⚑ સિદ્ધાંત: શ્રીમદ્ ભાગવતજીના તૃતીય સ્કંધના મુક્તિ પ્રકરણમાં કપિલદેવજી દ્વારા ભક્તિનું નિરૂપણ સાંખ્ય જ્ઞાન પહેલાં કરવામાં આવ્યું છે, કારણ કે ભક્તિ સર્વ પ્રયોજન સિદ્ધ કરાવનારી છે અને કોરો યોગ ચિત્તને શુદ્ધ કરી શકતો નથી. 📖 મહાપ્રભુજીનો અભિપ્રાય: (આ ભાગમાં મહાપ્રભુજીનો સીધો અભિપ્રાય નથી, પરંતુ ભક્તિના મહિમાનું સામાન્ય નિરૂપણ છે). ✔ કર્તવ્ય: ભગવાનની ભક્તિ દ્વારા ચિત્ત શુદ્ધિ અને સર્વ પ્રયોજન સિદ્ધ કરવા.
⚑ સિદ્ધાંત: શ્રીમદ્ ભાગવતજીના તૃતીય સ્કંધ, છવીસમા અધ્યાયના ૧૮મા શ્લોક અનુસાર, ભગવાન પોતાની માયાથી અંદર પુરુષરૂપથી અને બહાર કાલરૂપથી પ્રાણીઓ સાથે સારી રીતે સંબંધમાં આવે છે. એક જ પ્રભુ પુરુષોત્તમ ભગવાન બધા પ્રાણીઓની અંદર આત્મારૂપે બિરાજે છે અને બહાર કાલરૂપથી રહેલા છે. કાલ ભય કરાવનારો છે અને પુરુષ અભયરૂપ છે. 📖 મહાપ્રભુજીનો અભિપ્રાય: (સુબોધિનીજી અનુસાર) ભગવાન સર્વ પ્રાણીઓની અંદર પુરુષરૂપે અને બહાર કાલરૂપે રહેલા છે, જો તેમ ન હોય તો ભગવાન સર્વ સ્થળે રહેલા ન હોય.
⚑ સિદ્ધાંત: કાલ એ ભગવાનનું 'લક્ષણ' નહીં, પરંતુ 'ઉપલક્ષણ' છે, કારણ કે તે ભગવાન દ્વારા સૃષ્ટિની ચેષ્ટાનું કાર્ય કરાવે છે. બહિર્મુખ જીવોનું કાલરૂપથી ભક્ષણ (નાશ) થાય છે અને અંતર્મુખ જીવો પુરુષરૂપથી પ્રફુલ્લિત થાય છે (આનંદિત થાય છે / ભગવાનને પ્રાપ્ત કરે છે). 📖 મહાપ્રભુજીનો અભિપ્રાય: (૧૭મા શ્લોકના સંદર્ભમાં) કાલ શબ્દથી ભગવાનને ઓળખાવવામાં આવે છે એટલે કે ચિન્હના પ્રકારથી જણાવેલા છે, જે ઉપલક્ષણ સૂચવે છે. ✔ કર્તવ્ય: અંતર્મુખ બની પુરુષરૂપી ભગવાનમાં લય પામવો.
⚑ સિદ્ધાંત: તત્વોના નિરૂપણ અને તેમની ઉત્પત્તિના સંદર્ભમાં, ૧૯મા શ્લોક મહતત્વની ઉત્પત્તિ વર્ણવે છે. દૈવ (કાલ)ના લીધે જેના ગુણોમાં ખડભડાટ થયેલો હતો, તેવા પોતાના ક્ષેત્ર (પ્રકૃતિ)માં પ્રથમ પુરુષે વીર્યનું આધાન કર્યું, જેનાથી સુવર્ણમય મહતત્વનો જન્મ થયો. 📖 મહાપ્રભુજીનો અભિપ્રાય: આ શ્લોક ચિત્તની ઉત્પત્તિ કહે છે, અને તે પછી તેના આધિદૈવિક વગેરે ભેદો તથા લક્ષણો કહેવામાં આવશે. આમાં મહતત્વની ઉત્પત્તિનું નિરૂપણ છે.
⚑ સિદ્ધાંત: મહાપ્રભુજી સુબોધિનીજીમાં સ્પષ્ટ કરે છે કે પુરુષનું વીર્ય સત્ અને ચિત્ત અંશવાળું હતું. ⚠ વર્તમાન દોષ: કેટલાક વિદ્વાનોનો મત છે કે વીર્ય ફક્ત ચિત્ત અંશવાળું હતું અને સત્ અંશનો સંબંધ પ્રકૃતિથી થાય છે, જે ચર્ચાસ્પદ છે. 📖 મહાપ્રભુજીનો અભિપ્રાય: ભગવાનની પેઠે પ્રથમ પુરુષની ઇન્દ્રિયો આનંદમય હતી. આનંદ અને સત્ ભેગા થતા સુવર્ણરૂપ થાય છે, જેમ નારાયણનું શરીર સુવર્ણમય છે, તે રીતે મહતત્વ પણ સુવર્ણમય હતું.
⚑ સિદ્ધાંત: ૨૦મા શ્લોક આધ્યાત્મિક મહતત્વનું લક્ષણ કહે છે. પોતાની અંદર રહેલા વિશ્વને પ્રગટ કરનાર, વિકાર રહિત જગતના અંકુરરૂપ મહતત્વ, પોતાનો લય કરાવનાર અંધકારનો પોતાના તેજથી નાશ કરે છે. આ મહતત્વ જગતનો પ્રકાશક, ઉત્પન્ન કરનાર અને અંધકારનો નાશ કરનાર તરીકે ત્રણ મહાત્મ્યો ધરાવે છે. આ ત્રણ ગુણો અનુક્રમે સત્વગુણ, રાજસ ગુણ અને તામસ ગુણને સૂચવે છે. 📖 મહાપ્રભુજીનો અભિપ્રાય: મહતત્વ સર્વ જગતની ઉત્પત્તિ કરાવનાર અને વિશ્વનો આધાર છે. તે પ્રભુનો અંશ હોવાથી વિકાર રહિત છે.