મંગલાચરણ અને તૃતીય સ્કંધના ૨૫મા અધ્યાયનો પરિચય
સત્રનો આરંભ મંગલાચરણથી કરવામાં આવે છે। તૃતીય સ્કંધને સર્ગલીલાનો સ્કંધ ગણાવી, તેના બે પ્રકારો – બંધ સૃષ્ટિ (અધ્યાય ૧ થી ૧૯) અને મુક્ત સૃષ્ટિ (અધ્યાય ૨૦ થી ૩૩) – સમજાવવામાં આવે છે। અધ્યાય ૨૦માં તત્ત્વોની મુક્તિ અને અધ્યાય ૨૧ થી ૨૪માં પુરુષ કરદમજીની મુક્તિનું નિરૂપણ થયું, હવે અધ્યાય ૨૫ થી ૩૩ સુધીના નવ અધ્યાયોથી સ્ત્રી દેવહૂતિજીની મુક્તિનું વર્ણન કરવામાં આવશે એમ વક્તા જણાવે છે। આજે ૨૫મા અધ્યાયનું પારાયણ કરવાનો હેતુ રજૂ કરવામાં આવે છે।
શ્રીમદ્ભાગવતના ૨૫મા અધ્યાયનું પારાયણ (શ્લોક ૧ થી ૪૪)
સત્રના આ ભાગમાં શ્રીમદ્ભાગવત તૃતીય સ્કંધના ૨૫મા અધ્યાયના શ્લોકો ૧ થી ૪૪નું સંપૂર્ણ પારાયણ કરવામાં આવે છે। પારાયણમાં સૌનક ઋષિ કપિલ ભગવાનની લીલા અને કીર્તિનું વર્ણન કરતા તેમની અખૂટ તૃપ્તિનો અનુભવ જણાવે છે અને મૈત્રેય ઋષિને તેમના કાર્યો વિશે પૂછે છે। દેવહૂતિજી કપિલ ભગવાનને સંસારના અંધતમમાં પ્રવેશ અને તેનાથી થતા ખેદ વિશે જણાવી, તેમને આ અંધતમમાંથી પાર ઉતારનાર ઉત્તમ ચક્ષુરૂપ ગણી શરણ લે છે। કપિલ ભગવાન ભક્તિ માર્ગને કલ્યાણકારી જણાવે છે અને સતપુરુષોના સંગને મોક્ષનું દ્વાર કહે છે। અધ્યાયના અંતે ભગવાન પુરૂષોને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરાવવા માટે તીવ્ર ભક્તિયોગથી મનને તેમનામાં સ્થિર કરવા જણાવે છે।
ભાગવતાર્થ પ્રકરણ: સ્ત્રી મુક્તિનો અધિકાર અને વિદુરનો અધિકાર (કારિકા ૧૭૯)
વક્તા શ્રીમહાપ્રભુજીના ભાગવતાર્થ પ્રકરણમાંથી ૨૫મા અધ્યાયનું અવગાહન શરૂ કરે છે, જેમાં અધ્યાય ૨૫ થી ૩૩ સુધી સ્ત્રી મુક્તિનું પ્રકરણ હોવાનું જણાવે છે। સ્ત્રીની મુક્તિ માટે નવ અધ્યાયોની જરૂરિયાત સમજાવવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં વૈરાગ્ય વગેરે વધારાના સાધનો કહેવાના છે। ઉપનિષદો અને ભાગવતનું જ્ઞાન બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય એ ત્રણ વર્ણના પુરુષોને જ પ્રાપ્ત થાય છે, સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રોને નહીં, તે વિશે ચર્ચા થાય છે। કારિકા ૧૭૯ દ્વારા વિદુરના સાંખ્યજ્ઞાનના અધિકાર વિશે સમજાવવામાં આવે છે કે વિદુર બ્રાહ્મણ વ્યાસના બીજથી ઉત્પન્ન થયેલા અને ક્ષત્રિય દેહવાળા હોવાથી સાંખ્યના અધિકારી હતા। આત્માના જ્ઞાનના ત્રણ સાધનો – યોગ, જ્ઞાન અને ભક્તિ – બતાવવામાં આવે છે, અને દેવહૂતિને યોગ માર્ગથી ભગવાનની પ્રાપ્તિ થઈ એમ જણાવે છે।
ભાગવતાર્થ પ્રકરણ: ગુરુ-શિષ્ય સંબંધ અને દેવહૂતિજીનો પ્રશ્ન (કારિકા ૧૮૦-૧૮૨)
