ચતુર્થ સ્કંધનો પરિચય અને વિસર્ગ લીલાનો પ્રારંભપાઠ: પરિચય
વક્તા विवेचन:
- વિષય પરિચય: આનંદરૂપ હરિની આનંદરૂપ લીલા એ ભાગવત શાસ્ત્રનો મુખ્ય વાદ છે. હાલમાં ચતુર્થ સ્કંધનો વિષય ચાલી રહ્યો છે, જે વિસર્ગ લીલાનો સ્કંધ છે. આ વિસર્ગ લીલામાં મુખ્ય ચાર પ્રકરણો ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ તરીકે છે. જેમાં સાત અધ્યાયનું ધર્મ પ્રકરણ ચાલી રહ્યું છે. દક્ષ શીર્ષકથી આગળનો વિષય બાકી છે.
- સર્ગ અને વિસર્ગનો સંબંધ: સર્ગ અને વિસર્ગ લીલા બંને સંકળાયેલી છે અને તેમાં બહુ વધારે તફાવત નથી. સર્ગ લીલામાં પણ વિસર્ગ સંબંધી વાતો આવી છે.
તૃતીય સ્કંધ: સર્ગ-વિસર્ગના ભેદ અને પુરુષાર્થનું પ્રયોજનપાઠ: તૃતીય સ્કંધ, ભાગવતાર્થ
વક્તા विवेचन:
- સર્ગ અને વિસર્ગના ભેદ: તૃતીય સ્કંધના ભાગવતાર્થ પ્રકરણમાં શંકા કરવામાં આવી છે કે અન્ય પુરાણોમાં સર્ગ અને વિસર્ગ પોતાનું સામર્થ્ય પ્રકટ કરી મુક્તિ પ્રાપ્ત કરનાર સામર્થ્યવાળા પુરુષોની સૃષ્ટિને એકસાથે જ કહેલા છે. શ્રી ભાગવત સર્વ વેદ અને પુરાણોના સારરૂપ હોવાથી અહીં પણ તે બંને એકસાથે જ હોવા જોઈએ.
- શંકાનું સમાધાન: શ્રી ભાગવતમાં તે જુદા જુદા ત્રીજા અને ચોથા સ્કંધમાં કહેલ છે, જે લોક પ્રસિદ્ધિથી વિરુદ્ધ છે. તેનું સમાધાન એ છે કે અહીં લોકમાં પ્રસિદ્ધ સર્ગ અને વિસર્ગ કહેવાનો ઈરાદો નથી. અહીં તો પુરુષાર્થ પ્રાપ્ત કરાવનાર સર્ગ અને વિસર્ગ કહેલા છે. ભગવાનની દરેક લીલા સ્વતંત્ર છે અને તેથી તે દરેક એક એક સ્કંધમાં કહેલી હોવાથી, અહીં તે લીલાઓ બે સ્કંધમાં કહેલી છે. આ બંને લીલાઓ મૈત્રેય અને વિદુરના સંવાદ દ્વારા કહેલી છે. વિદુરજી અધિકારી હોવાથી આ બે જ લીલાઓના શ્રવણથી તેમને મોક્ષ પ્રાપ્ત થયો. તો જે આખા શ્રી ભાગવતનું દસ લીલાઓનું શ્રવણ કરે તેને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય એમાં સંદેહ શું છે?
- ચતુર્થ સ્કંધનો સાર: ચતુર્થ સ્કંધમાં ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ ફળ છે, એટલે અહીં જે શ્રવણ કરે છે તેને મોક્ષ પ્રાપ્તિ થાય તેમાં સંદેહ નથી. દસ લીલાઓનું શ્રવણ અને વિદુરજી માટે ચાર અધ્યાયમાં જ માત્ર થઈ ગયું. આ બધી લીલાઓ ભગવદરૂપ જ છે એ આ વાતમાંથી સ્પષ્ટ થાય છે.
તૃતીય સ્કંધ: સૃષ્ટિના પ્રકારો અને દક્ષના ગુણોનું વર્ણનપાઠ: તૃતીય સ્કંધ, ભાગવતાર્થ, કારિકા ૧૨-૧૪
વક્તા विवेचन:
- સૃષ્ટિના પ્રકારો: તૃતીય સ્કંધના નવમાં પાના પર સૃષ્ટિનું પ્રયોજન શીર્ષક હેઠળ ૧૨મી થી ૧૪મી કારિકાના અનુવાદમાં કહેવાયું છે કે તામસી, રાજશી અને સાત્વિકી એમ ત્રણ પ્રકારની સૃષ્ટિ કહેલી છે.
તૃતીય સ્કંધ: મનુ અને શતરૂપાની ઉત્પત્તિ (અધ્યાય ૧૨, શ્લોક ૪૮-૫૧)પાઠ: તૃતીય સ્કંધ, અધ્યાય ૧૨, શ્લોક ૪૮-૫૧
વક્તા विवेचन:
- મનુ અને શતરૂપાની ઉત્પત્તિ: તૃતીય સ્કંધના ૧૨મા અધ્યાયના અર્થમાં, જીવ સૃષ્ટિના શીર્ષક હેઠળ છેલ્લા પેરેગ્રાફમાં વર્ણન છે કે, મિશ્રણવાળી સૃષ્ટિ રચવા માટે બ્રહ્માને ભગવાનની જરૂર પડી. તેથી તેમણે ભગવાનનું ધ્યાન ધર્યું. ૪૮મા શ્લોકમાં વર્ણન આવ્યું કે ભગવાનની ઈચ્છાથી બ્રહ્માના શરીરના ધ્યાન અને ઈચ્છા એમ બે વિભાગ થયા. આ બે વિભાગનું મિથુન જોડકું થયું, તેમાં પુરુષ મનુ અને સ્ત્રી શતરૂપા હતા. ત્યાર પછી મૈથુનની સૃષ્ટિ પોતાની મેળે વધવા લાગી, બ્રહ્માને કે બીજા કોઈની આજ્ઞાની જરૂર રહી નહીં.
- શ્લોક ૫૦-૫૧ નો અર્થ: ૫૦-૫૧મા શ્લોકમાં આવે છે કે, દેહના તે બે વિભાગથી ઉત્પન્ન થયું તેમાં જ જે પુરુષ હતો તે તો ચક્રવર્તી સ્વયંભુ મનુ હતો. જે સ્ત્રી હતી તે આ મહાત્માની શતરૂપા નામની મહારાણી હતી. પછી મિથુન ધર્મથી પ્રજાઓ ખરેખર વધવા લાગી. ત્યાર પછી જે ત્રણ પ્રજા થઈ તે ચતુર્થ સ્કંધના શરૂઆતના શ્લોકોમાં આવ્યું.
- મનુ અને શતરૂપાના સંતાનો: હે ભારત, તેણે શતરૂપામાં પાંચ સંતાનો ઉત્પન્ન કર્યા – પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ, તથા ત્રણ કન્યાઓ આકૃતિ, દેવહુતી અને પ્રસુતિ નામની ઉત્પન્ન કર્યા. ત્યાર પછી કોને કોને પરણાવ્યા તેનું એક છેલ્લા શ્લોકમાં નિરૂપણ આપે છે.
દક્ષના અભિમાન અને તામસ સ્વભાવનું નિરૂપણ (ચતુર્થ સ્કંધ, અધ્યાય ૧ સંબંધિત)પાઠ: ભાગવતાર્થ
વક્તા विवेचन:
- દક્ષનું સ્વરૂપ: ધર્મમાં પરંપરાથી ઉપયોગી દેવો સંબંધી વિચાર કરીને, ધર્મમાં દક્ષના સાક્ષાત ઉપયોગ સંબંધી વિચાર કરવામાં આવે છે. પિતૃઓ અને દેવોના વ્રત આચરનાર પુરુષ દક્ષ ઘણો ધાર્મિક અને અભિમાની હતો. તે અભિમાની હોવાથી તામસ હતો.
- દક્ષની ૧૬ કન્યાઓ: ૧૬ કળાવાળા મનોમય ધાર્મિક દક્ષને ૧૬ કન્યાઓ થયેલી. તેમાંથી ૧૫ સગુણ હતી અને એક તેમનાથી જુદા સ્વભાવની હતી. તેમાંથી ૧૩ કન્યાઓ તેણે ધર્મને પરણાવી. બધા મહિનામાં ધર્મ થાય છે અને તેનાથી શુદ્ધિ જ થાય છે, કારણ કે કાલ જ ધર્મ કરાવનારો છે.
