પ્રશ્નોત્તર — સાંખ્ય અને બ્રહ્મવાદનો ભેદ
ગત સત્રમાં ચર્ચાયેલા સાંખ્ય મત અને ભગવાનના અંશરૂપ આત્મા, તથા પ્રધાનનું ભગવાન દ્વારા નિર્માણ, આ મુદ્દાઓ પર થયેલ ભ્રમનું સ્પષ્ટીકરણ કરવામાં આવ્યું. નિલેશભાઈએ સાંખ્યના નિરીશ્વર અને શેશ્વર સ્વરૂપ અંગે પ્રશ્ન કર્યો. વક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે કપિલદેવજી દેવહૂતિજીના અધિકારીને અનુલક્ષીને નિરૂપણ કરી રહ્યા છે, જ્યાં ઈશ્વરનો ઉલ્લેખ સ્ફુટતયા નથી કરાયો. વૈદિક પ્રક્રિયા અનુસાર ઈશ્વરનો અંશ વૈદિક સાંખ્યમાં સ્વીકૃત છે, જ્યારે પ્રાકૃત સાંખ્યમાં નથી. બ્રહ્મવાદનો સિદ્ધાંત દેવહૂતિજીનો અધિકાર ન હોવાથી ગુઢ રાખવામાં આવ્યો છે.
પ્રશ્નોત્તર — સાંખ્ય તત્વોની સંખ્યા અને કાલનો વિષય
પારલબેને પ્રકૃતિના જુદા જુદા સ્વરૂપો (મૂળ પ્રકૃતિ, મોહ કરનારી પ્રકૃતિ) અને તેના કાર્યો અંગે તથા ૨૪ તત્વોના બ્રહ્માત્મક હોવા અંગે સ્પષ્ટીકરણ માંગ્યું. વક્તાએ જણાવ્યું કે કપિલદેવજી માતા દેવહૂતિજીના પ્રયોજન જાણીને સાંખ્ય, ભક્તિ અને યોગનું નિરૂપણ કરી રહ્યા છે. સાંખ્યનું કાર્ય સંગાતમાંથી આત્માને છૂટો પાડવાનું છે, જ્ઞાનથી છૂટા પડેલાને જાણવું અને ભક્તિથી હરિ પ્રસન્ન થાય ત્યારે યોગથી સંબંધ કરાવવો. આ ૨૪ તત્વો બ્રહ્માત્મક હોવા છતાં સાંખ્ય મત તેને પ્રધાનના કાર્યભૂત પદાર્થો તરીકે જુએ છે, કારણ કે કપિલદેવજી અહીં પ્રકૃતિ અને પુરુષને અનાદિ માનીને વાત શરૂ કરી રહ્યા છે.
શ્લોક ૧૧ — પ્રધાનના સંબંધવાળા ૨૪ તત્વો
આ શ્લોકમાં પ્રધાનના સંબંધવાળા ૨૪ તત્વોનો સમૂહ શા માટે 'બ્રહ્મ' કહેવાય છે તેનું સ્પષ્ટીકરણ કરવામાં આવ્યું. ચાર અંતઃકરણો (મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, ચિત્ત) ઇન્દ્રિયોને પ્રવૃત્તિ કરાવનારા હોવાથી તેમને પહેલા ગણાવ્યા છે. શ્રીમહાપ્રભુજી સમજાવે છે કે દેવહૂતિજી સંપૂર્ણ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે તે માટે આ ૨૪ પ્રકારના વિભાગવાળું જગત 'બ્રહ્મ' જ છે એમ કહ્યું છે. આ કપિલદેવજીનો પ્રસન્નતાનો ભાવ છે, તેઓ દેવહૂતિજીને સાંખ્ય સાથે બ્રહ્મવાદનું રહસ્ય પણ આપી રહ્યા છે.
શ્લોક ૧૨-૧૪ — પંચમહાભૂત, તન્માત્રા, ઇન્દ્રિયો, અને અંતઃકરણ
આ શ્લોકોમાં ૨૪ તત્ત્વોના વિગતવાર નામ અને લક્ષણો સમજાવવામાં આવ્યા, જેમાં પંચમહાભૂત (ભૂમિ, જલ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ), પંચતન્માત્રા (ગંધ, રસ, રૂપ, સ્પર્શ, શબ્દ), દસ ઇન્દ્રિયો (કાન, ત્વચા, આંખ, જીભ, નાસિકા, વાણી, બે હાથ, બે પગ, લિંગ, ગુદા) અને ચાર અંતઃકરણો (મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, ચિત્ત) નો સમાવેશ થાય છે. સુબોધિનીજી સ્પષ્ટ કરે છે કે તન્માત્રાઓ મહાભૂતોનું સૂક્ષ્મ રૂપ છે, અને મહાભૂતો તેનું સ્થૂળ રૂપ છે. મન, બુદ્ધિ, અહંકાર અને ચિત્ત એ એક જ અંતઃકરણના કાર્યો મુજબ જુદા જુદા જણાય છે.
