ચતુર્થ સ્કંધ અને અધ્યાય ૪ નો પરિચયપાઠ: (અધ્યયાર્થ)
પ્રતિભાગી વાચન: આ ચતુર્થ વિસર્ગનો સ્કંધ ચાલી રહ્યો છે. સ્કંધનો અર્થ વિસર્ગ થાય છે અને તેને મહાપ્રભુશ્રીવલ્લભાચાર્યજીએ બે રીતે સમજાવ્યું છે. આ સ્કંધમાં વિસર્ગનું લક્ષણ દર્શાવી, પ્રપૂરિત વિસર્ગનું નિરૂપણ થઈ રહ્યું છે. વિસર્ગ લીલાના પ્રકરણોમાં ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષનો સમાવેશ થાય છે. ધર્મનું નિરૂપણ દક્ષ દ્વારા, અર્થનું નિરૂપણ ધ્રુવ દ્વારા, કામનું નિરૂપણ પૃથુરાજા દ્વારા અને મોક્ષનું નિરૂપણ પ્રચેતસો દ્વારા ભગવાને સિદ્ધ કરાવ્યું છે. આ મહાત્મ્યપૂર્ણ સર્ગ વિસર્ગ તરીકે સમજાવવામાં આવી રહ્યો છે. પ્રથમ પ્રકરણ ધર્મનું નિરૂપણ થઈ રહ્યું છે, જેમાં ભગવાને દક્ષને ધર્મ પ્રાપ્ત કરાવ્યો તેનું વર્ણન છે. પહેલા અધ્યાયમાં ભગવાનના અવતારો, સ્વયંભૂ મનુની કન્યાઓ અને તેમના વંશનું નિરૂપણ થયું. ત્યારબાદ દક્ષ અંતર્ગત ધર્મ પ્રકરણમાં મહાદેવ અને દક્ષ વચ્ચે દ્વેષનું કારણ સતી છે, તેનું નિરૂપણ થયું. ત્રીજા અધ્યાયમાં સદાશિવે સતીને દક્ષના યજ્ઞમાં જતા અટકાવ્યા, અને હવે ચોથા અધ્યાયનો આરંભ થઈ રહ્યો છે, જે દક્ષ દ્વારા સદાશિવનું અપમાન થતાં સતીએ યજ્ઞમાં દેહત્યાગ કર્યો તે વિષય પર આધારિત છે.
શ્લોક ૧ — સદાશિવનું મૌન અને સતીની વિહ્વળતાપાઠ: શ્લોક ૧
પ્રતિભાગી વાચન: મૈત્રેયજીએ કહ્યું કે એટલું કહીને ભગવાન શંકર મૌન થઈ ગયા. એમણે જોયું કે દક્ષને ત્યાં જવા દેવાથી કે જતા રોકવાથી, બંને અવસ્થામાં સતીના પ્રાણત્યાગની સંભાવના છે. સતીજી પણ પોતાના સ્વજનોને મળવા જવાની ઈચ્છાથી ક્યારેક બહાર આવે છે તો વળી ભગવાન શંકર નારાજ ન થઈ જાય એ શંકાથી પાછા અંદર આવે છે. આ કોઈ એક વાતનો નિર્ણય ન કરી શકવાને કારણે સતીના ચિત્તની સ્થિતિ ડામાડોળ થઈ ગઈ છે.
શ્લોક ૩ — સતીનો માવતરને ઘેર પ્રયાણપાઠ: શ્લોક ૩
પ્રતિભાગી વાચન: સંબંધીઓને જોવાની ઈચ્છામાં અડચણ થવાથી મનમાં કચવાતા, સ્નેહથી રોતા, આંસુઓથી વિકળ થયેલા અને થરથર ધ્રુજતા સતી, જેમની સમાન બીજો કોઈ નથી તેવા સદાશિવને એટલા ક્રોધથી જોવા લાગ્યા કે જાણે તેમને બાળીને ભસ્મ કરી નાખશે. પછી શોક અને ક્રોધથી પીડાયેલા મન વડે ઊંડો નિસાસો મૂક્યો અને જે સત્પુરુષોના પ્રિય મહાદેવે પ્રેમથી પોતાનું અડધું શરીર આપ્યું છે તેમનો ત્યાગ કરી, સ્ત્રી સ્વભાવની મૂઢ થઈ સતી પોતાના માવતરને ઘેર ચાલતા થયા. સતીને એકલા ઝડપભેર જતા જોઈ ખેદ પામેલા મણિમાન, મદ વગેરે મહાદેવના હજારો અનુચરો નંદીને આગળ કરી પાર્ષદો અને યક્ષો સહિત નિર્ભયતાપૂર્વક તેમની પાછળ નીકળી પડ્યા.