- ધર્મને પરણાવેલી કન્યાઓ: તેથી ૧૨ મહિનાના અભિમાનવાળી ૧૨ કન્યાઓ અને શુદ્ધિના અભિમાનવાળી એક મૂર્તિ નામની કન્યા એમ કુલ ૧૩ કન્યાઓ દક્ષે ધર્મઋષિને પરણાવી.
તૃતીય સ્કંધ: દક્ષની ઉત્પત્તિ અને અભિમાન (અધ્યાય ૧૨, શ્લોક ૨૧-૨૪)પાઠ: તૃતીય સ્કંધ, અધ્યાય ૧૨, શ્લોક ૨૧-૨૪ (સુબોધિની)
વક્તા विवेचन:
- દક્ષની ઉત્પત્તિ: તૃતીય સ્કંધના ૧૨મા અધ્યાયના ૨૧મા શ્લોકમાં દશ પુત્રો ઉત્પન્ન થયા તેનું નિરૂપણ આવ્યું છે. ૨૧ થી ૨૪ સુધીના શ્લોકોમાં દક્ષના અભિમાની હોવાનું અને બ્રહ્માની પેઠે દક્ષની ઉત્પત્તિ અંગૂઠમાંથી થઈ છે તેનું વર્ણન છે.
- સુબોધિનીનો અર્થ: તૃતીય સ્કંધની ગુજરાતી સુબોધિનીમાં કહેવાયું છે કે, દક્ષ પોતાની બ્રહ્માની સમાન છે એમ જણાવવા તેને અંગૂઠમાંથી ઉત્પન્ન કર્યો. સ્વયંભુના શબ્દથી એમ જણાવ્યું છે કે બ્રહ્માની પેઠે તેને પણ અભિમાન હતું. બ્રહ્માજી ગુણાભિમાની દેવતા હતા અને વિષ્ણુના પદ પ્રાપ્તિ કરવાની લાલસાવાળા હતા. દક્ષને પણ અભિમાન હતું.
- ગુણોનું નિરૂપણ: બહાર અને અંતરના ભેદથી જ્ઞાનમાં શ્રદ્ધાવાળા, અંદરના અને પછી મધ્ય મધ્ય રહેનારા રાજસ, અને બહારના તામસ એવા ભેદથી બીજાઓને યોગ્ય રીતે ઉત્પન્ન કર્યા. દક્ષ સિવાયના બીજા ગુણોથી અન્યોને પણ ઉત્પન્ન કર્યા.
- દક્ષનો તામસ સ્વભાવ: દક્ષમાં પણ અહંકાર હતો અને અભિમાન હોવાથી તામસ હતો એવું અહીં સ્પષ્ટ કહ્યું છે. દક્ષમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા જે પ્રજા હતા, તે પોતે અભિમાનવાળા હોય તો બીજા પણ હોય, એટલે તેમની પ્રજા પણ અભિમાનવાળી થઈ.
મૂર્તિમાં ભગવાનના અવતારનું પ્રયોજનપાઠ: ભાગવતાર્થ
વક્તા विवेचन:
- શુદ્ધિ અને અવતાર: મૂર્તિ નામની કન્યા માટે વિષય આવે છે કે, તે ઉત્તમ પ્રકારની શુદ્ધિ સત્વગુણથી થાય છે. તેથી ભગવાન અવતરે તે માટે પ્રાર્થના કરેલી ન હોવા છતાં પણ, શુદ્ધ સત્વમાં એટલે શુદ્ધ સત્વવાળી, શુદ્ધિના અભિમાનવાળી કન્યા મૂર્તિમાં કલ્પના અંત સુધી જગતનું રક્ષણ કરવા માટે હરિનો અવતાર થયો. એટલે મૂર્તિમાં એ સ્વયં પ્રભુ પ્રગટ થયા અને સ્વૈચ્છિક અને પ્રસન્નતાથી પ્રગટ થયા.
- અવતારનું પ્રયોજન: મૂર્તિ એ દક્ષની ૧૩મી પુત્રીનું નામ છે. કલ્પના અંત સુધી જગતનું રક્ષણ કરવું એ આ અવતારનું પ્રયોજન છે.
- પુષ્ટિ વિના ધર્મની નિષ્ફળતા: આ વિસર્ગ ઉત્તમ સૃષ્ટિ હોવાથી પુષ્ટિ વિનાનો એકલો ધર્મ આ સૃષ્ટિમાં ઘણો ઉપયોગી થાય નહીં એમ દર્શાવવા હરિમૂર્તિમાં નર અને નારાયણ એવા બે સ્વરૂપથી પ્રકટ થયા. એટલે હવે ધર્મ કરાવનાર તો સ્વયં ભગવાન જ છે અને ભગવાનની કૃપા વગર તો આ બધું કંઈ થઈ ન શકે. એટલે પછી આગળ વધારવા માટે પછી નરનારાયણ રૂપે પ્રકટ થયા.
દ્વિતીય સ્કંધ: હરિમૂર્તિમાં નર-નારાયણ અવતાર (અધ્યાય ૭, શ્લોક ૬)પાઠ: દ્વિતીય સ્કંધ, અધ્યાય ૭, શ્લોક ૬ (સુબોધિની)
વક્તા विवेचन:
- નર-નારાયણનું પ્રાગટ્ય: દ્વિતીય સ્કંધના ૨૧૩મા પૃષ્ઠ પર, અધ્યાય ૭, શ્લોક ૬ની ઉત્થાનિકામાં જણાવ્યું છે કે, પ્રસન્ન મુખવાળા ભગવાન કેવા છે? ભગવાનના ગુણનું પ્રસન્નતા અને મુખના ગુણોના ભેદથી નીચેના શ્લોકથી આરંભી બે શ્લોકોથી ઉત્પત્તિથી નિરૂપણ કરે છે. ભગવાનની પ્રસન્નતા કેવી છે અને મુખ કેવું છે એ બંને આમાં જણાશે. તો ધર્મથી દક્ષની પુત્રી મૂર્તિમાં નારાયણ અને નર એવો અવતાર કર્યો એ પોતાના તપનો પ્રભાવ હતો. ભગવાનનું પ્રાગટ્ય થયું એટલો સંદર્ભ લઈએ છીએ. ધર્મમાં જ ભગવાનની પ્રસન્નતા અને મુખ પ્રકટ થાય છે. પ્રસન્નતા પિતાનો અંશ છે અને મુખ યજ્ઞનો અંશ છે. યજ્ઞ ભોજન ક્રિયારૂપ હોય એનો ઉત્તમ અંશ મુખ છે.
- નારાયણ અને નરનું સ્વરૂપ: દક્ષ યજ્ઞમાં પ્રવીણ હતો. જે ક્રિયા, શક્તિ, શ્રદ્ધા વગેરેથી જુદી, સાક્ષાત દેહ ધારણ કરનારી એ મૂર્તિમાં, શુદ્ધિના અભિમાનવાળી એ કન્યા મૂર્તિમાં, નારાયણ અને નર શબ્દથી બે રૂપ કહ્યા. જલ નાર છે. કોષ્ટકમાં આપે છે કે તે અયનમ સ્થાન છે જેમનું તે વ્યુત્પત્તિ પ્રમાણે ભગવાનનું મુખ જલમાં રહેલું છે. નર એટલે સૂત્રરૂપ જલનો પિતા. જીવ જલના આધાર તરીકે અને જલ ઉત્પન્ન કરનાર તરીકે એકના જ બે નામ કહેલા છે. મુખ એવા પ્રકારનું છે તેથી જલના આધાર તરીકે સર્વરસોનું ગ્રહણ અને જીવ તરીકે વાણીનો વ્યવહાર કરે છે. એવી રીતે બંને પ્રકારનું મુખ નર અને નારાયણ રૂપથી પ્રકટ થયું.