શ્લોક ૧૫-૧૬ — કાલની જુદી જુદી વ્યાખ્યાઓ
૨૪ તત્વોની ગણના પછી કાલને ૨૫મા તત્વ તરીકે ગણાવવાની શંકાનું નિવારણ કરાયું. કાલના સ્વરૂપ વિશે બે જુદા જુદા સાંખ્ય મતો રજૂ કરાયા: એક મત કાલને પ્રાકૃત તત્વ માને છે, જ્યારે બીજો મત તેને પુરુષના પ્રભાવ કે સામર્થ્ય તરીકે ઓળખાવે છે. કપિલદેવજી કાલના જુદા જુદા મતોનું નિરૂપણ કરી રહ્યા છે. પુરુષના પ્રભાવ તરીકે કાલને માનનારા લોકો કહે છે કે અહંકારથી મૂઢ થયેલા કર્તાને કાલથી ભય થાય છે, જે પ્રકૃતિ સાથે ભળીને કર્મો કરે છે. આ બંને મતો સાંખ્ય દર્શનમાં પ્રચલિત છે.
શ્લોક ૧૭ — કપિલદેવજીના મત પ્રમાણે કાલનું લક્ષણ
આ શ્લોકમાં કપિલદેવજી પોતાના મત પ્રમાણે કાલનું લક્ષણ આપે છે. 'કાલ' શબ્દનો અર્થ અને ભગવાનના જ્ઞાન કરાવનાર તરીકે કાલનું મહત્વ સમજાવવામાં આવ્યું. કપિલદેવજી કહે છે કે પ્રકૃતિના ગુણોની સમાન અવસ્થા (ખડભડાટ પહેલાંની અવસ્થા)માં જેનાથી ક્રિયા થાય છે, તે ભેદ વિનાનો કાલ ભગવાન સ્વરૂપ જ છે. 'કાલ' શબ્દ ગણના અર્થમાં છે; ભગવાન 'કાલ' નામથી ઓળખાય છે કારણ કે કાલ સર્વ પ્રાણીઓની ગણતરી કરે છે અને મૃત્યુનો ભય કાલને લીધે થાય છે. કાલ એ ભગવાનનું સાક્ષાત્ નામ નથી, પરંતુ તેમનું જ્ઞાન કરાવનાર ચિન્હ છે.
પ્રશ્નોત્તર — કાલની ગણના અને સૃષ્ટિના પ્રકાર
શરદબેને કાલના આદિભૌતિક, આધ્યાત્મિક અને આદિદૈવિક સ્વરૂપો વિશે પ્રશ્ન કર્યો. નિલેશભાઈએ બ્રહ્મકૃત સર્ગ અને વર્તમાન સાંખ્ય સર્ગ વચ્ચેના સંબંધ, તથા નિરીશ્વર સાંખ્યના ફળ વિશે પ્રશ્ન કર્યો. વક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે કાલની ગણનામાં ભૂતકાળ, ભવિષ્યકાળ, વર્તમાનકાળ, અને તેમાં રહેલા સર્વ પદાર્થોની ગણનાનો સમાવેશ થાય છે; આપણે બધા કાલથી ભયભીત છીએ. સાંખ્યની પ્રક્રિયામાં કોઈ ભેદ નથી, ભેદ માત્ર બ્રહ્મને માનવો કે ન માનવો તેનો છે. જો બ્રહ્મને ન માનો, તો ગમે તેટલી સાધના કરો, તેનું કોઈ ફળ મળતું નથી; તે કેવળ કોરો શ્રમ જ છે અને તેનો અંત નરકમાં થાય છે, કારણ કે સૃષ્ટિકર્તાની ઉપેક્ષા કરનાર સૃષ્ટિમાંથી બહાર જઈ શકતો નથી. (ત્રિશંકુના કિસ્સાનું દ્રષ્ટાંત આપ્યું). સૃષ્ટિનું વર્ણન જુદા જુદા પ્રકારે થઈ શકે છે, પરંતુ મૂળભૂત તત્ત્વો સમાન રહે છે.