શ્લોક ૭ — યજ્ઞશાળામાં સતીનો અનાદરપાઠ: શ્લોક ૭
પ્રતિભાગી વાચન: સતીને નંદી ઉપર બેસાડી, મેનાદડા, અરીસા, કમળ વગેરે ખેલની સામગ્રી, ધોળું છત્ર, ચમર અને માળા વગેરે રાજચિન્હથી શોભતા મહાદેવના અનુચરો દુંદુભી, શંખ અને વેણું વગાડતા ચાલવા લાગ્યા. સતી સમસ્ત સેવકોની સાથે દક્ષની યજ્ઞશાળામાં પહોંચ્યા. ત્યાં વેદઘોષ કરતા બ્રાહ્મણોમાં પરસ્પર હોડ બકવામાં આવી હતી કે સૌથી ઊંચો ઘન તો કોનો નીકળે છે. ચારે તરફ બ્રહ્મર્ષિ અને દેવતાઓ બિરાજતા હતા અને જ્યાં ત્યાં માટી, કાષ્ઠ, લોખંડ, સોનું, ધાતુ અને ચર્મના પાત્રો રાખેલા હતા. આવા યજ્ઞમાં સતી આવી પહોંચ્યા પણ યજમાન દક્ષની બીકથી સતીની બહેનો તથા માં સિવાય બીજા કોઈએ પણ તેમનું સન્માન કર્યું નહીં. તેમની માતા તથા બહેનો બહુ જ પ્રસન્ન થઈ અને પ્રેમથી ગદગદ થઈ સતીને ઉમળકાભેર ભેટી પડ્યા. પરંતુ પિતાથી અપમાનિત થયેલા સતીએ પોતાની બહેનોએ પૂછેલા કુશળ સમાચાર સહિત પ્રેમપૂર્ણ વાર્તાલાપ કાને પણ ધર્યા નહીં અને માં તથા માસીઓએ આપવા માંડેલી પૂજા તેમજ આસન પણ સ્વીકાર્યા નહીં. સર્વલોકેશ્વરી દેવી સતીનો યજ્ઞમંડપમાં તો અનાદર થયો જ હતો. તેમણે એ પણ જોયું કે યજ્ઞમાં ભગવાન શંકરને કોઈ ભાગ આપવામાં આવ્યો નથી અને પિતા દક્ષ તેમનું ભારે અપમાન કરી રહ્યા છે. આથી તેમના અંગ અંગમાં આગ લાગી ગઈ, એમ લાગતું હતું કે સમસ્ત લોકને તે ભસ્મ કરી દેશે.
શ્લોક ૧૦ — સતી દ્વારા દક્ષ અને સદાશિવની નિંદાપાઠ: શ્લોક ૧૦
પ્રતિભાગી વાચન: એ સમયે ભૂત, પ્રેત વગેરે પાર્ષદો દક્ષને મારવા ઉઠ્યા. તેમને પોતાના તેજથી રોકી, શિવજીના દ્વેષી અને કર્મમાર્ગના અભ્યાસથી ઘમંડી થયેલા દક્ષને સઘળું જગત સાંભળે તે રીતે ક્રોધ કરી, લથડતી વાણીથી સતી દેવીએ નિંદા કરતા કહ્યું. સતી બોલ્યા, આ જગતમાં પ્રાણીમાત્રના પ્રિય અને આત્મારૂપ સદાશિવના કરતાં કોઈ શ્રેષ્ઠ નથી. તેમને નથી કોઈ પ્રિય કે નથી કોઈ અપ્રિય. એવા સર્વરૂપ અને વૈર રહિત સદાશિવની સાથે આપના વિના બીજો કોણ વેર કરે!
શ્લોક ૧૨ — સતી દ્વારા દક્ષને ઉપદેશ અને મહાપુરુષોની મહત્તાપાઠ: શ્લોક ૧૨
પ્રતિભાગી વાચન: હે દ્વીજ, આપના જેવા પુરુષો તો બીજાના ગુણોમાં પણ દોષ જુએ છે, તેમના ગુણને નહીં. પણ કોઈ સજ્જન એમ નથી કરતા. કેટલાક વચલા લોકો ગુણને ગુણ અને દોષને દોષ તરીકે સમજે છે. સાધુ પુરુષો માત્ર ગુણનું જ ગ્રહણ કરે, દોષને ગ્રહણ ન કરે. અને મહાત્મા પુરુષો તો પારકા દોષનું ગ્રહણ નહીં કરતા, થોડા ગુણ હોય તેને પણ ઘણા કરી માને. એવા મહાત્મા પુરુષોનો આપે અપરાધ કર્યો છે. આ સબરૂપ જળદેહમાં આત્મબુદ્ધિ રાખનારા દુષ્ટ પુરુષો સર્વદા ઈર્ષ્યાથી મહાત્માઓની નિંદા કરે એમાં આશ્ચર્ય નથી. કેમકે મહાપુરુષો તો તેમની આ ચેષ્ટાને ગણકારતા નથી, પરંતુ તેમના ચરણની રજ દુષ્ટ લોકોનું તેજોવધ કરી નાખે છે. તેથી મહાપુરુષોની નિંદા જેવું અધમ કાર્ય એ દુષ્ટ પુરુષોને જ શોભે છે.
