મંગલાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ પૂજ્ય શ્રીવલ્લભાચાર્યજી અને શ્રીવિઠ્ઠલનાથજીના મંગલાચરણ સાથે થાય છે. ત્યારબાદ શ્રીકૃષ્ણનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે. આ પછી, જ્ઞાન-અંજન શલાકા વડે અજ્ઞાનતિમિરનો નાશ કરનાર શ્રીગુરુને નમન કરવામાં આવે છે, જેનાથી સત્ર માટે અનુકૂળ વાતાવરણ નિર્માણ થાય છે.
શ્લોક ૧૮: પુરુષોત્તમજી અને નાનુભાઈના મતનો ભેદ
પ્રશ્નકર્તા શ્લોક ૧૮ની ત્રીજા નંબરની ફૂટનોટ સમજાવવાની વિનંતી કરે છે, જેમાં શ્રીપુરુષોત્તમજી અને નાનુભાઈ ગાંધીના મતના ભેદ વિશે ચર્ચા કરવામાં આવી છે. નાનુભાઈ ગાંધીએ પુરુષોત્તમજીના ત્રણ મુદ્દાઓને અયોગ્ય ગણાવ્યા છે, ખાસ કરીને પ્રકૃતિથી પર આત્માનો સ્વભાવ કહેવા સંબંધિત. વક્તા આત્માના કેવલત્વ અને પ્રકૃતિથી પરત્વ વચ્ચેનો ભેદ સમજાવે છે, જે શ્રીમહાપ્રભુજીના મૂલગ્રંથના આધાર પર છે, જ્યાં 'સ્વભાવ' શબ્દ 'પ્રકૃતિ' તરીકે સમજાવવામાં આવ્યો છે. જો આ ભેદ ન હોય તો 'કેવલ' શબ્દનો પ્રયોગ પુનરુક્ત થઈ શકે.
શ્લોક ૧૮: મન, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ભક્તિ અને ઉદાસીન વિશેષણ
પ્રશ્નકર્તા શ્લોક ૧૮ માં દર્શાવેલ આત્માના સ્વરૂપના સાક્ષાત્કારમાં મનની શુદ્ધિ ઉપરાંત જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ કેવી રીતે કારણભૂત બને છે તે વિશે પૂછે છે. વક્તા સ્પષ્ટ કરે છે કે જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય ભક્તિના અંગ બને છે, જે ફળ પ્રાપ્ત કરાવનાર છે, પરંતુ ભક્તિ ઉત્પન્ન કરનારા નથી. ઉદાસીન વિશેષણનું નિરૂપણ નિષેધ વૃત્તિથી સમજાવવામાં આવે છે, જ્યાં આધિભૌતિક યોગીઓ વિષયોમાં આસક્ત રહે છે, જ્યારે આધ્યાત્મિક યોગીઓ પ્રકૃતિના બળથી પર થઈ જાય છે. શેશ્વર સાંખ્ય અને આધિદૈવિક યોગ, તેમજ નિરીશ્વર સાંખ્ય અને આધ્યાત્મિક યોગ વચ્ચેનું સામ્ય પણ ચર્ચાયું.
શ્લોક ૧૯: ભક્તિનું કારણ અને તેના માર્ગો
પ્રતિભાગી શ્રીમદ્ભાગવતના ત્રીજા સ્કંધના ૨૫મા અધ્યાયના શ્લોક ૧૯ થી ૨૧ નું નિરૂપણ પ્રારંભ કરે છે. શ્લોક ૧૯ માં કહેવાયું છે કે યોગીઓને બ્રહ્મ પ્રાપ્ત થાય તે માટે સર્વના આત્મારૂપ ભગવાનમાં ભક્તિ જેવો કલ્યાણકારી માર્ગ નથી. શ્રીમહાપ્રભુજી સુબોધિનીજીમાં સમજાવે છે કે ભગવાનમાં યોજેલી ભક્તિ જ ઉત્તમ માર્ગ છે, અન્ય માર્ગોનો સિદ્ધાંત ભગવાન માર્ગ સાથે વિરોધ ધરાવે છે. 'અખિલ આત્મનઃ' શબ્દનો અર્થ ચિદ્રૂપ નારાયણને સર્વના આત્મારૂપ જાણ્યા પછી ભક્તિ કરવી તેવો છે, અથવા સર્વમાં ભગવાનની ભક્તિ કરવી તેવો છે.