તૃતીય સ્કંધ: ધર્મમાં નારાયણનું પ્રાગટ્ય (અધ્યાય ૧૨, શ્લોક ૨૫)પાઠ: તૃતીય સ્કંધ, અધ્યાય ૧૨, શ્લોક ૨૫ (સુબોધિની)
વક્તા विवेचन:
- નારાયણનું પ્રાગટ્ય અને ધર્મ: તૃતીય સ્કંધ સુબોધિનીમાં ૪૩૭મા પૃષ્ઠ પર સંદર્ભ આવે છે. શ્લોક ૨૫માં કહેવાયું છે કે, જે ધર્મમાં નારાયણ પ્રકટ થયા તે જમણા સ્તનમાંથી ઉત્પન્ન થયો. ધર્મ સ્વભાવથી હૃદયમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. તે પૈકી પ્રવૃત્તિ કરાવનાર સ્વભાવવાળો ધર્મ ડાબી તરફના હૃદયમાંથી, પણ જ્ઞાનથી ભરપૂર ભગવદરૂપ ધર્મ જમણા સ્તનમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. પોતે શબ્દથી એમ કહેલું છે કે આ ધર્મ નારાયણ પોતે હોવાથી મોક્ષરૂપ છે. અધર્મની ઉત્પત્તિ કેમથી, આ ધર્મરૂપ નારાયણ સ્વયં છે એ વાત અહીંયા આવી. ધર્મનારાયણ પોતે હોવાથી મોક્ષરૂપ જ છે, એટલે આ રીતે ધર્મની ઉત્પત્તિનું ત્યાં વર્ણન આવ્યું હતું.
પુષ્ટિ અને મર્યાદા માર્ગમાં નર-નારાયણનો સંબંધપાઠ: ભાગવતાર્થ
વક્તા विवेचन:
- નર-નારાયણના સ્વરૂપો: પુષ્ટિમાર્ગ અને મર્યાદા માર્ગ એ બંને માર્ગ સંબંધી ક્રિયા, જ્ઞાન વગેરે જણાવવા એક સર્વ બ્રહ્માંડ રૂપ પ્રથમ પુરુષના સ્વરૂપથી અને બીજું અંતર્યામીના સ્વરૂપથી એમ બે સ્વરૂપથી નારાયણે અવતાર લીધો. નર અને નારાયણ મૂર્તિ સ્વરૂપ એવી રીતે હરિના પ્રકટ થયા.
- નારાયણનું કાર્ય: નારાયણ તપ કરનારું સ્વરૂપ છે, તપ જ કરે છે પરંતુ મુક્તિ અથવા ભક્તિ આપતું નથી. તપ સિવાયનું ભક્તિ, મુક્તિ વગેરે આપવાનું કાર્ય તો જેમનાથી આ જગત મુક્ત થાય છે (૧૦/૨૬ વગેરે વાક્યો પ્રમાણે) તે પૂર્ણ શ્રીકૃષ્ણ જ કરે છે. નારાયણ સર્વ કાર્ય કરતા હોવાથી સર્વરૂપ છે. પુષ્ટિ કાર્ય કરવા તેમનો જુદો શ્રીકૃષ્ણનો અવતાર થયેલો છે. નરમાં તો નારાયણનો આવેશ જ થાય છે, તે ભગવાનનો અવતાર નથી. નારાયણ ભગવાનનો અવતાર છે અને નર આવેશવાળા છે એમ પહેલા સ્કંધના ત્રીજા અધ્યાયમાં પણ જણાવેલું છે.
નરમાં ભગવાનનો આવેશ અને શ્રીકૃષ્ણની પૂર્ણતા (સ્કંધ ૧, અધ્યાય ૩, શ્લોક ૯)પાઠ: દ્વિતીય સ્કંધ, સ્કંધ ૧, અધ્યાય ૩, શ્લોક ૯ (સુબોધિની)
વક્તા विवेचन:
- નર અને નારાયણનો ભેદ: પહેલા સ્કંધના ત્રીજા અધ્યાયના નવમા શ્લોકમાં કહેલ છે કે, ચોથી ધર્મની કલાઓની સૃષ્ટિમાં નર અને નારાયણ ઋષિઓ થઈને આત્માની શાંતિ સાથેનું ઘણું ગહન તપ કર્યું. તેની સુબોધિનીમાં આવે છે કે નારાયણ અવતાર છે, નરમાં ભગવાનનો આવેશ થયેલો. આત્માની શાંતિ સાથેનું વિશેષણથી તેઓનું તપ જ્ઞાન સાથેનું હતું એમ કહે છે. આત્માની ઉપસમઃ શાંતિ એટલે જ્ઞાન. અથવા, બીજો અર્થ કે આત્માની શાંતિ જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થઈ શકે તેવી છે. સર્વ સ્થળે ક્રોધ સાથેનો તપ હોય છે, શાંતિ સાથેનો તો લોકમાં દુર્લભ છે, તેથી ઘણું ગહન એમ કહ્યું છે. તાત્પર્ય એટલો જ છે કે નારાયણ અવતાર છે, નરમાં ભગવાનનો આવેશ થયેલો.
- શ્રીકૃષ્ણનું સ્વરૂપ: શ્રીકૃષ્ણ તો પોતે ભગવાન જ છે. નારાયણ પુષ્ટિ અને મર્યાદા બંને માર્ગનું સ્થાપન કરવા અવતરેલ હોવા છતાં, પૂર્ણ ભગવાનનું પ્રાકટ્ય થયા વિના તે કાર્ય સિદ્ધ ન થાય તેમ હોવાથી, નારાયણ અને નર એ બે ભગવાનના અંશોએ અહીં પૂર્ણ શ્રીકૃષ્ણમાં જ પ્રવેશ કર્યો.
- ભૂમિનો ભાર ઉતારવો: ભૂમિનો ભાર ઉતારવા યાદવોના અને ગુરુઓના નાયકે શ્રીકૃષ્ણ એટલે અહીં અનુક્રમે શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન થયા. બંને સ્વરૂપવાળો નારાયણ અંશ તો ભગવાનમાં રહ્યો. મહાભારતના ઉદ્યોગ પર્વ (૫/૯૪/૪૨) નો સંદર્ભ છે, જ્યાં નરનારાયણ આ રીતે ભૂમિભારાયણ કરવા માટે યાદવ કુલ અને ગુરુકુળના નાયક તરીકે પ્રકટ્યા એનું વર્ણન આવે છે. નર અંશે તો ભગવાનમાં પ્રવેશ કરી પછી અર્જુનમાં પ્રવેશ કર્યો. આ અભેદ દર્શાવવા માટે આવી રીતની પંક્તિ બતાવી છે કે અવતાર અને આવેશ, અગર જો આવેશ સમય પછી આપણે એને ન માનીએ તો એ આવેશ સમય પણ ભગવાન જ ત્યાં પ્રગટ થયા છે. તો એમાં કંઈ ન્યૂનતા નથી. જેમ અલગ અલગ કાર્ય રૂપે કે આવેશ રૂપે જેમ પ્રગટ થાય છે તે રીતે. એવું કંઈક તાત્પર્ય જણાવવા કહ્યું હોય કે નર અંશે તો ભગવાનમાં પ્રવેશ કરી પછી અર્જુનમાં પ્રવેશ કર્યો એટલે ભગવાન જ તેમાં પ્રવેષ્ટ થયા છે એવું બતાવવા માટે. એટલે કોઈ કહે કે અંશરૂપે એમાં પ્રવેશ કર્યો તો પછી એમાં કંઈક નિરાધિ કેનો દોષ કોઈ લઈ આવે ક્યાંકથી, તો આવું નિરૂપણ કર્યું હોવાનું મને સમજાયું.
પ્રશ્નોત્તર — દક્ષનું મનોમય અને ૧૬ કળાવાળું સ્વરૂપપાઠ: પ્રશ્નોત્તર
વક્તા विवेचन:
- પ્રશ્ન: ૧૬ કળાવાળા મનોમય ધાર્મિક દક્ષના વિશેષણ તરીકે છે, પરંતુ ૧૬ કળાવાળા અને મનોમયનો અર્થ શું છે તે સ્પષ્ટ નથી. મનોમય એટલે કોના મનોમય? બ્રહ્માજીમાંથી થયા હોય તો એમ વિષય સ્પષ્ટ નથી થતો.
- ઉત્તર: તૃતીય સ્કંધમાં જે ભૂત માત્રેન્દ્ર જન્મ સર્ગત એમાં પ્રત્યેકનું જે પ્રજાપતિઓનું પ્રાકટ્ય છે એ ભૂત, માત્રા, ઇન્દ્રિય અને ધી તો ધીન ના પ્રકરણમાં એમનું અગર પ્રગટે આવતું હોય તો એમને મનોમય સમજવા જોઈએ. એટલે મનોમય એટલે તો નારાયણનું વિરાટના જ મનોમય હોય. ૧૬ કળા એટલે તેની દીકરીઓ હતી. વાક્ય એ રીતે છે કે, પિતૃઓને દેવોના વ્રત આચરનાર પુરુષ દક્ષ ઘણો ધાર્મિક અને અભિમાની હતો. તે અભિમાની હોવાથી તામસ હતો. તેથી આ ૧૬ કળાવાળો એટલે એને પૂર્વ વાક્ય સાથે કોઈ સંબંધ ન સમજાયો. તેથી આ ૧૬ કળાવાળા મનોમય ધાર્મિક એટલે આ બધા દક્ષના વિશેષણ તરીકે જ છે કે ૧૬ કળાવાળા, મનોમય, ધાર્મિક એવા દક્ષ.
