ચતુર્થ સ્કંધ વિસર્ગ લીલા તેમજ ભાગવતાર્થ પ્રકરણ પીઠિકાપાઠ: ભાગવતાર્થ પ્રકરણ કારિકા સંદર્ભ
પ્રતિભાગી વાચન:
- સ્કંધાર્થ અને લીલા સ્વરૂપ: ચતુર્થ સ્કંધ વિસર્ગ લીલા છે અને તે તૃતીય સ્કંધ સર્ગલીલાનું કાર્યરૂપ છે। અવિકૃત પરિણામવાદ અનુસાર કારણ નષ્ટ થયા વિના કાર્ય બને છે। સર્ગલીલાના તેત્રીસ તત્ત્વો કાર્યરૂપે વિસર્ગમાં તેત્રીસ દેવો તરીકે પરિણમે છે। અન્ય પુરાણોમાં સામાન્ય સર્ગ-વિસર્ગ છે, જ્યારે ભાગવતમાં પુરુષાર્થરૂપ અને સ્વતંત્ર લીલા તરીકે નિરૂપણ છે।
- અધિકાર અને પુરુષાર્થ: વિદુરજી જેવા ઉત્તમ અધિકારીને આ લીલાના શ્રવણથી મોક્ષ પુરુષાર્થ પ્રાપ્ત થયો હતો। વિસર્ગમાં ભગવાનની ક્રિયાશક્તિનું સામર્થ્ય છે અને જીવો પોતાના સામર્થ્યથી મુક્ત થાય છે।
- યજ્ઞ અને પ્રકરણ સંગતિ: ધર્મ પ્રકરણમાં સાત યજ્ઞતંતુઓના આધારે સાત અધ્યાય છે। પ્રથમ અધ્યાયમાં અનર્થનો પ્રસંગ, બીજા અધ્યાયમાં દ્વેષરૂપી અંકુર અને ત્રીજા અધ્યાયમાં પાંદડા નીકળવારૂપ સદાશિવે સતીને યજ્ઞમાં જતાં અટકાવ્યા તે કથા આવે છે।
શ્લોક ૧–૭ : દક્ષનો પટ્ટાભિષેક અને બૃહસ્પતિસવ યજ્ઞપાઠ: શ્રીભાગવત શ્લોક ૧ થી ૭
પ્રતિભાગી વાચન:
- દ્વેષ અને ગર્વ: જમાઈ અને સસરા વચ્ચે પરસ્પર દ્વેષમાં લાંબો સમય વીત્યો। દક્ષ જીવ હોવાથી દ્વેષી થયો, પણ મહાદેવજી ઈશ્વરકોટિમાં હોવાથી દ્વેષ રહિત રહ્યા। બ્રહ્માજીએ દક્ષને સઘળા પ્રજાપતિઓના અધિપતિ તરીકે પટ્ટાભિષેક કર્યો તેથી તેને ભારે ગર્વ થયો।
- યજ્ઞનું આયોજન: ગર્વને લીધે દક્ષે શંકરાદિ બ્રહ્મનિષ્ઠોનો યજ્ઞભાગ ન આપી તિરસ્કાર કર્યો। પહેલાં વાજપેય યજ્ઞ કરી પછી બૃહસ્પતિસવ નામનો ઉત્તમ યજ્ઞ આરંભ્યો।
- સતીનું શ્રવણ: આકાશમાર્ગે વિમાનમાં જતી દેવાંગનાઓ અને ગંધર્વ સ્ત્રીઓ પાસેથી સતીએ પોતાના પિતા દક્ષના યજ્ઞ મહોત્સવ વિશે સાંભળ્યું।
શ્લોક ૮–૧૫ : સતીની પિયર જવાની ઉત્કંઠા અને વિનંતીપાઠ: શ્રીભાગવત શ્લોક ૮ થી ૧૫
પ્રતિભાગી વાચન:
- સતીની પ્રાર્થના: સતીએ મહાદેવજી પાસે જઈ ઉત્સાહપૂર્વક કહ્યું કે આપના સસરા દક્ષના ઘેર યજ્ઞ ઉત્સવ ચાલે છે, તો આપની ઈચ્છા હોય તો આપણે પણ જઈએ। ત્યાં બહેનો, માતા અને સંબંધીઓને મળવાની તેમજ યજ્ઞદર્શનની તીવ્ર ઉત્કંઠા છે।