શ્લોક ૧૫ — સદાશિવનો મહિમા અને અમંગલતાનો નિરાસપાઠ: શ્લોક ૧૫
પ્રતિભાગી વાચન: જો 'શિવ' એવું બે અક્ષરનું નામ પ્રસંગવશાત્ એક વાર પણ વાણીથી બોલાયું હોય તો મનુષ્યોના બધા પાપને તુરંત મટાડે છે. એવા પવિત્ર કીર્તિવાળા અને જેમની આજ્ઞા કોઈથી લોપી શકાય નહીં તેવા સદાશિવનો આપે દ્વેષ કર્યો છે, તેથી આપ જ અમંગલરૂપ છો. બ્રહ્મરસરૂપી મકરંદની ઈચ્છા કરનારા મહાત્માઓના મનમધુક તેમના ચરણરવિંદને સેવે છે. તેમના ચરણરવિંદ સકામ લોકના મનોરથ પણ પૂર્ણ કરે છે. એવા વિશ્વબંધુ સદાશિવનો આપ દ્વેષ કરો છો. સ્મશાનમાં જતા, છૂટી મૂકીને, ત્યાંના હાડકા તથા ખોપરીઓના ઘરેણાં પહેરી, પિશાચોની સાથે નિવાસ કરનારા સદાશિવને આપના સિવાય બીજા કોઈ બ્રહ્માદિક પણ અમંગલ રૂપ જાણતા નથી. ઊલટું તેમના ચરણમાંથી પડી ગયેલા નિર્માલ્ય જળ વગેરે બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓ પોતાને માથે ચડાવે છે.
શ્લોક ૧૭ — સત્પુરુષોની નિંદા સાંભળવાના નિયમોપાઠ: શ્લોક ૧૭
પ્રતિભાગી વાચન: જ્યાં નિરંકુશ માણસો નિંદા કરતા હોય અને જ્યાં પોતાને મરવા કે સામાને મારવાની શક્તિ ન હોય ત્યાંથી કાન ઢાંકીને નીકળી જવું જોઈએ. અથવા તો શક્તિ હોય તો બકવાદ કરનાર દુષ્ટ જીવને ખેંચી કાઢી જરૂર લાગે તો પોતે પણ મરી ફીટવું જોઈએ. એ જ ધર્મ છે. એટલા માટે સદાશિવની નિંદા કરનાર એવા આપથી ઉત્પન્ન થયેલા આ દેહને હું રાખી શકીશ નહીં. કેમ કે ભૂલથી પણ નિંદિત, અપવિત્ર વસ્તુ ખવાઈ ગઈ હોય તો ઓકીને તે કાઢી નાખવી એ જ શુદ્ધિ કહેવાય છે.
શ્લોક ૨૦ — પ્રવૃત્તિ ધર્મ અને નિવૃત્તિ ધર્મપાઠ: શ્લોક ૨૦
પ્રતિભાગી વાચન: પોતાના સ્વરૂપાનંદમાં જ મગ્ન રહેતા મહાત્મા પુરુષની બુદ્ધિ વેદની વિધિનિષેધની આજ્ઞાને અનુસરતી નથી. કેમકે જેમ દેવોની ગતિ આકાશમાં અને મનુષ્યોની ગતિ પૃથ્વીમાં જ હોય છે, તેમ નિવૃત્તિ અને પ્રવૃત્તિવાળાની સ્થિતિ જુદી જુદી જ હોય છે. એટલા માટે સ્વધર્મમાં રહીને કોઈ ધર્મની અથવા પુરુષની નિંદા ન કરવી જોઈએ. પ્રવૃત્તિ ધર્મ અને નિવૃત્તિ ધર્મ બંને સાચા છે, બંનેનો વેદે સ્વીકાર કર્યો છે. રાગવાળાએ પ્રવૃત્તિ કર્મ, યજ્ઞયાગાદિ કરવું અને વૈરાગ્યવાળાએ નિવૃત્તિ કર્મ, શમ, દમ વગેરે કરવું. એ બંને કર્મને એક જ ગણી એકી વખતે કરવા લાગે તો વિરોધ આવે છે. પરંતુ પરબ્રહ્મ સદાશિવને તો એ બે માંથી કોઈ પણ કર્મ કરવાની જરૂર નથી. પિતાજી, અમારું ઐશ્વર્ય અવ્યક્ત છે. આત્મજ્ઞાની મહાપુરુષો જ તેનું સેવન કરે છે. આપની પાસે ઐશ્વર્ય નથી. યજ્ઞશાળાઓમાં યજ્ઞાનથી તૃપ્ત થઈ ધુમાડાથી પ્રાણ પોષણ કરનારા તેની પ્રશંસા પણ કરતા નથી.