- પ્રશ્ન: ૧૬ કળાવાળાથી શું સમજવાનું તે પણ નથી સમજાતું?
- ઉત્તર: તે તો આગળ આવી ગયું ને અંદર એની દીકરીઓ હતી એને બધી હા એ રીતે સમજવાની અને એનો કાલ સાથે સંબંધ છે.
પ્રશ્નોત્તર — નારાયણના બ્રહ્માંડરૂપ અને અંતર્યામી સ્વરૂપોપાઠ: પ્રશ્નોત્તર
વક્તા विवेचन:
- પ્રશ્ન: પુષ્ટિમાર્ગ અને મર્યાદા માર્ગ એ બંને માર્ગ સંબંધી ક્રિયા અને જ્ઞાન વગેરે જણાવવા એક સર્વબ્રહ્માંડરૂપ પ્રથમ પુરુષના સ્વરૂપથી અને બીજા અંતર્યામીના સ્વરૂપથી એમ બે સ્વરૂપથી નારાયણે અવતાર લીધો. તો જે બ્રહ્માંડરૂપ પ્રથમ પુરુષના સ્વરૂપથી એટલે નારાયણ સમજવાના અને બીજા અંતર્યામીના સ્વરૂપથી એટલે નર સમજવાનું એવું સમજવાનું?
- ઉત્તર: નારાયણ જ અહીંયા એવી રીતે થયા હોય એવું મને સમજાય છે. કેમ કે નર તો આવેશ સુધીના જ હતા. એટલે એમનું કાર્ય કરીને હતા પછી એ પાછા સ્વરૂપ સ્થિર થઈ ગયા, પાછા પોતાના સ્વરૂપમાં. એટલે અહીંયા કાર્ય કરનારા તો નારાયણ તરીકે હોય એવું જ સમજાય છે કે આ વિસર્ગ ઉત્તમ સૃષ્ટિ હોવાથી પુષ્ટિ વિનાનો એકલો ધર્મ આ સૃષ્ટિમાં ઘણો ઉપયોગી થાય નહીં. જેમ ધર્મ કરનારા દક્ષ વગેરે સાત અધ્યાયમાં જે નિરૂપણ આપણે જોઈએ છીએ, તો અન્ય ઘણા બધા દેવતાઓ જે છે એ બધા કરે છે પણ જ્યાર સુધી નારાયણ અંતે પ્રગટ નથી થતા ત્યાર સુધી કાર્યસિદ્ધિ થતી નથી. તો અહીંયા પુષ્ટિ જણાય કે વિસર્ગ ઉત્તમ સૃષ્ટિ હોવાથી પુષ્ટિ વિનાનો એકલો ધર્મ આ સૃષ્ટિમાં ઘણો ઉપયોગી થાય નહીં. મન્વંતરનું જે આવ્યું છ અંગો બતાવ્યા અને જ્યાં ભગવત અવતારનું બતાવ્યું. અન્ય મનવંતરોમાં તો બધા એ છએ છ અંગો સાથે બધા હોય જ છે પણ અહીંયા આ વિસર્ગમાં કંઈક વિશિષ્ટ છે કે ઇન્દ્રરૂપે ભગવાન સ્વયં એનું કાર્યભાર સંભાળ્યું છે અને બીજું ભગવત અવતાર પણ આ રીતનો કંઈક થયેલો છે અહીંયા અને આગળ જતા એ પુષ્ટિનું કાર્ય કરવાવાળા શ્રીકૃષ્ણનો અવતાર થયેલો છે અને બધું નિરૂપણ ભાગવત આત્મા જે આવે છે એ હિસાબે આ જણાય છે મને.
- પ્રશ્ન: પણ એમાં નીચે પણ આવે છે ને કે બીજા અંતર સ્વરૂપથી એમ બે સ્વરૂપથી નારાયણે અવતાર લીધો અને ઉપર પણ આપણે જોયું ને કે હરિ મૂર્તિમાં નર અને નારાયણ એવા બે સ્વરૂપથી પ્રગટ થયા. એટલે નર અને નારાયણ એવા બે સ્વરૂપથી કીધું ને એ હિસાબે મેં બ્રહ્માંડ રૂપ એટલે નારાયણ અને અંતર્યામી રૂપ એટલે નર એવું હું સમજી છું.
- ઉત્તર: નારાયણ બ્રહ્માંડ પુરુષ જે છે એ અલગ વસ્તુ છે અને અંતર્યામી જે અલગ છે એ સમષ્ટિ છે અને અંતર્યામી અને નારાયણ કે બ્રહ્માંડ પુરુષ છે એ બંને એક વસ્તુ નથી, અલગ અલગ છે. એટલે અહીંયા આગળ જે એ કહ્યું કે નર અને નારાયણમાં બંનેના જે અંશો છે ભગવાનમાં રહ્યા. નારાયણ અંશ તો શ્રીકૃષ્ણમાં જ રહ્યો અને જે નર અંશ છે એણે ભગવાનમાં પ્રવેશ કરીને પછી અર્જુનમાં પ્રવેશ કર્યો.
પ્રશ્નોત્તર — નારાયણ અને શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા ભક્તિ-મુક્તિ પ્રદાનપાઠ: પ્રશ્નોત્તર
વક્તા विवेचन:
- પ્રશ્ન: નારાયણ તપ કરનારું સ્વરૂપ છે, તપ જ કરે છે પરંતુ મુક્તિ અથવા ભક્તિ આપતું નથી. તપ સિવાયનું ભક્તિ, મુક્તિ વગેરે આપવાનું કાર્ય તો જેમનાથી આ જગત મુક્ત થાય છે વગેરે પ્રમાણે શ્રીકૃષ્ણ કરે છે. એટલે શ્રીકૃષ્ણ ભક્તિ અને મુક્તિ આપે છે. નારાયણ સર્વ કાર્ય કરતા હોવાથી સર્વરૂપ છે. તો ઉપર કહે છે કે ભક્તિ કે મુક્તિ આપતું નથી અને નીચે કહે છે કે નારાયણ સર્વ કાર્યકર્તા છે દશમ સ્કંધ પ્રમાણે. એ બે વાક્ય મને નથી સમજાતા.
- ઉત્તર: નારાયણ સ્વરૂપથી ભક્તિ કે મુક્તિ નથી આપતા પણ નારાયણ કૃષ્ણ સ્વરૂપથી પુષ્ટિ કરે છે ત્યારે ફલ પ્રાપ્તિ થાય.
પ્રશ્નોત્તર — સર્ગ અને વિસર્ગનો ભેદ અને અલૌકિકતાપાઠ: પ્રશ્નોત્તર
વક્તા विवेचन:
- પ્રશ્ન: સર્ગ અને વિસર્ગ લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે એવું નથી, પણ અહીં તો પુરુષાર્થ પ્રાપ્ત કરાવનારા સર્ગ વિસર્ગ કહે છે અને જે પહેલા આપણે ચોથા સ્કંધમાં વિસર્ગની બધી વ્યાખ્યાઓ જોઈ તો વિસર્ગ એટલે વિવિધ એટલે જુદા જુદા પ્રકારનો સર્ગ લૌકિક નહીં. તો આ બધા વાક્યોથી મને થોડું ક્લેરિટી નથી આવતી કે લૌકિક પ્રકારનો સર્ગ નહી તો એટલે લૌકિક સર્ગ શું હોઈ શકે અને વિસર્ગ એટલે જ્યારે આપણે જે ભાગવતનું બધું ચિંતન કર્યું હતું ત્યાં આપણે એવું વિચારેલું કે સર્ગ એટલે રો મટીરિયલ અને વિસર્ગ એટલે એનું બરાબર રિફાઇનમેન્ટ એવો કોઈક વર્ડ આપે યુઝ કર્યો હતો. તો આ બધા સંદર્ભથી વિસર્ગ એટલે સમજવાનું શું? પછી એક ડેફિનેશન એવું આવે છે કે મુક્ત જીવની ઉત્પત્તિ કરનારી લીલા વિસર્ગ. તો પછી આપણે ત્રીજામાં પણ જોયું કરદમ દેવહુતી બધા મુક્ત જીવ જ હતા. આ સંસ્કંધોનો ટોપિક બરાબર નથી સમજ પડતી.
- ઉત્તર: અહીંયા વિસર્ગ એટલે અલૌકિક વિશિષ્ટ પ્રકારનો સર્ગ, જે અલૌકિક પુરુષાર્થ પ્રાપ્ત થાય છે. એટલે એ જે મુક્ત જીવો છે એને જેવી રીતે એ પુરુષાર્થો મુક્તિ અપાવે છે એવી જ રીતે જે સર્ગમાં પણ જેટલા જીવો છે એનો જ આ વિસર્ગ છે કે જેનાથી એને પણ એ સિદ્ધિ થશે. જ્યાં સર્ગ અને વિસર્ગ આગળ એટલે કે પંચલક્ષણ જે આપણે બતાવ્યું હતું ત્યાં બતાવ્યા છે સર્ગ-વિસર્ગ ભેગા છે, ત્યાં જુદા બતાવ્યા છે. ત્યાં લૌકિક પુરુષાર્થનું વર્ણન છે, અહીંયા અલૌકિક પુરુષાર્થ એટલે અહીંયા પૌરુષથી પુરુષાર્થવાળો કહ્યું ને તો અલૌકિક પુરુષાર્થવાળા છે એનો વિસ્તાર એવું છે.
- પ્રશ્ન: અલૌકિક સમજ પડે છે આ બધા જીવોની એક્ઝામ્પલથી પણ લૌકિક સર્ગ નહીં એવું જ્યારે કહે તો લૌકિક સર્ગ કેવો હોય અને સર્ગમાં તો આપણે બધા કારણોની ઉત્પત્તિ સમજી. તો હવે એ રીતે તમે એમ કહો કે આ એવો જ વિસર્ગ છે તો કારણની ઉત્પત્તિ તો થઈ ગઈ. એટલે મને એક જો કાર્યકારણની રીતે બી આપણે આ સાંકળ સમજવાની છે દસે લીલાની તો સર્ગમાં હું મારા સમજ એવી હતી કે બધા કારણો થયા તો ચોથામાં કાર્ય થાય તો કેવી રીતે આ કાર્ય થયું? હજી આપણે આમ કહી જ રહ્યા છે કે આ પણ વિશેષ ટાઈપનો સર્ગ જ છે. આવા બધા મારા ગૂંચવાડા છે મને સમજ નથી પડતી.
- ઉત્તર: દ્વિતીય સ્કંધમાં જે સર્ગ બતાવ્યો છે એ તો બંને પ્રકારનો બતાવ્યો ને, ભગવત સ્વરૂપ અને ભગવાન માટેનો. તો ત્યાં પણ અલૌકિક સર્ગ છે અને એ અલૌકિક સર્ગનું જેવી રીતે વિદુરજીની મુક્તિ થઈ એ રીતે જ અહીંયા વિસર્ગ પણ ત્યાં જરૂરી છે. કોઈ કારણ છે પણ જો એ કાર્યમાં પરિણમિત ના થાય તો પછી એને કેવી રીતે કહી શકાશે કે સર્ગની સિદ્ધિ થઈ? એટલા માટે અહીંયા વિસર્ગ પણ એ રીતે અલૌકિક બતાવવામાં આવ્યો છે કે જે ત્યાં સર્ગમાં સ્વરૂપ ભૂત સૃષ્ટિ પણ બતાવી - ભૂત, માત્રા, ઇન્દ્રિય અને બુદ્ધિની. એવી જ રીતે કારણ રૂપમાં પણ બતાવી અને એવી રીતે કાર્ય રૂપા પણ બતાવી, ત્રણે ત્રણ પ્રકારની સૃષ્ટિ ત્યાં બતાવી સર્ગરૂપે. એ પણ અલૌકિક, જે ભગવતશૃત ને ભગવાન માટેનો. હવે એનો વિસર્ગ અહીંયા નિયમન કરનાર આ ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ એવા પુરુષાર્થ છે જેનાથી મુક્તિ થશે. એટલે સર્ગ અને વિસર્ગ સાથે જ ચાલી રહ્યા છે એને છૂટા નથી પાડવાના પણ અહીંયા જુદા બતાવ્યા છે કે એક આઇડલ તરીકે છે એનાથી બધા જીવોની મુક્તિ થઈ શકે છે. તો આ રીતે હવે એના પુરુષાર્થો જે અલૌકિક છે એ પ્રાપ્ત કરીને સ્વર્ગમાં જેટલાની પણ કારણ રૂપતા બતાવી છે, ઉત્પત્તિ થયા પણ તો એ બધાને આ આદર્શથી આ વિસર્ગથી એ લોકોની પણ મુક્તિ થઈ શકે છે. એટલા માટે સર્ગ અને વિસર્ગ એ બંને ને અલૌકિક બતાવ્યા, ભગવાન માટેના બતાયા અને એનાથી જ વિદુરજીની પણ મુક્તિ થઈ આ બે લીલાથી જ આટલું મને સમજાય છે.
તૃતીય સ્કંધ: સર્ગના ત્રણ ગુણો અને તેનું ફલ (સ્કંધાર્થ)પાઠ: તૃતીય સ્કંધ, સ્કંધાર્થ
વક્તા विवेचन:
- સર્ગનું નિરૂપણ: તૃતીય સ્કંધનો અર્થ આ કારિકામાં કહે છે. આ સ્કંધના ૩૩ અધ્યાયો છે. તે ૩૩ અધ્યાયોમાં સર્ગ સૃષ્ટિનું નિરૂપણ કરેલું છે. આ સ્કંધના અમુક જ અધ્યાયમાં સર્ગનું અર્થ કરેલ છે એમ નથી. સર્ગ એટલે કારણોની ઉત્પત્તિ એ વાક્ય પ્રમાણે ૩૩ અધ્યાયોનો અર્થ સર્ગ છે. સર્ગ વળી લૌકિક અને અલૌકિક એવા બે પ્રકારનો છે.
- અલૌકિક સર્ગ: અલૌકિક સર્ગમાં ૩૩ દેવોને ઉત્પન્ન કરવામાં આવતા તેઓ યાજ્ઞ કરાવે છે એ નિર્વિવાદ છે. આઠ વસુઓ, ૧૧ રુદ્રો, ૧૨ આદિત્યો, ઇન્દ્ર અને પ્રજાપતિ એ ૩૩ દેવો છે.
- લૌકિક સર્ગ: લૌકિક સર્ગમાં પણ ૨૮ તત્વો, ચાર પ્રકારના પ્રાણીઓના બીજ, એટલે મૂળ ઉત્પત્તિના કારણ અને કાલ એવા ૩૩ પ્રકારની સૃષ્ટિ છે.
- સર્ગના ત્રણ ગુણો: તેથી જ આ સર્ગ પોતાનો, ઈચ્છેલો, અસાધારણ ગુણવાળો અને પોતાને ઉપયોગી થાય તેવો ફળવાળો છે. હરકોઈ પ્રકારની સૃષ્ટિમાં થાય તેવા પ્રકારનો આ સર્ગ નથી, પરંતુ ઉપર જણાવેલ આ ત્રણ ગુણોવાળો છે. તે પૈકી પહેલા કહેલા ગુણ પોતાનો ઈચ્છેલો છે. એટલે લૌકિક અને અલૌકિક એવા પ્રકારના ભેદવાળો છે.
- અસાધારણ ગુણ: સર્વ પુરાણોમાંનો સામાન્ય સર્ગ કહેલ છે તેવો આ સર્ગ નથી. બીજો તેનો પણ અસાધારણ ગુણ એ છે કે આ સર્ગમાં સર્જેલા સર્વ પદાર્થ ભગવદરૂપ છે.
- ફલવાળો સર્ગ: ત્રીજું, આ સર્ગ પોતાને ઉપયોગી થાય તેવા મોક્ષ વગેરે ફળવાળો છે. કારણ કે જીવની સૃષ્ટિ બે પ્રકારની છે: પહેલી તો કે બહારથી દેહ વગેરેથી જણાતી અને બીજું સ્વરૂપથી સૃષ્ટિ. તે પૈકી બહારથી જણાતી સૃષ્ટિ લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. તેથી જીવને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય તે જ તેની મુખ્ય સ્વરૂપથી સૃષ્ટિ છે. પરંતુ મોક્ષના અધિકારવાળો દેહ પ્રાપ્ત થયા વિના મોક્ષ પ્રાપ્ત થવાનું સંભવતું નથી. તેથી મોક્ષ થયાનું જણાવવા માટે ઉત્પત્તિ થયાનું પણ કહેલું છે.
