મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી થાય છે, જેમાં ભગવદ્સ્વરૂપનું સ્મરણ અને ગુરુવંદના કરવામાં આવે છે. આચાર્યશ્રી વલ્લભનંદનને વંદન કરીને અજ્ઞાનતિમિરનો નાશ કરવા જ્ઞાનાંજન શલાકાથી આંખો ખોલનાર શ્રીગુરુને નમસ્કાર કરવામાં આવે છે. શ્રીશેષનાગ પર બિરાજમાન લક્ષ્મી સહસ્ર લીલામાં કદાચ ચતુરવિંશ તથા દ્વિચતુરષટ એમ ચતુર્વિંશ શવિરાજતયોસૌ પંચધા સ્વરૂપને યાદ કરવામાં આવે છે.
શ્લોક ૩૮: વૈકુંઠમાં ભગવદાસક્તનો અક્ષય મોક્ષ
આનંદરૂપ શ્રીહરિની આનંદરૂપ લીલા સમગ્ર શાસ્ત્રનો અર્થ છે. ત્રીજા સ્કંધમાં મુક્તિ પ્રકરણમાં પુરુષ અને સ્ત્રીની મુક્તિની ચર્ચા પછી, કપિલદેવજી સાંખ્યના નિરૂપણ પહેલાં ભક્તિનું નિરૂપણ કેમ કરે છે તે પ્રશ્નનો ઉત્તર આપે છે. ભગવાનની ભક્તિ સર્વ પ્રયોજન સિદ્ધ કરાવનારી છે, અને ભક્તિ વગરનો કોરો યોગ ચિત્તને શુદ્ધ કરી શકતો નથી. સાંખ્યનું જ્ઞાન મોહ દૂર કરવામાં ઉપયોગી નથી, પણ સહાય કરનારું છે. દેવહૂતિજીએ આત્મા અને અનાત્માનો ભેદ જાણવા પ્રશ્ન કર્યો. શ્લોક ૩૮માં વૈકુંઠમાં ભગવાનમાં આસક્તિ રાખનારા ભક્તોનો કોઈપણ સમયે નાશ થતો નથી અને કાલ પણ તેમનું ભક્ષણ કરતો નથી તે સમજાવવામાં આવ્યું છે. આઠ પ્રકારના વિષયો, દેહ, પુત્રો, મિત્રો, ગુરુઓ, બાંધવો, ઇષ્ટદેવતા અને કામ — આ બધાનું કાર્ય ભગવાન સ્વયં કરે છે, કારણ કે વૈકુંઠમાં ભગવાન સિવાય બીજું કંઈ છે જ નહીં.
શ્લોક ૩૯-૪૦: સાંખ્ય સિદ્ધાંત અને ભક્તિથી મુક્તિ
શ્લોક ૩૯ અને ૪૦માં મોક્ષનો નિર્ણય કરતાં જણાવ્યું છે કે આ લોક, પરલોક, આત્મા, ધન, પશુ, ઘરો અને અન્ય સર્વનો ત્યાગ કરીને જેઓ અનન્ય ભક્તિથી ભગવાનનું ભજન કરે છે, તેઓને ભગવાન મૃત્યુના પહેલે પાર લઈ જાય છે. સુબોધિનીજીમાં આને સાંખ્યનો સિદ્ધાંત ગણાવીને ત્યાગને મુખ્ય દર્શાવ્યો છે. અહીં ત્યાગ એટલે પ્રમાણ, પ્રમેય, સાધન અને ફળનો ત્યાગ કરવો. આ લોકના પ્રમાણો, પ્રમેય, સાધન અને ફળ આ ઉપાસના કરનારના પ્રમાણો નથી, તેથી તેમનો ત્યાગ કરવાનો છે. તેવી જ રીતે પરલોકના પણ ચાર પ્રકારે ત્યાગ સમજવો. પુત્ર, ધન, પશુ, ઘરવખરી, પ્રતિષ્ઠા અને અભિમાન જેવા મમતાના સ્થાનરૂપ સર્વનો ત્યાગ કરવામાં આવે છે. આવા ત્યાગ કરવાથી થતી ન્યૂનતાને ભગવાન સ્વયં પૂરી કરે છે, કારણ કે તેઓ સર્વરૂપ છે. અનન્યતા એટલે પરલોક, ભગવત્કૃપા કે અન્ય કોઈ પ્રયોજન માટે ભક્તિ સિવાય અથવા ભગવાન સિવાય બીજું કોઈ સાધન ન હોવું. આવા ભક્તને ભગવાન મૃત્યુના પહેલે પાર લઈ જાય છે, એટલે કે ફરીથી દેહનો સંબંધ થવા દેતા નથી અને મુક્તિ મળે છે. આને જીવન મુક્તિ તરીકે સમજાવ્યું છે.
