મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણના પાઠથી થયો હતો.
શ્લોક ૧૮ — કાલનું લક્ષણ અને ભગવાનનું સ્વરૂપ
ત્રીજા સ્કંધના છવ્વીસમાં અધ્યાયમાં કાલને ભગવાનના સ્વરૂપ તથા ઉપલક્ષણ તરીકે નિરૂપવામાં આવ્યો છે. ભગવાન પોતાની માયાથી અંદર પુરુષરૂપથી અને બહાર કાલરૂપથી પ્રાણીઓ સાથે સંબંધમાં આવે છે. એક જ ભગવાન સર્વ પ્રાણીઓની અંદર પુરુષરૂપથી અને બહાર કાલરૂપથી બિરાજેલા છે. જે બહિર્મુખ હોય છે તેનું કાલરૂપથી ભક્ષણ થાય છે, જ્યારે અંતર્મુખ હોય તેમને પુરુષરૂપથી પ્રફુલ્લ કરે છે.
પ્રશ્નોત્તર — કાલ, પુરુષ અને સાંખ્ય યોગ
ચિન્હ અને ઉપલક્ષણ વચ્ચેના ભેદ અંગે ચર્ચા થઈ હતી, જેમાં ઉપલક્ષણને ભગવાનના કાર્ય કરનાર તરીકે સમજાવવામાં આવ્યું. કાલ ભય કરાવનારો છે અને પુરુષ અભયરૂપ છે. સાંખ્ય યોગના સંદર્ભમાં બહિર્મુખ જીવોનું કાલ દ્વારા ભક્ષણ અને અંતર્મુખ જીવોનું પુરુષમાં લય પામવું, એટલે કે પ્રભુને પ્રાપ્ત કરવું એવું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું હતું. બુદ્ધિ, મન અને અહંકારથી ચિત્ત કઈ રીતે અલગ છે તે વિશે પણ ચર્ચા થઈ.
શ્લોક ૧૯ — મહતતત્વની ઉત્પત્તિ
આ શ્લોકમાં ચિત્તની ઉત્પત્તિ અને તેના આધિદૈવિક વગેરે ભેદોના લક્ષણોની ચર્ચા કરવામાં આવી. દૈવ એટલે કાલને લીધે જેના ગુણોમાં ખડભડાટ થયેલો હતો, તેવા પોતાના ક્ષેત્રમાં પ્રથમ પુરુષે વીર્યનું આધાન કર્યું. આ પ્રકૃતિએ સુવર્ણમય મહતતત્વને જન્મ આપ્યો. કેટલાકના મતે વીર્ય ચિત્ત અંશવાળું હતું, જ્યારે સત અંશનો સંબંધ પ્રકૃતિથી થાય છે. મહતતત્વ નારાયણના શરીરની જેમ સુવર્ણમય હતું, જેમાં આનંદ અને સત ભેગા થતા તે સુવર્ણરૂપ થયું.
શ્લોક ૨૦ — આધ્યાત્મિક મહતતત્વનું લક્ષણ
વક્તાએ શ્લોક ૨૦ માં આધ્યાત્મિક મહતતત્વનું લક્ષણ સમજાવ્યું. પોતાની અંદર રહેલા વિશ્વને પ્રગટ કરતા, વિકાર રહિત જગતના અંકુરે પોતાનો લય કરાવનાર અંધકારનો પોતાના તેજથી નાશ કર્યો. આ મહતતત્વ સર્વ જગતની ઉત્પત્તિ કરાવનાર અને વિશ્વનો આધાર છે, જે જગતની પહેલી અવસ્થા છે. મહતતત્વ અંધકારનો નાશ કરી જગતને પ્રગટ કરે છે. જગતના પ્રકાશ કરનાર તરીકે (સાત્વિક ગુણ), જગતને ઉત્પન્ન કરનાર તરીકે (રાજસ ગુણ) અને અંધકારનો નાશ કરનાર તરીકે (તામસ ગુણ) તેના ત્રણ મહાત્મા દર્શાવ્યા છે.