કારિકા ૧૮૦, ૧૮૧ અને ૧૮૨ વિશે ચર્ચા કરતા દેવહૂતિજીના વચનો "દુષ્ટ ઇન્દ્રિયોનું પોષણ કરવાથી હું ઘણી કંટાળી ગયેલી છું" નું પ્રયોજન સમજાવવામાં આવે છે। શ્રીમહાપ્રભુજીના સિદ્ધાંત મુજબ, સંસારથી કંટાળેલાઓએ ગુરુ પાસે જઈને તજવાના વિષય જણાવવા જોઈએ અને ગુરુ કહે તેમ કરવા શિષ્ય સમર્થ હોય ત્યારે જ ઉપદેશ કરવો જોઈએ। દેવહૂતિજીએ કપિલ ભગવાનને ગુરુ તરીકે સ્થાપિત કર્યા હોવાથી તે વચનો કહ્યા હતા। સાંખ્યનું જ્ઞાન મોહ દૂર કરવામાં ઉપયોગી નથી, પરંતુ ચિત્તને પ્રકૃતિ અને પુરુષનો ભેદ જાણવામાં સહાયક છે। યોગ દોષો દૂર કરનારા હોવાથી આરંભમાં તે મુખ્ય છે, તેથી કપિલે દેવહૂતિને પહેલા યોગનું આચરણ કરવા ઉપદેશ કર્યો, જેનાથી ચિત્તની શુદ્ધિ થશે।
ભાગવતાર્થ પ્રકરણ: ભક્તિ, જ્ઞાન અને યોગનો ક્રમ તથા મોક્ષનું નિરૂપણ (કારિકા ૧૯૧-૧૯૨)
કારિકા ૧૯૧ અને ૧૯૨ના સંદર્ભમાં ભક્તિને જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવામાં અંગરૂપ જણાવી, કપિલે ભગવનમાર્ગમાં ભક્તિ મુખ્ય હોવાનું કહ્યું। દેવહૂતિના શ્રદ્ધા અને ભક્તિપૂર્વકના પ્રશ્નોથી પ્રસન્ન થઈને કપિલ ભગવાને ભક્તિ, જ્ઞાન અને યોગનો ઉપદેશ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો। સાંખ્યનું નિરૂપણ કર્યા પહેલા ભક્તિનું નિરૂપણ શા માટે કર્યું તે પ્રશ્નનો ઉત્તર આપતા જણાવ્યું કે જ્ઞાન મુખ્ય હોવા છતાં, ભક્તિમાં જ્ઞાન અને તેના સાધનો સમાયેલા હોવાથી પહેલા ભક્તિનું નિરૂપણ કર્યું। દેવહૂતિને ભક્તિ કરવાનો અધિકાર ન હતો કારણ કે તેને સત્પુરુષોનો સંગ ન હતો, તે મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવા ઈચ્છતી હતી, અને સ્ત્રી હોવાથી સંસારનો રાગ તજી શકે તેમ ન હતી। આથી તેને કપિલે સાંખ્ય વગેરે બીજા વિષયોનો ઉપદેશ કર્યો।
પ્રશ્નોત્તર — ભક્તિ માર્ગ, સ્ત્રી મુક્તિ અને ઉપદેશનું પ્રયોજન
આ વિભાગમાં વિવિધ પ્રશ્નોત્તર થયા। વેદ સર્વ પદાર્થોનું સામાન્ય રીતે નિરૂપણ કરે છે, જ્યારે અન્ય શાસ્ત્રો વિશિષ્ટ વિષયોનું નિરૂપણ કરે છે તે સ્પષ્ટ કરાયું। દેવહૂતિનો મુખ્ય ભક્તિ માર્ગમાં અધિકાર ન હોવા છતાં ભક્તિનો ઉપદેશ શા માટે આપ્યો તે વિશે ચર્ચા થઈ। વક્તાએ સમજાવ્યું કે ભક્તિ કેટલો મોટો પદાર્થ છે તે દર્શાવવા માટે અને ચિત્ત શુદ્ધિ માટે યોગ સાથે ભક્તિનું સહયોગી મહત્ત્વ સમજાવવામાં આવ્યું। મહાપ્રભુજીના મતે, યોગ, સાંખ્ય અને ભક્તિનું મિશ્રણ દેવહૂતિ માટે અનુકૂળ હતું, કારણ કે તેમનો એકલા સાંખ્ય કે મુખ્ય ભક્તિમાં અધિકાર ન હતો।
પુરુષોત્તમ સહસ્ત્રનામ અને અંતિમ પ્રશ્નોત્તર
સત્રના અંતિમ ભાગમાં વક્તાએ જણાવ્યું કે આ અધ્યાયમાં પુરુષોત્તમ સહસ્ત્રના ત્રણ નામો 'લૌકિકાનંદાહ', 'બ્રહ્માનંદ પ્રવર્તકહ' અને 'ભક્તિ સિદ્ધાંત વક્તાહ' આવી રહ્યા છે। ત્યારબાદ એક પ્રતિભાગી દ્વારા અધ્યાય ૨૪માં કરદમજીએ દેવહૂતિજીને સાંખ્ય જ્ઞાન આપ્યું હતું કે કેમ, તે અંગે શ્લોક ૩ અને ૪ના સંદર્ભમાં પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો। આ પ્રશ્નનો ઉત્તર અપાય તે પહેલા સત્રનો સમય સમાપ્ત થાય છે। આ પ્રકરણમાં સ્ત્રી મુક્તિ અને કપિલ ભગવાનના ઉપદેશની ગહનતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું।