારાયણ આ પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા માટે યદુકુળ ભૂષણ શ્રીકૃષ્ણ તેમજ ગુરુકુળ પુરોગોળ તેલક અર્જુન અહીં અવતાર્યા હતા. અગ્નિની પત્ની સ્વાહાએ પવમાન અને સૂચી નામના ત્રણ પુત્રોને જન્મ આપ્યો. તેમના ૪૫ પ્રકારના અગ્નિ બીજા વધારે થયા. તેઓ જ એક પિતામહ, ત્રણ પિતા સાથે ૪૯ અગ્નિ કહેવાયા. અગ્નિશ્વાત, બરહિષદ, સોમપ અને આજ્યપ એ નામના ચાર પિતર છે. દક્ષની પુત્રી સ્વધા નામની એક જ પત્ની છે. પિતરોથી સ્વધાને વયુના અને ધારણી નામની બે પુત્રીઓ થઈ. મહાદેવની પત્ની સતીને પુત્ર થયો જ નહીં. પોતાનો પિતા દક્ષ પ્રજાપતિ એમનાથી ઉલટા ચાલ્યા તેથી સતીએ યુવાવસ્થામાં જ ક્રોધવશ યોગ દ્વારા સ્વયં પોતાના શરીરનો ત્યાગ કરી દીધો હતો.
અધ્યાય સમાપ્તિપાઠ: અધ્યાય સમાપ્તિ
પ્રતિભાગી વાચન: વક્તાએ જણાવ્યું કે 'ઇતિ શ્રી ભાગવત ચતુર્થ સ્કંધમાં પહેલા ધર્મ પ્રકરણનો સ્વામ શંભુ સ્વયંભુ મનુની કન્યાઓના વંશ તથા એમના થયેલા ભગવાનના યજ્ઞાદિ અવતાર નામનો પ્રથમ અધ્યાય સંપૂર્ણ થયો'.
પ્રશ્નોત્તર અને ભાગવતાર્થ વિશેષપાઠ: પ્રશ્નોત્તર અને ભાગવતાર્થ
વક્તા विवेचन:
- પ્રશ્ન: પ્રતિભાગી બેલાબેને પૂછ્યું કે શ્લોક ૬ માં યજ્ઞ અને દક્ષિણાને જે ૧૨ પુત્રો થયા (તોશ, પ્રતોષ, સંતોષ વગેરે) તે ૧૨ આદિત્યો કહી શકાય?
- उत्तर: વક્તાએ સ્પષ્ટતા કરી કે તે આદિત્ય નથી, કારણ કે આદિત્યો તો અદિતિ અને કશ્યપના પુત્રો છે. આ યજ્ઞ અને દક્ષિણાના પુત્રો દેવતા ગણી શકાય.
- મનવંતર ધર્મનું નિરૂપણ: વક્તાએ ભાગવતાર્થમાંથી સમજાવ્યું કે આ અધ્યાયમાં ધર્મની ઉત્પત્તિ કહેલી છે, અને મનવંતરો ઉત્તમ ધર્મ છે. સતપુરુષોનો ધર્મ કાયા, વાણી અને મનથી ત્રણ પ્રકારનો હોય છે. કાયા અને વાણીનો દસ-દસ પ્રકારનો ધર્મ છે, જ્યારે મનનો ચાર પ્રકારનો ધર્મ છે (ઈચ્છેલાનો વિચાર કરવો, ઈચ્છેલું લાવવા-કાઢી નાખવા વિચારવું, ઈચ્છેલાનું ચિંતન કરવું, ઈચ્છેલું કરીશ એવો નિશ્ચય કરવો). આ ચાર ધર્મો બુદ્ધિ, મન, અહંકાર અને ચિત્તના સ્વરૂપથી જાણવા.
- મનવંતરની વ્યવસ્થા: દરેક મનવંતરમાં મનુ, મનુના પુત્રો, ઋત્વીજો, દેવો, ઇન્દ્ર અને ભગવાનનો અવતાર - એમ છ ધર્મ કરાવનારા હોય છે. પ્રથમ મનવંતરમાં સ્વરૂપના ભેદથી છ અંગો ન હતા, પરંતુ પાંચ જ હતા. ભોગના ભેદથી છ અંગો હતા, કારણ કે યજ્ઞનારાયણ ભગવાનના અંશના અવતાર તરીકે સર્વનો ભોગ કરનાર હતા અને ઇન્દ્ર તરીકે હવિષના ભોગ કરતા હતા.
- બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવના અંશાવતાર: અત્રી મુનિએ એક જ ઈશ્વરનું ધ્યાન ધર્યું હતું, છતાં ત્રણેય દેવો પ્રગટ થયા. બાલબોધ અનુસાર, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ ગુણાભિમાની છે, તેથી તેમનામાં ગુણનો પ્રભાવ રહે છે. જો તેઓ અંશ હોય અને અભિમાન રહિત ન હોય, તો તામસ જીવોનું પાલન ન કરે, પુષ્ટિમાર્ગ પ્રમાણે કાર્ય ન કરે અને જુદા જુદા સર્વ માર્ગની પ્રવૃત્તિ તેમનાથી ન થાય. વિષ્ણુમાં અભિમાન હોતું નથી, તેથી તેઓ ભજન કરવા યોગ્ય છે અને બ્રહ્મા વગેરેને વિષ્ણુ પદ પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા રહે છે. દત્તાત્રેય વિષ્ણુનો અવતાર હોવાથી ભગવાન છે.
- અત્રીના પુત્રોની વિશિષ્ટતા: બ્રહ્મા અત્રીના પુત્ર સોમ (ચંદ્ર) તરીકે, વિષ્ણુ દત્તાત્રેય તરીકે અને શંકર દુર્વાસા તરીકે જન્મેલા. પરંતુ તે તે દેવોના ગુણો તેમનામાં જોવામાં આવતા નથી, કારણ કે તેમની ઉત્પત્તિ જુદા પ્રકારે થયેલી છે. તેમણે પોતાના કાર્યો (સોમે ચંદ્રવંશ ચલાવવાનું, દત્તે યોગથી રક્ષણ કરવાનું, દુર્વાસાએ તપ કરી ઉપગ્રહ કરવાનું અને શિક્ષા-શાપ આપવાનું) કરવા માટે ગુણના અધિક અભિમાનનો ત્યાગ કરીને અંશથી જન્મેલા હતા, તેથી તેમનામાં ગુણનું અત્યંત અભિમાન ન હતું. છતાં તે ત્રણ ગુણના અભિમાનવાળા દેવો જ સોમ, દત્ત અને દુર્વાસા તરીકે જન્મેલા.
- ક્રિયાના જુદા જુદા અંશો: ઋષિઓની રૂચિ પ્રમાણે ભગવાનના સ્વરૂપમાં ફેરફાર થતા નથી. ભગવાન જ તેઓ પાસે ક્રિયાના જુદા જુદા અંશો વગેરેથી પ્રગટ થઈ પોતાના તેવા જુદા જુદા સ્વરૂપનો બોધ કરે છે. અહીં ક્રિયાના અંશો એટલે ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયની ક્રિયાઓ માટે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવના જુદા જુદા અંશો. સર્વ માર્ગની પ્રવૃત્તિ એટલે જ્ઞાન, કર્મ અને ભક્તિ જેવા બધા માર્ગોની પ્રવૃત્તિ ભગવાન કરે છે.