પ્રશ્નોત્તર: સાંખ્ય સિદ્ધાંત અને ત્યાગ
પ્રતિભાગીઓએ શ્લોક ૩૯-૪૦ માં સાંખ્ય સિદ્ધાંતના ત્યાગના મુખ્યપણા અંગે પ્રશ્ન કર્યો કે મુખ્ય સિદ્ધાંત અને પ્રમાણ, પ્રમેય, સાધન, ફળના ત્યાગનો અર્થ શું છે. વક્તાશ્રીએ સમજાવ્યું કે અહીંયા સાંખ્યના સિદ્ધાંતમાં આત્મા અને અનાત્માનું જ્ઞાન મળવાનું છે, જેમાં અનાત્મા એટલે જડ વસ્તુઓનો ત્યાગ થાય છે. આ લોકમાં ઉદાસીનપણું જ ફળના કારણરૂપ છે, જેનાથી આત્મદર્શન થાય છે. પ્રમાણ એટલે જ્ઞાનનું સાધન; અહીં લૌકિક પ્રમાણો વસ્તુતત્વને સમજવામાં ઉપયોગી નથી. પ્રમેય એટલે ગેય કે ગ્રાહ્ય વિષયો, જે પ્રાકૃત ઇન્દ્રિયોથી જાણી શકાય છે, પણ તે પ્રમેયરૂપ નથી. સાધન અને ફળ પણ પ્રાકૃત હોવાથી ત્યાજ્ય છે. શ્લોક ૩૯-૪૦માં જે ભક્તિ બતાવી છે તે પુણ્ય પરિપાકથી થતી પ્રાથમિક કક્ષાની ભક્તિ છે, જેમાં સાલોક્ય કે સાયુજ્યની પ્રાપ્તિ નથી, પરંતુ મૃત્યુ પછી જન્મનો અભાવરૂપ મોક્ષ મળે છે. 'ઇહ' શબ્દ પ્રયોગ દ્રષ્ટફળના સંબંધમાં સમજાવ્યો છે. ત્યાગથી થતી ન્યૂનતાને ભગવાન સ્વયં પૂર્ણ કરે છે, કારણ કે ભગવાન સર્વરૂપ છે અને જે વસ્તુનો ત્યાગ થાય છે, તે રૂપ ભગવાન ભક્ત માટે ધારણ કરે છે.
શ્લોક ૪૧: ભગવાન વિના ભયનું નિવારણ
શ્લોક ૪૧માં બીજા માર્ગથી મોક્ષ થશે એવી શંકાનું નિરાકરણ કરતાં કપિલદેવજી કહે છે કે પ્રકૃતિ અને પુરુષના ઈશ્વર, સર્વ પ્રાણીઓના આત્મા, શ્રીભગવાન વિના બીજા કોઈથી તીવ્ર સંસારરૂપ ભય દૂર થતો નથી. 'ભક્' શબ્દથી ઓળખાતા ભગવાનમાં જ મુક્તિ આપવાનો ગુણ હોય છે. સંસાર પ્રકૃતિ અને પુરુષથી ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી તે બંનેને વશ રાખનાર ભગવાન જ તે ભયને દૂર કરવા સમર્થ છે. ભગવાન સર્વ પ્રાણીઓના આત્મા હોવાથી સ્વાર્થ વિના સંસાર દૂર કરવાનો ઉપકાર કરે છે. ભગવાન જ જ્ઞાન વગેરે રૂપ હોવાથી સંસાર દૂર કરનારા છે, પ્રકૃતિ વગેરેને અટકાવનાર હોવાથી ફરી સંસાર થવા દેતા નથી અને આત્મા હોવાથી અવશ્ય હિત કરનારા છે. 'તીવ્ર ભય' એટલે તરત આવનારો અને નજીક રહેનારો ભય, જે અટકાવનારથી જ દૂર થાય તેવો હોય છે. ભગવાન આત્મારૂપ હોવાથી જીવના અત્યંત નજીક છે અને ભયને દૂર કરવા સમર્થ છે. આમ, ભગવાન સિવાય કોઈ ભય દૂર કરી શકતું નથી તે સિદ્ધ થાય છે.