શ્લોક ૨૪ — સતી દ્વારા દેહત્યાગની તૈયારીપાઠ: શ્લોક ૨૪
પ્રતિભાગી વાચન: આપ સદાશિવના અપરાધી છો. આપથી ઉત્પન્ન થયેલા દેહનું મારે શું કામ છે? કેમ કે આપની સાથેનો મારો સંબંધ અમારે માટે નીચા જોવા જેવો છે. મહાત્માઓનો જે અપરાધ કરનાર હોય તેનાથી થયેલા જન્મને ધિક્કાર છે. જ્યારે ભગવાન શિવ આપની સાથે મારો સંબંધ દર્શાવતા મને હાસીમાં દાક્ષાયણી એટલે દક્ષકુમારીના નામથી બોલાવશે ત્યારે મારી બધી હાસી બંધ થઈ જશે અને મને લજ્જા અને ખેદ થશે. તેથી એ પહેલા જ આપના અંગથી ઉત્પન્ન આ શબતુલ્ય શરીરનો ત્યાગ કરી દઈશ. મૈત્રેયજીએ કહ્યું, હે શત્રુતાપન વિદુરજી, એ પ્રમાણે યજ્ઞમાં દક્ષને ઉત્તર આપી મૌન ધારણ કરી પીળા વસ્ત્ર પહેરી સતી ઉત્તર દિશામાં પૃથ્વી ઉપર બેઠા અને જળનું આચમન લઈ આંખો મીંચીને શરીર છોડવા યોગમાર્ગમાં સ્થિત થઈ ગયા.
શ્લોક ૨૯ — દક્ષની અધમતા અને સતીનો અદભુત પ્રાણત્યાગપાઠ: શ્લોક ૨૯
પ્રતિભાગી વાચન: દ્રઢ આસન વાળી પ્રાણ તથા અપાન વાયુને નાભિચક્રમાં સ્થિર કરી, ત્યાંથી ઉદાન વાયુને ઉઠાવી બુદ્ધિની સાથે હૃદયમાં અને ત્યાંથી અનિંદિત સતીએ ધીરે ધીરે કંઠના માર્ગથી ભ્રૂકુટીના મધ્યમાં લાવ્યા. એ પ્રમાણે મહાપુરુષોના પણ પૂજ્ય સદાશિવ જેમને પ્રેમથી વારંવાર પોતાના ખોળામાં બેસાડેલા, એવા દેહને દક્ષીણી ઉપરના ક્રોધથી ત્યાગ કરવાને ઈચ્છતા મનસ્વિની સતી દેવીએ પોતાના ગાત્રોમાં વાયુ અને અગ્નિની ધારણા કરી. પછી જગતગુરુ અને પોતાના સ્વામી સદાશિવનું ચરણકમલ મકરંદનું ધ્યાન કરતા કરતા સતીને બીજું કાંઈ દેખાયું નહીં અને તેમનું નિષ્પાપ દેહ સમાધિના અગ્નિથી તુરંત બળી ગયું. તે સમયે ત્યાં આવેલા દેવતા વગેરે આ મહાન આશ્ચર્યમય ચરિત્ર જોતા આકાશ અને પૃથ્વીમાં મોટો હાહાકાર થઈ ગયો. હાય હાય! પરમ પૂજ્ય સદાશિવના પ્રિયા સતીએ દક્ષના દુર્વ્યવહારથી પ્રાણત્યાગ કર્યો. સ્થાવર જંગમ બધું જ જેની પ્રજા છે તેવા દક્ષ પ્રજાપતિની અધમતા તો જુઓ! તેમના અપમાન કરવાથી તેમની પુત્રી સતીએ પ્રાણ છોડી દીધા. એ મહોદય સતી તો નિરંતર માન અને યોગ્ય છે. અસહનશીલ અને બ્રાહ્મણ દ્રોહી દક્ષને જગતમાં મોટી કાળી ટીલી લાગી જશે.