શ્લોક ૨૧ — આધિદૈવિક મહતતત્વ: વાસુદેવ
આ શ્લોકમાં આધિદૈવિક મહતતત્વનું લક્ષણ કહેવામાં આવ્યું છે. તે સત્વગુણવાળું, સ્વચ્છ, શાંત ભગવાનનું સ્થાન છે, જેનું નામ વાસુદેવ કહે છે અને તે મહતતત્વરૂપ ચિત્ત છે. વાસુદેવ તેનું આધિદૈવિક સ્વરૂપ છે, કારણ કે તે વાસુદેવના પ્રાગટ્યનું સ્થાન છે. વસુદેવમાં જે આવિર્ભૂત થાય છે તે વાસુદેવ છે. વિશુદ્ધ સત્વ એ વસુદેવ સ્વરૂપ છે, જે ઉપાસના કરવા યોગ્ય છે. ચિત્ત સચિત્ અને આનંદરૂપ છે, જેના સ્વચ્છપણાને સદરૂપ, શાંતપણાને ચિદરૂપ અને ભગવાનના પદને આનંદરૂપ સમજાવ્યું.
શ્લોક ૨૨ — આધિભૌતિક મહતતત્વ: ચિત્ત
વક્તા ૨ બીજા વક્તા તરીકે શ્લોક ૨૨ નું નિરૂપણ કરે છે. જેમ જલનો ઉત્તમ સ્વભાવ સ્વચ્છપણું છે, તેમ સ્વચ્છપણું, વિકાર રહિતપણું અને શાંતપણું એવું ચિત્તનું લક્ષણ વૃત્તિઓથી કહેલું છે. આ ત્રણ વિશેષણો બુદ્ધિ, મન અને અહંકારથી ચિત્તને જુદું પાડે છે. બુદ્ધિ વિષયના આકારવાળી હોવાથી સ્વચ્છ નથી, મન વિકારવાળું છે, અને અહંકારમાં શાંતપણું નથી. ચિત્ત વિષય રહિત અને આત્માના જ્ઞાનરૂપ હોવાથી સ્વચ્છ છે, જોકે બુદ્ધિ વગેરેથી વિષયનું ગ્રહણ થતા તે મલીન થાય છે, પણ સ્વભાવથી તે સ્વચ્છ જ રહે છે.
શ્લોક ૨૩ — ક્રિયાશક્તિરૂપ અહંકારની ઉત્પત્તિ
ભગવાનના વીર્યની જેમાં સ્થિતિ હતી, તેવા કાર્ય કરવા તત્પર થતા મહતતત્વમાંથી ત્રણ પ્રકારનો ક્રિયાશક્તિરૂપ અહંકાર ઉત્પન્ન થયો. માત્ર વિકારથી કાર્ય થતું નથી, પરંતુ ભગવાનની સર્વને ઉત્પન્ન કરનારી શક્તિ પણ જરૂરી છે. બૌદ્ધ મતનું ખંડન કરતા જણાવવામાં આવ્યું કે અભાવમાંથી સર્વ ઉત્પન્ન થતું નથી, કારણ કે દરેક કાર્ય અમુક પદાર્થમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે (જેમ કે તંતુમાંથી વસ્ત્ર). સ્વભાવવાદનું ખંડન કરતા કહ્યું કે જો સ્વભાવ જ કારણ હોય તો તેનું પરિવર્તન શક્ય ન બનવું જોઈએ, પરંતુ શાસ્ત્ર દ્વારા સ્વભાવમાં ફેરફાર શક્ય છે. ભગવાન જ સર્વ કાર્યના મૂળ કારણ છે, તેમની શક્તિથી જ સર્વ ઉત્પન્ન થાય છે.
પ્રશ્નોત્તર — શેશ્વર સાંખ્ય અને ભગવદ્વીર્યનો પ્રભાવ
વક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે શ્લોક ૧૭ થી શેશ્વર સાંખ્યનું નિરૂપણ થઈ રહ્યું છે. ભગવતીય સાંખ્ય પ્રમાણે પ્રકૃતિ ભગવાનની શક્તિ છે. સાંખ્યશાસ્ત્ર ભગવાનનું જ્ઞાન કરાવતું નથી કારણ કે તેની પ્રવૃત્તિ અક્ષરની નીચે સુધી છે, પરંતુ કપિલદેવજીએ માતા દેવહૂતિજીના અધિકાર અને જિજ્ઞાસા અનુસાર પુરુષ અને પ્રકૃતિથી વાત શરૂ કરી. પુરુષોત્તમ, અક્ષર, કાલ, પ્રકૃતિ અને પુરુષ — આ પાંચ પ્રકારે ભગવાન અનાદિ છે. ભગવદ્વીર્ય સર્વ કાર્યનું મૂળ કારણ છે, તેથી સ્વભાવવાદ અને પ્રાગભાવના મતોનું ખંડન કરવામાં આવ્યું. શાસ્ત્ર દ્વારા સ્વભાવમાં ફેરફાર શક્ય છે, જે ભગવાનની શક્તિના પ્રભાવને દર્શાવે છે.