શ્લોક ૪૨: ભગવાનનું સર્વ પર નિયમન
શ્લોક ૪૨માં ભગવાન સર્વને વશ રાખનાર હોવાનું સિદ્ધ કરે છે. વાયુ ભગવાનના ભયથી વાય છે, સૂર્ય ભગવાનના ભયથી તપે છે (ઉગે છે), ઇન્દ્ર ભગવાનના ભયથી વૃષ્ટિ કરે છે, અગ્નિ બાળે છે અને મૃત્યુ પણ ભગવાનના ભયથી જ ફરે છે. આ તૈત્તિરીય શ્રુતિનો અનુવાદ છે. શ્રીમહાપ્રભુજીએ સમજાવ્યું કે મૂલ શ્રુતિમાં 'ઉદયતિ સૂર્યઃ' છે, પણ અહીં 'તપતિ'ના અર્થમાં સમજવું. તેવી જ રીતે શ્રુતિમાં અગ્નિ અને ઇન્દ્ર ભગવાનથી ડરે છે તેટલું જ છે, પણ આ શ્લોકમાં 'વર્ષતિ ઇન્દ્રઃ દહતિ અગ્નિઃ' એમ ડરીને શું કરે છે તે વિવેચન કર્યું છે. ઇન્દ્ર પોતાના ઘરમાં રહેલું જળ ભગવાનના ભયથી જ વેડકે છે, અને અગ્નિ ભગવાનના ભયથી જ અપવિત્ર પદાર્થોને બાળે છે. મૃત્યુ પણ દયાળુ હોવા છતાં ભગવાનના ભયથી જ જીવોનો કાલ આવી જતાં તેમને હરણ કરે છે. વાયુ વગેરે દેવોની ઉપાસનાથી મૃત્યુ દૂર કરવું એ મત ખોટો ઠરાવેલ છે, કારણ કે ભગવાન સિવાય કોઈ મૃત્યુના ભયને દૂર કરી શકતું નથી.
પ્રશ્નોત્તર: મૃત્યુની દયાળુતા
પ્રતિભાગીઓએ 'દયાળુ મૃત્યુ' શબ્દપ્રયોગ અંગે પ્રશ્ન કર્યો. વક્તાશ્રીએ સ્પષ્ટતા કરી કે મૃત્યુ ખરેખર દયાળુ સ્વભાવનું હોવા છતાં ભગવાનના ભયથી પોતાનું કાર્ય કરે છે. જેમ અન્ય દેવો (વાયુ, સૂર્ય, ઇન્દ્ર, અગ્નિ) ભગવાનના ભયથી જ પોતાના કાર્ય કરે છે, તેમ મૃત્યુ પણ ભગવાનના ભયથી જ જીવોનો કાલ આવતાં તેમનું હરણ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, ભલે તે પોતે મારવા ન ઇચ્છતી હોય. જો મૃત્યુ પોતાની ઈચ્છાથી કાર્ય કરતું હોત તો તે દયાળુ ન કહેવાત, અને જો તે દયાળુ હોત તો જેને મરવું હોય તેને ન મારત. આમ, મૃત્યુનું કાર્ય ભગવાનની આજ્ઞાને આધીન છે, તેથી તેની દયાળુતાનો સંદર્ભ 'ન મારવાની ઈચ્છા' હોવા છતાં 'કાર્ય કરવું પડે છે' તેવો છે.