શ્લોક ૩૩ — વીરભદ્રનો ક્રોધ અને શિવના પાર્ષદોનું પલાયનપાઠ: શ્લોક ૩૩
પ્રતિભાગી વાચન: કેમકે મહાદેવજીનો દ્વેષ કરનારા દક્ષે પોતાના અપરાધથી મરવા તૈયાર થયેલી પુત્રીને તેમ કરતા રોકી પણ નહીં. એ પ્રમાણે સતીનો અદભુત પ્રાણત્યાગ જોઈ લોકો વાતો કરવા લાગ્યા. ત્યાં તો પાર્ષદો હથિયારો ઉઠાવીને દક્ષને મારવા ઉઠ્યા. આવતા પાર્ષદોનો વેગ જોઈ ભૃગુ ઋષિએ યજ્ઞમાં વિઘ્ન કરનારાઓનો નાશ કરે તેવા યજુર્વેદના અપહતમ્ રક્ષ ઇત્યાદિ મંત્રથી દક્ષિણાગ્નિમાં હોમ કર્યો. અધ્વર્યુ ભૃગુએ હોમ કર્યો કે તેમાંથી તત્કાલ રીઘુ નામના હજારો દેવો, જેઓએ તપ કરીને ચંદ્રલોક પ્રાપ્ત કર્યો છે, તેઓ યજ્ઞના અગ્નિમાંથી ધડાધડ પ્રગટ થયા. બ્રહ્મ તેજથી સંપન્ન એ ઋદ્રવોએ ભૂત, પ્રેત અને યક્ષ વગેરે મહાદેવના પાર્ષદોને બળતા લાકડાથી મારવા માંડતા તેઓ આમ તેમ નાસી છૂટ્યા.
ભાગવતાર્થ પ્રકરણ — ચોથા અધ્યાયનો સારાંશપાઠ: ભાગવતાર્થ પ્રકરણ
પ્રતિભાગી વાચન: મહાપ્રભુશ્રીવલ્લભાચાર્યજીએ ભાગવતાર્થ પ્રકરણમાં જણાવ્યું છે કે ત્રીજા અધ્યાયમાં એમ કહ્યું કે અંકુરમાંથી જે બે પાંદડા નીકળ્યા તેમાં અનર્થની ઉત્પત્તિ થઈ અને શિવે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે તે અનર્થ થતો અટકાવવા પ્રયાસ કર્યો. તો અનર્થરૂપ વૃક્ષની અહીંયા ત્રીજા અધ્યાયમાં ઉત્પત્તિ બતાવી અને હવે આ ચોથા અધ્યાયમાં સતીના દેહનો નાશ થાય છે, તે શ્લોક ૨૪ થી ૨૭ સુધી બતાવ્યું. પણ આ અધ્યાયનો અર્થ એ નથી કે સતીના દેહનો નાશ થવો, પણ આ અધ્યાયનો અર્થ તો અનર્થના કારણરૂપ દ્વેષની મધ્યમાં થયેલી ક્રિયા છે. દ્વેષનું મધ્યનું કાર્ય સતીના દેહનો નાશ. સતીને યજ્ઞમાં જતા અટકાવવાના વચનો કહી શિવ શાંત રહ્યા, પરંતુ સતીને શાંતિ થઈ નહીં. તેમણે તો પોતાનું જ અસાધારણ કાર્ય સંપૂર્ણ રીતે કર્યું.
ભાગવતાર્થ પ્રકરણ — સતીના દેહત્યાગના કારણોપાઠ: ભાગવતાર્થ પ્રકરણ
પ્રતિભાગી વાચન: પિતાને ત્યાં સન્માન ન થવાથી તેમણે પોતાના દેહને બાળી તેનો નાશ કર્યો, કારણ કે તેમના દેહનો નાશ બીજા કોઈથી એટલે શિવથી, દક્ષથી અથવા બીજા કોઈથી પણ થઈ શકે તેમ ન હતો. તેનો નાશ થયા વિના તેઓના દ્વેષનો પણ કોઈ પ્રકારે નાશ થાય તેમ ન હતો. એટલે સતીના દેહનો નાશ ન થાય તો દક્ષ અને શિવજી વચ્ચેનો દ્વેષ પણ સંભવ ન હતો. આ દેહત્યાગના અનેક કારણો હતા. - દ્વેષનો નાશ: સતીએ પોતાના દેહનો નાશ કર્યો જેથી શિવ અને દક્ષ વચ્ચેનો દ્વેષ દૂર થઈ શકે. - પાતિવ્રત્યનું રક્ષણ: પોતાના પતિ મહાદેવનું અપમાન થતાં તે સહી શક્યા નહીં, તેથી પાતિવ્રત્યનું રક્ષણ કરવા દેહત્યાગ કર્યો. - નંદીનો શાપ સત્ય કરવો: નંદીએ બ્રાહ્મણોને જે શાપ આપ્યો હતો તેને સત્ય કરવા માટે આ કાર્ય જરૂરી હતું. - શિવભજનની ઈચ્છા: બીજા જન્મમાં પણ શિવભજન જ કરવાની તેમની ઈચ્છા હતી. - દ્વેષ કરનાર દક્ષથી ઉત્પન્ન દેહનો ત્યાગ: દ્વેષ કરનાર દક્ષથી પ્રાપ્ત થયેલ દેહનો નાશ કરવો હતો. - દક્ષને બોકડાના મુખવાળો બનાવવો: આ કાર્ય દક્ષને બોકડાના મુખવાળો બનાવવામાં પણ ઉપયોગી થયું. આ રીતે તેમણે સંપૂર્ણ રીતે પોતાનું અસાધારણ કાર્ય સિદ્ધ કર્યું.