- સ્ત્રી સ્વભાવ: સતીએ નમ્રતાપૂર્વક કહ્યું કે આપ અજન્મા અને તત્ત્વજ્ઞ છો, પણ હું અબળા સ્ત્રી હોવાથી જન્મભૂમિનાં દર્શન કરવા મારું મન આતુર બન્યું છે। મિત્ર, પતિ, ગુરુ અને પિતાને ઘેર વગર બોલાવ્યે પણ જવાની રીતિ છે, તેથી આપ મારા પર અનુગ્રહ કરો।
શ્લોક ૧૬–૨૫ : મહાદેવજી દ્વારા સતીને પ્રબોધ અને અનર્થ નિવારણપાઠ: શ્રીભાગવત શ્લોક ૧૬ થી ૨૫
પ્રતિભાગી વાચન:
- વગર બોલાવ્યે જવાનો નિયમ: શિવજીએ કહ્યું કે સંબંધીઓને ત્યાં વગર બોલાવ્યે જવાય, પણ ત્યારે જ કે જ્યારે તેઓની દ્રષ્ટિ દેહાભિમાન અને ક્રોધજન્ય દ્વેષથી ખરડાયેલી ન હોય।
- છ ગુણ અને દોષ: વિદ્યા, તપ, ધન, સુંદર શરીર, યુવાવસ્થા અને ઉત્તમ કુળ — આ છ વસ્તુઓ સત્પુરુષોમાં જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, યશ, શ્રી, વીર્ય અને ઐશ્વર્યરૂપ સદ્ગુણ બને છે, પરંતુ અસત્ પુરુષોમાં તે અભિમાન અને દોષનું કારણ બને છે।
- કુટિલ વચનની પીડા: બાણથી વિંધાયેલું શરીર નિદ્રાથી શાંત થાય, પણ કુટિલ સંબંધીઓનાં દુર્વચનથી થતી મનોવ્યથા અસહ્ય હોય છે। દક્ષ મારા પ્રત્યે બળી રહ્યો છે, તેથી તું મારી પત્ની હોવાથી તારું પણ અપમાન થશે। શિવજીએ સતીને જવા રજા ન આપી છતાં રોકી પણ ન શક્યા કારણ કે હોનારત નિશ્ચિત હતી।
અધ્યાય સમાપ્તિ, પુરુષોત્તમ સહસ્રનામ ચર્ચા તેમજ પ્રશ્નોત્તરીપાઠ: પુરુષોત્તમ સહસ્રનામ સંદર્ભ
પ્રતિભાગી વાચન:
- ત્રીજો અધ્યાય પૂર્ણ થયો। પુરુષોત્તમ સહસ્રનામમાં આ અધ્યાયના સંદર્ભમાં ૨૫૯મું નામ 'અમાની' (અભિમાન રહિત) અને ૨૬૦મું નામ 'માનદ' (સર્વને માન આપનારા અથવા અભિમાનનું ખંડન કરનારા) આવે છે। પ્રથમ અધ્યાયના સંદર્ભે ૨૨૨ થી ૨૫૮ સુધીનાં નામો આવેલાં છે।
વક્તા વિવેચન:
- વક્તાનું માર્ગદર્શન: વક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે નામોના ક્રમમાં વ્યુત્ક્રમ હોતો નથી। સબલકિશોર પાઠકજીના પુસ્તકનો સંદર્ભ ધ્યાનમાં રાખી શકાય અને યોગેશ બ્રહ્મચારીજીએ પણ સહસ્રનામ પર ઘણું કાર્ય કર્યું છે, તેથી તેના આધારે આગળ વિચાર કરવો।
- પ્રશ્ન: શ્રુતિ વચનમાં સતી પદનો ઉલ્લેખ કઈ રીતે છે?
- ઉત્તર: શ્રુતિમાં આપેલા વચનનો અર્થ યજ્ઞકાળના સંદર્ભે મૂળ ગ્રંથમાં આપ્યો છે તે અનુસાર જ સમજવો।