શ્લોક ૪૩: ભક્તિયોગથી ભય રહિત મોક્ષ
શ્લોક ૪૩માં પોતાના સિદ્ધાંતને સ્થાપિત કરતાં કપિલદેવજી કહે છે કે મોક્ષ માટે યોગીઓ જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી યુક્ત ભક્તિયોગથી, જેને લીધે ક્યાંયથી પણ ભય રહેતો નથી, તેવા મારા ચરણના મૂળમાં પ્રવેશ કરે છે. જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય ભક્તિ સાથે કાર્ય કરનારા છે, કારણ કે ભક્તિથી જ તે સિદ્ધ થાય છે. ભક્તિ જ મોક્ષનું સાધન છે. 'ક્ષેમાય' એટલે મોક્ષ માટે અથવા સ્વરૂપનું સંરક્ષણ થાય તે માટે ભગવાનના ચરણારવિંદરૂપ અક્ષરબ્રહ્મમાં પ્રવેશ કરે છે. જેને ભગવાનના ચરણનો દૃઢ આશ્રય છે, તેને બીજે ક્યાંય ભય રહેતો નથી. અહીં મુખ્ય અધિકારી યોગીઓ છે, જેમને મોક્ષની પ્રાપ્તિ કરવી છે. મોક્ષની વાસ્તવિક પ્રાપ્તિ તો ભગવદચરણારવિંદની પ્રાપ્તિ જ છે. સ્વરૂપ રક્ષા એટલે આત્મા ફરીથી દેહના બંધનમાં ન પડે તે માટેની રક્ષા. પૂર્વાચાર્યોના આચરણને પ્રમાણરૂપ ગણીને આ સિદ્ધાંતને પુષ્ટ કરવામાં આવ્યો છે.
શ્લોક ૪૪: ભક્તિ દ્વારા મનની સ્થિરતા અને મોક્ષ
શ્લોક ૪૪માં શાસ્ત્રાર્થ કહીને કપિલદેવજી સ્પષ્ટ કરે છે કે પુરુષોને આ લોકમાં મોક્ષ પ્રાપ્ત કરાવનારું આટલું જ છે: ભગવાનને અર્પણ કરેલું મન તીવ્ર ભક્તિયોગથી ભગવાનમાં સ્થિર કરવું. મન જ સંસારનો આધાર છે અને મોક્ષનું પણ કારણ છે. જો મન ભગવાનમાં સ્થિર થાય તો કૃતાર્થ થવાય. ભક્તિ જ મનને સ્થિર કરાવવાનું સાધન છે. તરત ફળ પ્રાપ્ત કરાવનાર સર્વ વિઘ્ન વિનાનો ભક્તિયોગ જ મનને ભગવાનમાં સ્થિર કરી મોક્ષ પ્રાપ્ત કરાવનારો છે. યોગનો સિદ્ધાંત પણ એવો છે કે કોઈપણ પ્રકારે ભગવાનમાં સ્થિર થયેલું મન પરમ પુરુષાર્થ પ્રાપ્ત કરાવે છે. ભક્તિ જ મનને સ્થિર કરાવનારી હોવાથી કપિલના સાંખ્ય સિદ્ધાંત પ્રમાણે પણ ભક્તિ જ મોક્ષના સાધન તરીકે જણાવી છે. ભાગવત સિદ્ધાંત પ્રમાણે પણ ભક્તિ જ સાધન છે. તેથી સર્વવાદીઓએ મોક્ષના સાધન તરીકે ભક્તિનો આદર કરેલો હોવાથી ભક્તિ જ કરવી યોગ્ય છે.
અધ્યાય સમાપ્તિ અને પુરુષોત્તમ સહસ્રનામ સંદર્ભ
અહીં શ્રીમદ્ભાગવતના ત્રીજા સ્કંધના ૨૫મા અધ્યાયનું વિવેચન સમાપ્ત થાય છે. સત્રના અંતમાં, શ્રીપુરુષોત્તમ સહસ્રનામમાંથી ૧૭૮મું 'લૌકિકાનંદદાતાહ' (લૌકિક જીવોને સાંખ્યશાસ્ત્ર પ્રગટ કરી આનંદ અર્પણ કરનાર), ૧૭૯મું 'બ્રહ્માનંદપ્રવર્તકહ' (બ્રહ્મ સંબંધી આનંદ પ્રવૃત્ત કરનાર) અને ૧૮૦મું 'ભક્તિસિદ્ધાંતવક્તા' (ભક્તિના સિદ્ધાંતને વિવેચન કરનાર) — આ ત્રણ નામનું વિવેચન કરવામાં આવ્યું. આ નામ ભગવાનના ગુણો અને આ અધ્યાયમાં નિરૂપણ થયેલા ભક્તિના મહત્વને દર્શાવે છે.