- ગૃહસ્થની મુક્તિ: અલૌકિક સર્ગનું તેમાં પણ ગૃહસ્થને જ મોક્ષ પ્રાપ્ત થવાનું ઘણા સંદેહવાળું છે. તેથી દંપતિ પતિ કરદમ અને પત્ની દેવહુતીને મુક્તિ પ્રાપ્ત થયાનું આ સ્કંધમાં જણાવેલું છે. આ ગૃહસ્થની મુક્તિ કરાવનાર ભગવાનની પ્રસન્નતા છે. જ્યાં ભગવાનની પ્રસન્નતા ન હોય, જ્યાં ભગવાનની ભક્તિ ન હોય, ત્યાં પછી આ કોઈ પણ ઉપાય કામ નથી કરતા. એટલે આ અલૌકિક જ છે અને તેમની પ્રસન્નતા પ્રાપ્ત કરાવનાર ભક્તિ, જ્ઞાન, યોગ અને ભગવાનની આજ્ઞા પ્રમાણેનું વર્તન છે. તેથી આ સર્ગનું વર્ણન કરતાં સર્વ કહેલા છે. એટલે આ સર્ગ પોતાને ઉપયોગી થાય તેવા ફળવાળો હોવાનું કહેલું છે.
પ્રશ્નોત્તર — લૌકિક સર્ગ અને અલૌકિક વિસર્ગનું કાર્યકારણપાઠ: પ્રશ્નોત્તર
વક્તા विवेचन:
- પ્રશ્ન: આપણે હમણાં વાંચ્યું તે પ્રમાણે લૌકિક-અલૌકિકનો ડિફરન્સ હું સમજી ગઈ. એટલે અલૌકિકમાં આ વસુ, રુદ્ર, આદિત્યો અને ઇન્દ્ર, પ્રજાપતિ ૩૩ દેવો અને અહીંયા તત્વો અને પ્રાણીના બીજ અને કાલ એ પ્રશ્નનું સમાધાન થયું. પણ આજે હું પૂછી રહી છું કાર્યકારણ એ બધું કે અને વિસર્ગ રીતે તો અહીંયા કરદમ દેવહુતીનું વર્ણન આવ્યું છે. અને વિસર્ગનું પ્રકરણ હવે ચાલુ થાય છે જે હમણાં તમે બોલી ગયા. ૧૧ વગેરે જે પણ ગણાવ્યા એને અહીંયા વિસર્ગમાં ગણ્યા છે. મારી ભૂલ હોઈ શકે આપ સુધારશે પણ અહીંયા જે પંક્તિબદ્ધ જે અર્થ નીકળે છે ને એમાં તો ખાલી કરદમ દેવહુતીનું વર્ણન હમણાં હમણાં સુધીમાં જે આપણે વાંચ્યું એમાં આ રીતે આવ્યું અને સ્ત્રીને એની લૌકિક સર્ગમાં આવી રીતે મુક્તિ થતી નથી હોતી પણ આ અલૌકિક સર્ગ છે એટલે આમની મુક્તિનું જણાવ્યું છે અને આગળ જે પણ સર્ગ થશે એ વિસર્ગનો પ્રકાર એ વિનરૂપે એતો હવે ભાગવતાર્થમાં જોયું છે. એટલે એ રીતે સમજાવ્યું.
- ઉત્તર: એટલે દ્વિતીય દ્વિતીય સ્કંધમાં જે સર્ગ બતાવ્યો છે એ તો બંને પ્રકારનો બતાવ્યો ને, ભગવત સ્વરૂપ અને ભગવાન માટેનો. તો ત્યાં પણ અલૌકિક સર્ગ છે અને એ અલૌકિક સર્ગનું જેવી રીતે વિદુરજીની મુક્તિ થઈ એ રીતે જ અહીંયા વિસર્ગ પણ ત્યાં જરૂરી છે. કોઈ કારણ છે પણ જો એ કાર્યમાં પરિણમિત ના થાય તો પછી એને કેવી રીતે કહી શકાશે કે સર્ગની સિદ્ધિ થઈ? એટલા માટે અહીંયા વિસર્ગ પણ એ રીતે અલૌકિક બતાવવામાં આવ્યો છે કે જે ત્યાં સર્ગમાં સ્વરૂપ ભૂત સૃષ્ટિ પણ બતાવી - ભૂત, માત્રા, ઇન્દ્રિય અને બુદ્ધિની. એવી જ રીતે કારણ રૂપમાં પણ બતાવી અને એવી રીતે કાર્ય રૂપા પણ બતાવી, ત્રણે ત્રણ પ્રકારની સૃષ્ટિ ત્યાં બતાવી સર્ગરૂપે. એ પણ અલૌકિક, જે ભગવતશૃત ને ભગવાન માટેનો. હવે એનો વિસર્ગ અહીંયા નિયમન કરનાર આ ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ એવા પુરુષાર્થ છે જેનાથી મુક્તિ થશે. એટલે સર્ગ અને વિસર્ગ સાથે જ ચાલી રહ્યા છે એને છૂટા નથી પાડવાના પણ અહીંયા જુદા બતાવ્યા છે કે એક આઇડલ તરીકે છે એનાથી બધા જીવોની મુક્તિ થઈ શકે છે. તો આ રીતે હવે એના પુરુષાર્થો જે અલૌકિક છે એ પ્રાપ્ત કરીને સ્વર્ગમાં જેટલાની પણ કારણ રૂપતા બતાવી છે, ઉત્પત્તિ થયા પણ તો એ બધાને આ આદર્શથી આ વિસર્ગથી એ લોકોની પણ મુક્તિ થઈ શકે છે. એટલા માટે સર્ગ અને વિસર્ગ એ બંને ને અલૌકિક બતાવ્યા, ભગવાન માટેના બતાયા અને એનાથી જ વિદુરજીની પણ મુક્તિ થઈ આ બે લીલાથી જ આટલું મને સમજાય છે.
ચતુર્થ સ્કંધ, બીજો અધ્યાયનો વિષય: દક્ષનો યજ્ઞ અને શિવજીનો શાપપાઠ: ચતુર્થ સ્કંધ, અધ્યાય ૨ નો વિષય
વક્તા विवेचन:
- બીજા અધ્યાયનો વિષય: ચતુર્થ સ્કંધનો બીજો અધ્યાય છે, જેનો વિષય ધર્મ, દક્ષનો યજ્ઞ અને શિવજીનો શાપ અને પાષણ ધર્મની ઉત્પત્તિ છે. પાષણ ધર્મ આ અધ્યાયનો મુખ્ય વિષય છે.
દક્ષના યજ્ઞનું આયોજન અને ભગવાનનું કાર્ય (શ્લોક ૧-૩)પાઠ: શ્રીસુબોધિની, ચતુર્થ સ્કંધ, અધ્યાય ૨, શ્લોક ૧-૩
વક્તા विवेचन:
- શ્લોકનો સાર: ચતુર્થ સ્કંધના ધર્મ પ્રકરણના બીજા અધ્યાયમાં આપણે પહેલો શ્લોક શરૂ કરીએ છીએ. દક્ષ પ્રજાપતિઓએ જે યજ્ઞનું આયોજન કર્યું હતું તે ભગવાનનું કાર્ય છે. યજ્ઞના પ્રારંભમાં ભગવાનનું આહ્વાન કરવામાં આવ્યું હતું, જે ધર્મનું મૂળભૂત તત્ત્વ છે.
શિવજીનું અપમાન અને ભૃગુ ઋષિનો શાપ (શ્લોક ૪-૧૦)પાઠ: શ્રીસુબોધિની, ચતુર્થ સ્કંધ, અધ્યાય ૨, શ્લોક ૪-૧૦
વક્તા विवेचन:
- યજ્ઞમાં શિવનું આગમન: ભાગવતાર્થમાં શ્લોક ૪ થી ૧૦ સુધીના વિષયમાં, દક્ષે યજ્ઞ શરૂ કર્યો, ત્યારે શિવજી પણ ત્યાં આવ્યા. શિવજીના આવ્યા પછી દક્ષે તેમનું અપમાન કર્યું, જેનાથી શિવજીના ગણો ક્રોધિત થયા. શિવજીએ દક્ષનું અપમાન સહન કર્યું, પરંતુ ભૃગુ ઋષિએ શિવજીના ગણોને શાપ આપ્યો.