પુરુષોત્તમ સહસ્ત્રના નામોનો સંદર્ભપાઠ: નામચંદ્રિકા ટીકા
વક્તા विवेचन:
- વક્તવ્ય: અહીંયા જે ચતુર્થ સ્કંધના અમુક નામો અને બીજા પણ પુરાણાંતરમાંથી લેવામાં આવ્યા છે, તેમ રઘુનાથજીની નામચંદ્રિકાની ટીકામાં આપેલું છે. - નામોનો ઉલ્લેખ: સુખવાગમૃતાબિંદુ, કોટિ સૂર્ય સમપ્રભ, બ્રહ્મ કોટિ પ્રજાપતિ, સુધા કોટિ સ્વાસ્થ્ય રેતુ, કામદ્રુપ કોટિ, કામદહ, સમુદ્ર કોટિ, ગંભીર, તીર્થ કોટિ, સમાહવય, સુમે કોટિ, નિષ્કંપ કોટિ, બ્રહ્માંડ વિગ્રહ, કોટ્યસ્તવ, મેઘ પાપજ્ઞ, એ માનદઃ, અમાની, માનદઃ ત્યાં સુધીના નામોને પુરાણાંતરમાંથી લીધેલા છે. - સ્પષ્ટીકરણ: મૂળમાં એમણે કહ્યું છે કે આટલા નામો પુરાણાંતરમાંથી લીધેલા છે. સર્વેશઃ થી લઈને સર્વ સદગુણ ભાજનમ્ સુધીના ૧૮ નામો પુરાણાંતરમાંથી લીધેલા છે. પરંતુ ગુજરાતી અનુવાદમાં આટલું સ્પષ્ટ લખેલું નથી. પ્રથમ અધ્યાયના શ્લોક અનુસાર નામો સેટ થઈ રહ્યા છે. દક્ષિણાપતિ અને યજ્ઞનારાયણ એવા બે-ત્રણ નામોમાં જ અલગથી અધ્યાયનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. - સંદર્ભ શોધ: જે નામો પુરાણાંતર ભાષિત છે, તે કયા અંશને સ્પર્શે છે તેનો સંદર્ભ શોધતા રહેવું જોઈએ. જો એ બધા અસ્તવ્યસ્ત હોય તો તેનો સંદર્ભ નામની સાથે આપતા રહેવું જોઈએ. મનુવાદિ પ્રેરકહથી જે નામો ચાલી રહ્યા છે તેને કથાના ક્રમથી સરખાવતા જઈએ.
પહેલા અધ્યાયના શ્લોક ૬૫-૬૬ — સતીનું સ્વરૂપપાઠ: શ્લોક ૬૫ અને ૬૬ (પ્રથમ અધ્યાય)
પ્રતિભાગી વાચન: - શ્લોક ૬૫: સતી ગુણ અને શીલથી પોતાના સરખા જ મહાદેવની સેવામાં સંલગ્ન હતી, તેને પુત્ર થયો જ નહીં. આ શ્લોક સતીની પૂર્ણ સાત્વિકતા દર્શાવે છે કે તેમને કામાદિ વિકાર ન હતો, તેથી તેમને પુત્ર ન થયો. - શ્લોક ૬૬: મહાદેવનો કોઈ અપરાધ નહીં છતાં પણ પોતાનો પિતા દક્ષ પ્રજાપતિ તેમનાથી ઉલટા ચાલ્યા. તેથી સતી યુવાવસ્થામાં ક્રોધવશ યોગ દ્વારા સ્વયં પોતાના શરીરનો ત્યાગ કરી દીધો હતો. આ શ્લોક સતીના દેહત્યાગનું કારણ સ્પષ્ટ કરે છે.
પ્રશ્નોત્તર — સતીના તામસ ગુણનું સ્પષ્ટીકરણવક્તા विवेचन:
- પ્રશ્ન: સતીના તામસ ગુણનું સ્વરૂપ કઈ રીતે સમજવું જોઈએ? શું તે સ્થાયી ગુણ હતો કે માત્ર કાર્યપૂરતો? કારણ કે શ્લોક ૬૫ માં તેમની સાત્વિકતા જોવા મળે છે, જ્યારે ભાગવતાર્થ પ્રકરણમાં તેમને તામસ કહ્યા છે.
- ઉત્તર: દક્ષ અભિમાની હોવાથી તામસ હતો, અને તે બ્રહ્માના અંગુષ્ઠથી પ્રગટ થયા હોવાથી બ્રહ્માની જેમ અભિમાની હતા. દક્ષના અભિમાનના અંશને ગ્રહણ કરી ૧૬મી કન્યા (સતી) તેનાથી જુદી ઉત્પન્ન થઈ. આ દોષરૂપ અભિમાન જે સતી કન્યા રૂપે છૂટું પડ્યું તેને તામસી કહેવામાં આવી છે. આ તામસી સતીને બ્રહ્માજીએ મહાદેવજી સાથે પરણાવ્યા, કારણ કે જો સાત્વિક પુરુષ સાથે પરણાવ્યા હોત તો તમોગુણ નષ્ટ થઈ જાત. આ તામસતા સતી માટે અનર્થના કારણરૂપ જ બતાવી છે, દક્ષના યજ્ઞના દ્વેષને મટાડવા અને અભિમાન દૂર કરવા માટે. એટલે સતીનો દેહ તામસ હતો, પરંતુ તે પોતે સ્વત: શુદ્ધ હતા. જેમ મહાદેવજી તમોગુણના અધિષ્ઠાત્રી દેવતા છે અને તેનું સંચાલન કરે છે, પણ પોતે સાત્વિક કે નિર્ગુણ છે, તે જ રીતે સતી કાર્યપૂરતા તામસ ગુણથી પ્રેરિત હતા, પરંતુ તેમનો મૂળ સ્વભાવ પતિવ્રતા અને સાત્વિક હતો. રામાયણના પ્રસંગનો પણ ઉલ્લેખ થયો કે જ્યાં સતીએ ભગવાન રામચંદ્રજીની પરીક્ષા કરી અને મહાદેવજીથી છુપાવ્યું, તે પણ તેમની તામસતા દર્શાવે છે. આ ગુણ લીલા દ્રષ્ટિથી જોવાનો છે, જેથી વિસર્ગનું કાર્ય સિદ્ધ થઈ શકે.
- વક્તવ્ય: સતીનું મુખ્ય સ્વરૂપ પતિવ્રતાનું હતું, ગુણ અને શીલમાં ઉત્તમ. પરંતુ પતિની ના હોવા છતાં યજ્ઞમાં જવાની ઈચ્છા, અને ત્યાં પતિનું અપમાન થવાથી દ્વેષ થવો, આ બધું તેમની તામસતાના કાર્યપૂરતા ઉપયોગને દર્શાવે છે, જે વિસર્ગના કાર્ય માટે જરૂરી હતું. આ તામસતા દેહથી સમજાય છે. જે તામસતા હતી તે તેમણે યોગ દ્વારા નાશ કરી દીધો. આને કાર્યરૂપ પ્રકટ કરવામાં આવ્યો હતો એમ કહી શકાય.
ભાગવતાર્થ પ્રકરણ — કર્મના ફળ અને દક્ષના વધનું નિરૂપણપાઠ: ભાગવતાર્થ પ્રકરણ
પ્રતિભાગી વાચન: - કર્મના ફળ: મરણ પામ્યા પછી કર્મનું જે ફળ રહે છે તે તેના કર્તાને, તેની આજ્ઞા કરનારને અને તેમાં સંમતિ આપનારને સમાન છે. આ શાસ્ત્રનું વાક્ય છે. - દક્ષને શાપ આપનાર: સભામાં દક્ષ શિવને શાપ આપતો હતો ત્યારે દાઢી મૂછ દેખાડીને હસનાર ભૃગુની દાઢી મૂછ ખેંચી કાઢ્યા એટલે વીરભદ્રે આવી રીતે જેણે જે કર્યું હતું તેની ઇન્દ્રિયોનો નાશ કર્યો. આંખથી સૂચના કરનાર ભગની આંખો ખેંચી અને દાંત દેખાડી હસનારા પૂષાના દાંત પાડી નાખ્યા. - વીરભદ્રનું સામર્થ્ય: વીરભદ્રે પોતાના સામર્થ્યથી અને તેની સાથેના સોબતીઓના શસ્ત્રો વગેરેથી આ કર્યું. પરંતુ દક્ષને હણવામાં તેનું સામર્થ્ય તથા તેના સોબતીઓના શસ્ત્રો નિષ્ફળ થયેલ તીક્ષ્ણ ધારવાળી તલવાર પણ તેને કાંઈ ઈજા કરી શકી નહીં. તેથી ઘણું આશ્ચર્ય પામી લાંબા સમય સુધી વિચાર કરી તેણે સમજ્ઞાપન વિધિથી તેનું માથું ધડથી છૂટું પાડેલું. - સમજ્ઞાપન વિધિનો અર્થ: જેમ સમજ્ઞાપન વિધિથી હણાયેલા પશુઓને બીજો દેહ પ્રાપ્ત થાય છે, તેમ દક્ષને પણ જીવતો કરી શકાયો. ભૃગુ, પૂષા અને ભગને ઇન્દ્રિયો પાછી આપવામાં નથી આવી કારણ કે દક્ષને બોકડાનું માથું આપીને જીવિત કરવાનો પ્રભુનો સંકલ્પ હતો. જો તેને પણ શસ્ત્રોથી હણ્યો હોત તો તેને પણ બોકડાનું માથું સાંધી જીવતો ન કરાત. પરંતુ તેને પણ શસ્ત્રો વગેરે નિષ્ફળ જતા વીરભદ્રને વિસ્મય થયો. તેણે કરેલ ધ્યાન વગેરેથી તેના ક્રોધનો ક્ષય થયો. છતાં સ્વામી શિવની આજ્ઞાથી દક્ષનો વધ કરવાનું જરૂરી હતું. તેથી તેનો વધ કરવાનું સાધન પશુઓના વધના સાધન જેવું જ હોય એમ જાણી તેણે સમજ્ઞાપન વિધિથી તેને હણ્યો. - ઈશ્વરીય ઈચ્છા: નંદીએ આપેલ શાપ સત્ય થાય તે માટે ઈશ્વરની ઈચ્છાથી જ શસ્ત્રો વગેરે નિષ્ફળ થયેલા. દક્ષનું પાપ તેવું જ પાપ સૂચના કરી તથા હસીને પૂષા, ભગ તથા ભૃગુએ કરેલ હોવાથી તેમના પણ દાંત, નેત્ર, દાઢી વગેરેનો નાશ કરેલો. - ધર્મ અને પાપ: સમજ્ઞાપન વિધિથી વધ કરવામાં આવે તો તે ધર્મ છે, તેથી તેવા પ્રકારના દક્ષના વધનું કારણ પાપ કેમ હોય એવી શંકા થાય તો જાણવું કે તે જે યજ્ઞ કરતો હતો તે યજ્ઞમાં અધિદેવ નહીં હોવાથી તે યજ્ઞ વૈદિક ન હતો. તેથી લૌકિક પશુની હિંસાના કારણરૂપ જે પાપ હોય તેની સમાન દક્ષનું પાપ હતું. તેથી તેને પાપ કહેલ છે. યજ્ઞ તો એક્ચ્યુઅલમાં યજ્ઞ લૌકિક હોવા છતાં યજ્ઞના જેવો હોવાથી તેને યજ્ઞ કહેલો છે. અધિદેવનું સ્થાન નહીં હોવાથી એ લૌકિક જેવો જ હતો. - યજ્ઞનો નાશ: વીરભદ્રે કરવાનું બધું પૂરું થયું, કાઈ બાકી રહ્યું નહીં. તેથી તે ત્યાંથી તેના સોબતીઓ સાથે ચાલ્યો ગયો. યજ્ઞનો નાશ કરી વીરભદ્રે કોઈ યજ્ઞના મંડપમાં રહે નહીં તે માટે તેને બાળી નાખ્યો. તે મંડપમાં કોઈ છાયા માટે બેસે તો પણ તેના ઉપર મંડપથી થયેલ ઉપકારથી ધર્મ થાય, તેથી તેવો ધર્મ પણ ન થાય તે માટે મંડપને બાળી મૂક્યો.
વક્તા विवेचन:
- વક્તાનો વધારાનો મુદ્દો: પુરુષોત્તમ સહસ્ત્રનું નામ ૨૬૭ વિવિધા અનંતા સર્ગાત્મ છે. તેમાં ટીકામાં કહી રહ્યા છે કે ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારની અનેક સૃષ્ટિ કે જે શંકરે પ્રગટ કરેલી વીરભદ્ર વગેરે ગણોની સૃષ્ટિમાં આત્મા જવાના સ્વભાવવાળા આપ છો. પ્રભુ આ રીતે બને છે. આત્મા જવાના સ્વભાવવાળા પ્રભુ છે, કારણ કે વીરભદ્ર આદિ શંકરકૃત સર્ગમાં ભગવાને સામર્થ્ય ફળ રૂપે આવિર્ભાવ કર્યો છે. તેમ ન હોય તો ભગવાનને ઉદ્દેશી કરવામાં આવેલા યજ્ઞનો નાશ થાય નહીં. પરંતુ દક્ષ પ્રજાપતિના મહા અભિમાનને ઉતારવા પ્રભુએ જ વીરભદ્ર આદિ ગણોમાં બળ રૂપે પ્રવેશ કરી આ ઘટના ગણેલી છે. માટે જ પ્રભુ તેવી સૃષ્ટિમાં જવાના સ્વભાવવાળા છે એમ કહ્યું છે.