પ્રશ્નોત્તર: ભક્તિના માર્ગો અને બ્રહ્મસિદ્ધિ
આ વિભાગમાં, શ્લોક ૧૯ ની ઉત્થાનિકામાં 'સીધી રીતે' અને 'પરંપરાથી' સાધનોના ઉલ્લેખ વિશે પ્રશ્નો ઉદ્ભવે છે. વક્તા સ્પષ્ટ કરે છે કે 'સીધી રીતે' એટલે ભક્તિ દ્વારા અને 'પરંપરાથી' એટલે જ્ઞાન-વૈરાગ્ય જેવા અન્ય સાધનો દ્વારા, પરંતુ ભક્તિ વિના આ સાધનો કઠણ છે. 'ભગવત માર્ગ સાથે વિરોધ' નો અર્થ એ છે કે યોગના અન્ય સિદ્ધાંતો ભક્તિની આવશ્યકતાને સ્વીકારતા નથી. 'ભગવાન શબ્દથી બ્રહ્મા અથવા સત્વમૂર્તિ જ કહે છે' વાક્યમાં 'બ્રહ્મા' ને બદલે 'બ્રહ્મ' હોવું જોઈએ, કારણ કે શ્લોક 'બ્રહ્મસિદ્ધિ' ની વાત કરે છે, જે બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ છે.
શ્લોક ૨૦: ભક્તિનું કારણ – સત્સંગની મહિમા
શ્લોક ૨૦ ભક્તિનું કારણ સમજાવે છે: 'કવિઓ સંસર્ગને આત્માનું અવિનાશી બંધન કરનાર જાણે છે, પરંતુ સત્પુરુષો સાથે કરેલો તે જ મોક્ષનું ખુલ્લું દ્વાર છે.' શ્રીમહાપ્રભુજી સમજાવે છે કે ભક્તિ ત્યાગથી નહીં, પરંતુ ચિત્તની જેમ સંસર્ગથી ઉત્પન્ન થાય છે. જેમ ચિત્ત ગુણોમાં આસક્ત હોય તો બંધન કરાવે અને ભગવાનમાં આસક્ત હોય તો મોક્ષ કરાવે, તેમ સંગ પણ સત્પુરુષો સાથે હોય તો મોક્ષ આપે. જ્ઞાનીઓ સંગને દોષરૂપ માને છે, પરંતુ સત્પુરુષોનો સંગ મોક્ષનું દ્વાર ખોલે છે, કારણ કે તેમાં કોઈ કુદરતી દોષ નથી.
શ્લોક ૨૧: સત્પુરુષોના લક્ષણો (આધિભૌતિક ગુણો)
શ્લોક ૨૧ સત્પુરુષોના લક્ષણો વર્ણવે છે: 'સર્વ પ્રાણીઓ પ્રતિ સહનશીલ, દયાળુ અને મિત્ર, જેમને શત્રુ થયેલા નથી તેવા શાંત, સદાચારી, સદાચાર રૂપ ભૂષણ વાળા.' શ્રીમહાપ્રભુજી આ લક્ષણોને આધિભૌતિક, આધ્યાત્મિક અને આધિદૈવિક ગુણોમાં વિભાજિત કરે છે. શરૂઆતના ત્રણ ગુણો— સહનશીલ (તિતિક્ષવ), દયાળુ (કારુણિકાહ), અને સર્વના મિત્ર (સુરદઃ સર્વદેહીનામ)— આધિભૌતિક છે. તેઓ અલૌકિક ગણાય છે કારણ કે તેઓ સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે સમાન ભાવ રાખે છે, જ્યારે સામાન્ય લોકોમાં આવા ગુણો મર્યાદિત હોય છે. માતા-પિતા પણ બાળકો પ્રત્યે સહનશીલ હોય છે પણ સર્વના મિત્ર કે સર્વ પ્રત્યે દયાળુ નથી હોતા.
પ્રશ્નોત્તર: ક્રોધ, કામ, લોભ અને પરિવારનો સદાચાર
આ વિભાગમાં, શ્લોક ૨૧ ના ઉત્તરાર્ધમાં વર્ણવેલા આધ્યાત્મિક ગુણો પર ચર્ચા થાય છે. 'જેમને શત્રુ થયેલા નથી' (અજાતશત્રવઃ) ગુણ ક્રોધ રહિતતા સૂચવે છે, જે અનેક જન્મોના સાધનથી પ્રાપ્ત થાય છે. 'શાંત' ગુણ કામ રહિતતા દર્શાવે છે, જે લય અને વ્યગ્રપણા સિવાયની ચિત્તની અવસ્થા છે. 'સદાચારી' (સાધવઃ) ગુણ લોભ રહિતતા સૂચવે છે, જ્યાં દેહના દોષ નથી હોતા અને વ્યક્તિ પોતાને કે અન્યને દુઃખ પહોંચાડતી નથી. 'સદાચાર રૂપ ભૂષણવાળા' (સાધુભૂષણા) સૂચવે છે કે આવા સત્પુરુષોનો આખો પરિવાર સદાચારમય હોય છે, જેનાથી તેમની પ્રતિષ્ઠા વધે છે. 'પર' શબ્દનો અર્થ બીજાના આત્મા સંબંધમાં પણ આ ગુણો સમજવા એમ સ્પષ્ટ થાય છે.