- ભૃગુ ઋષિનો શાપ: શિવજીના દૂતો યજ્ઞનો ભાગ ન મેળવી શકે અને પાષંડી બને, એવો શાપ ભૃગુ ઋષિએ આપ્યો. આ શાપ શિવનો દ્વેષ ન કરનારાઓ માટે ધર્મનો નાશ કરનારો હતો. આ શાપથી શિવજીના ગણોને દુઃખ થયું અને પાષંડી ધર્મની ઉત્પત્તિ થઈ.
- અધર્મનું કારણ: આ શાપથી અધર્મનો પ્રચાર થયો. યજ્ઞનો ભાગ ન લેવા માટે શિવજીનો દ્વેષ ન કરે, પરંતુ કાળને કારણે પાષંડી ધર્મ વધવાથી ધર્મનો પ્રચાર અટકી ગયો. આ શાપ શિવજીના દ્વેષ ન કરનારાઓ માટે પણ ધર્મનો નાશ કરનારો થયો.
ભૃગુ ઋષિના શાપનું પરિણામ અને દક્ષનું મંતવ્ય (શ્લોક ૧૧-૨૦)પાઠ: શ્રીસુબોધિની, ચતુર્થ સ્કંધ, અધ્યાય ૨, શ્લોક ૧૧-૨૦
વક્તા विवेचन:
- શાપનું વર્ણન: ૧૧ થી ૨૦મા શ્લોક સુધીનો વિષય છે. દક્ષના અપમાન અને ભૃગુના શાપથી ધર્મનો માર્ગ વિકૃત થયો. શિવજીને યજ્ઞનો ભાગ ન આપવાનું કારણ દક્ષનું અભિમાન હતું.
- અધર્મ અને પાષંડી ધર્મ: ભૃગુના શાપથી પાષંડી ધર્મ ઉત્પન્ન થયો. જે શિવજીનો દ્વેષ કરે, તેવા લોકો અધર્મમાં પ્રવૃત્ત થશે. શિવજી તો વેદરૂપ છે, પરંતુ દક્ષના અભિમાનને કારણે શિવજીનો અપમાન થયો.
- કાલ અને મર્યાદા માર્ગ: કાલની મર્યાદાથી ધર્મનો પ્રચાર અટકી ગયો, જેનાથી શિવજીને મન દુઃખ થયું. પુષ્ટિમાર્ગ અને મર્યાદા માર્ગ બંનેમાં કાળનો પ્રભાવ છે. ભક્તિથી મુક્તિ મળે છે, પણ કાલનો પ્રભાવ અવરોધરૂપ છે.
- દક્ષનું વલણ: દક્ષ પોતે અભિમાની અને તામસ હતો, તેથી તેણે શિવજીનું અપમાન કર્યું. દક્ષને એમ હતું કે શિવજી યજ્ઞનો ભાગ મેળવવા લાયક નથી. આ તેનું મંતવ્ય ખોટું હતું કારણ કે શિવજી તો પરબ્રહ્મનું સ્વરૂપ છે.
- શાપનો પ્રભાવ: શાપને કારણે ધર્મના માર્ગમાં વિઘ્ન આવ્યું. જે ધર્મ પહેલા પ્રચાર પામતો હતો, તે પાષંડી ધર્મના વધવાથી ભવિષ્યમાં નહીં થાય એવો વિચાર શિવજીને થયો. આ શાપથી ધર્મનો નાશ થયો અને અધર્મનો પ્રચાર વધ્યો. શિવજીને ખિન્નતા થઈ કારણ કે તેમના કારણે પાષણ ધર્મની ઉત્પત્તિ થઈ.
શિવના દૂતો અને દધિચિ ઋષિનો શાપ (શ્લોક ૨૧-૨૮)પાઠ: શ્રીસુબોધિની, ચતુર્થ સ્કંધ, અધ્યાય ૨, શ્લોક ૨૧-૨૮
વક્તા विवेचन:
- દક્ષ અને શિવજીનો સંબંધ: દક્ષ અને શિવજીનો સંબંધ ધર્મથી છે. દક્ષને ભગવાનને આધિન કરીને, શિવજીનો દ્વેષ ન કરવો જોઈએ. ધર્મનું મૂળભૂત તત્ત્વ ભગવાનની પ્રસન્નતા છે.
- દધિચિ ઋષિનો શાપ: શિવજીના દૂતો અને દધિચિ ઋષિ વચ્ચે સંવાદ થયો. દધિચિ ઋષિએ શિવજીના દૂતોને શાપ આપ્યો કે તેઓ વેદ ધર્મથી ભ્રષ્ટ થશે. આ શાપથી ધર્મનું રક્ષણ કરવા માટે દધિચિ ઋષિએ પ્રયત્ન કર્યો.
- શાપનું કારણ: દધિચિ ઋષિને ક્રોધ આવ્યો કારણ કે શિવજીના દૂતોએ વેદ ધર્મનું અપમાન કર્યું. દધિચિ ઋષિએ વેદ ધર્મના રક્ષણ માટે શાપ આપ્યો, જેથી અધર્મનો પ્રચાર અટકે.
- કાલનો પ્રભાવ: આ શાપ કાલને કારણે ધર્મનો નાશ કરનારો હતો. કાલનો પ્રભાવ સર્વત્ર છે, તેથી ધર્મનું રક્ષણ કરવું મુશ્કેલ છે. ભગવાન જ ધર્મનું રક્ષણ કરી શકે છે.
- શિવજીની ખિન્નતા: શિવજીને ખિન્નતા થઈ કારણ કે તેમના કારણે પાષંડી ધર્મની ઉત્પત્તિ થઈ. જો શિવજીનો દ્વેષ ન કરે તો ધર્મ થવાનો હતો, પણ કાલના કારણે પાષંડો વધી જશે. ભૃગુ ઋષિના શાપથી શિવજીને મન દુઃખ થયું. કાલની મર્યાદાને લીધે ધર્મનો પ્રચાર અટકી ગયો હોત તો શિવજીને મન દુઃખ ન થાત, પણ પોતાના જ કારણથી તેમ થયું તેથી તેમને મન દુઃખ થાય તે યોગ્ય છે.
દધિચિ ઋષિના શાપનો પ્રભાવ અને શિવજીની ખિન્નતા (શ્લોક ૨૯-૩૧)પાઠ: શ્રીસુબોધિની, ચતુર્થ સ્કંધ, અધ્યાય ૨, શ્લોક ૨૯-૩૧
વક્તા विवेचन:
- શાપનું વિસ્તૃત વર્ણન: ૨૯ થી ૩૧મા શ્લોક સુધીનું વર્ણન છે. દધિચિ ઋષિના શાપથી શિવજીના દૂતો વેદ ધર્મથી ભ્રષ્ટ થયા. આ શાપનો પ્રભાવ ખૂબ જ શક્તિશાળી હતો. વેદ નિંદા, પાખંડપણું એ જ અહીંયા અધિદેવ છે એમ સર્વત્ર સમજવું. શિવ પોતે પણ પાષંડી ધર્મના અધિદેવ તરીકે ગણાઈ શકે કારણ કે શિવજીએ જ આ બધા ઉપદેશ કરેલા છે પાર્વતીજીને જણાવ્યું છે.
- શિવજીની ખિન્નતા: શિવજીને ખિન્નતા થઈ કારણ કે ભૃગુ ઋષિના શાપથી પાષણ ધર્મની ઉત્પત્તિ થઈ. જો શિવજીનો દ્વેષ ન કરે તો ધર્મ તો થવાનો જ હતો. છતાં જેમ પહેલા ધર્મનો પ્રચાર થતો હતો તેવા પાષંડો ઘણા વધવાથી ભવિષ્યમાં ધર્મ થશે નહીં એવા વિચારથી તેમને મન દુઃખ થયું. કાલની મર્યાદાને લીધે ધર્મનો પ્રચાર અટક્યો હોત તો શિવને મન દુઃખ ન થાત, પણ પોતાના જ કારણથી તેમ થયું તેથી તેમને મન દુઃખ થાય એ યોગ્ય છે.
- ઉપાધિનું તાત્પર્ય: શ્રીમહાપ્રભુજીએ મૂળ કારિકા 'તદુપાધેહે સ્વ સ્વધર્મેસ્મિન આધિદૈવત્વમેવચ' લખી છે. એના જેટલા અર્થો શ્રી મહાપ્રભુજીને આના તાત્પર્યના રૂપમાં જણાયા છે એ બધા જ આના અર્થ છે એમ સમજવું. એટલે ભાષણ ધર્મના અધિદેવ, અથવા વેદ નિંદા કે જેને કારણે ખંડ થાય તે, અને એ જ આનો અધિદેવ સમજવું. વેદ નિંદા અથવા પાખંડપણું એ જ અહીંયા અધિદેવ છે. એવી રીતે સર્વત્ર સમજવું. અથવા શિવ પોતે પણ પાષણ ધર્મના અધિદેવ ગણાઈ શકે.
શિવજીની ખિન્નતાનું વાસ્તવિક કારણ અને કાળનો પ્રભાવ (શ્લોક ૩૨-૩૩)પાઠ: શ્રીસુબોધિની, ચતુર્થ સ્કંધ, અધ્યાય ૨, શ્લોક ૩૨-૩૩
વક્તા विवेचन:
- શિવજીની ખિન્નતાનું કારણ: ૩૨-૩૩મા શ્લોકમાં કહે છે કે શિવજી ખિન્ન થયા. શિવજી પહેલાથી જ બધું જાણતા હતા, છતાં આમ પરસ્પર શાપ થતા તે ખેદ પામ્યા. પાષણ ધર્મની ઉત્પત્તિ થવાથી તેમને મન દુઃખ થયું. છતાં તેમને પોતાને કંઈ હાનિ થઈ નહીં, કારણ કે સહેજ જ મન દુઃખ થયેલું. શિવનો દ્વેષ ન કરે તેમનાથી ધર્મ તો થવાનો જ હતો, છતાં જેમ પહેલા ધર્મનો પ્રચાર થતો હતો તેવા પાષંડો ઘણા વધવાથી ભવિષ્યમાં થશે નહીં એવા વિચારથી તેમને મન દુઃખ થયું.
- કાલની મર્યાદા અને સ્વકારણ: જો કાળની મર્યાદાને લીધે એટલે કે કાળ ખરાબ આવવાથી ધર્મનો પહેલાના જેવો પ્રચાર થતો અટક્યો હોત તો શિવને મન દુઃખ ન થાત. પરંતુ પોતાના જ કારણથી તેમ થયું તેથી તેમને મન દુઃખ થાય એ યોગ્ય છે. એટલે શિવજી જે ખિન્ન થયા તેનું કારણ છે કે કલિકાળને કારણે ધીરે ધીરે ધર્મ ક્ષીણ થઈ રહ્યો છે. એટલે ધર્મ લોપ થઈ રહ્યો છે તો એટલું બધું દુઃખ ન થાત, પણ એમાં પોતે કારણ બન્યા ભૃગુના શાપને કારણે એટલે તેમને મન દુઃખ થયું અને એ પણ યોગ્ય જ છે. મન દુઃખ થવાથી શિવ ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.
યજ્ઞની સમાપ્તિ, પ્રજાપતિઓનું પ્રયાગમાં સ્નાન (શ્લોક ૩૪-૩૫)પાઠ: શ્રીસુબોધિની, ચતુર્થ સ્કંધ, અધ્યાય ૨, શ્લોક ૩૪-૩૫
વક્તા विवेचन:
- યજ્ઞની સમાપ્તિ: ૩૫મા શ્લોકમાં કહે છે કે, વિષ્ણુના યજનરૂપ એ પ્રજાપતિઓએ કરેલા એ યજ્ઞની સમય મર્યાદા ૧૦૦૦ વર્ષની હતી અને પછી એ સંપૂર્ણ કરી પ્રયાગમાં અવૃત સ્નાન એટલે કે યજ્ઞાંત સ્નાન કરી શુદ્ધ થઈને ત્યાંથી પોત પોતાને ઠેકાણે ગયા. યજ્ઞના અંતમાં જે સ્નાન કરવામાં આવે છે તેને અવૃત યજ્ઞ સ્નાન કહે છે. આ રીતે શ્રી ભાગવતના ચતુર્થ સ્કંધમાં, પહેલા ધર્મ પ્રકરણમાં, મહાદેવ અને દક્ષ વચ્ચે દ્વેષનું કારણ નામનો બીજો અધ્યાય સંપૂર્ણ થયો.
- મહાપ્રભુજીનો મત: શ્રી મહાપ્રભુજી ભાગવતાર્થમાં કહી રહ્યા છે કે, યજ્ઞની મધ્યમાં જ યજ્ઞનો નાશ કરે તેવું વિઘ્ન ઉત્પન્ન થવાથી ઋષિઓ પણ ભય પામ્યા. પરંતુ ઋષિઓ હોવાથી તેમણે જાણ્યું કે ભગવાન જ દોષ ન રહે તે પ્રકારે યજ્ઞ પૂર્ણ કરાવશે. તેથી તેમણે તે કર્મ ભગવાનને અધીન કરી તેમને સમર્પણ કરી તેમનું એકલાનું જ તેમાં પૂજન કર્યું. યજ્ઞની મધ્યમાં જ આટલું મોટું વિઘ્ન થયું, એકબીજાને શાપ થયા તેને કારણે ઋષિઓ ભય તો પામ્યા, પણ ઋષિઓ સર્વજ્ઞ હોવાને કારણે તેમને એટલું જાણ્યું કે ભગવાન જ આ દોષને દૂર કરીને યજ્ઞ પૂર્ણ કરાવશે. એટલે ત્યાર પછી જે યજ્ઞની વિધિ આગળ થઈ એ બધું જ વિષ્ણુને સમર્પણ કર્યું અને તેમનું પૂજન કર્યું. એમ કરી યજ્ઞ સંપૂર્ણ થાય તેવું સાધન કર્યું.
- પુષ્ટિમાર્ગીય દ્રષ્ટિકોણ: પછી ત્યાં ભગવાનના તીર્થ પ્રયાગમાં સર્વ દોષને દૂર કરનાર ભગવાનની ચરણની રજવાળી ગંગાથી અલૌકિક શરીર પ્રાપ્ત થશે અને પહેલાના દોષોનો નાશ થશે. અને કાલિંદી પુષ્ટિમાર્ગીય હોવાથી, મર્યાદા માર્ગથી એ પ્રમાણે અલૌકિક શરીરની પ્રાપ્તિ અને દોષો દૂર કરવાનું નહીં થાય તો પણ ભગવાન પુષ્ટિમાર્ગથી તે સર્વ કરશે એમ વિચારીને તે બે નદીઓમાં, નદીઓના સંગમમાં સ્નાન કરી નિર્મળ થયા. શ્રીમહાપ્રભુજી અધ્યાય ૭, શ્લોક ૫૬માં જણાવી રહ્યા છે કે, મૈત્રેયએ કહ્યું એ પ્રમાણે ભગવાને ઉપદેશ કરતા પ્રજાપતિઓના નાયક દક્ષે ભગવાનનું એમના ભાગથી પૂજન કર્યું અને પછી બીજા દેવોનું પણ અંગ કાર્ય અને પ્રધાન કાર્યથી પૂજન કર્યું. પછી ચિત્તને સાવધાન રાખી યજ્ઞના અવશેષ ભાગથી રુદ્રનું પૂજન કર્યું. પછી કર્મની સમાપ્તિમાં કરવામાં આવતા ઉદ્વસાન નામ કર્મથી બીજા સોમનું પાન કરનારા તથા અન્ય દેવતાઓનું યજન કરી યજ્ઞનો સંહાર કર્યો અને અંતમાં ઋત્વીજો સહિત અવૃતસ્નાન કર્યું. એ પ્રમાણે ભવિષ્યમાં ધર્મ પ્રાપ્ત થવાનું કારણ કહ્યું. જ્યારે જ્યારે કર્મ પ્રભુને સ્મરણ સમર્પણ કર્યું ત્યારે એમનો એ સિદ્ધ થયો અને ઋષિઓએ જ્યારે એવું વિચાર્યું કે ભગવાનનો તીર્થ પ્રયાગ છે, એમાં બે નદીઓના સ્નાનથી કદાચ આ દોષોની નિવૃત્તિ થાય અને જો કદાચ ન પણ થાય તો પણ કહે છે કે ભગવાન પુષ્ટિમાર્ગથી પણ સર્વ કરશે એવું વિચારીને તેઓ નિર્મળ થયા અને આ ધર્મ પ્રાપ્ત થયો.