મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી થાય છે.
ભક્તિ સર્વ પ્રયોજન સિદ્ધ કરાવનારી છે
આનંદરૂપ હરિની આનંદરૂપ લીલા સમગ્ર શાસ્ત્રનો અર્થ છે. ત્રીજા સ્કંધના મુક્તિ પ્રકરણમાં પુરુષ અને સ્ત્રીની મુક્તિની ચર્ચા પછી કપિલદેવજી સાંખ્યના નિરૂપણ પહેલા ભક્તિનું નિરૂપણ કેમ કરે છે તે પ્રશ્નનો ઉત્તર આપવામાં આવ્યો છે. ભગવાનની ભક્તિ સર્વ પ્રયોજન સિદ્ધ કરાવનારી છે અને ભક્તિ વગરનો કોરો યોગ ચિત્તને શુદ્ધ કરી શકતો નથી. સાંખ્યનું જ્ઞાન મોહ દૂર કરવામાં ઉપયોગી નથી, પણ સહાય કરનારું છે. દેવહૂતિજીએ આત્મા અને અનાત્માનો ભેદ જાણવા પ્રશ્ન કર્યો હતો.
શ્લોક ૧૮ — કાલનું લક્ષણ અને પુરુષ રૂપ
વક્તા શ્લોક ૧૮ થી ૨૧ નું પારાયણ કરે છે અને શ્લોક ૧૮ પર નિરૂપણ આરંભે છે. ભગવાન પોતાની માયાથી અંદર પુરુષ રૂપથી અને બહાર કાલરૂપથી પ્રાણીઓ સાથે સંબંધમાં આવે છે તે કાલ એમ ઓળખાય છે, જે શ્લોક ૧૭ માં કહ્યું છે. દેવહૂતિજીને જ્ઞાન થયેલું ન હોવાથી કપિલજીએ ફરી સંબંધ સમજાવ્યો. એક પ્રતિભાગી દ્વારા ચિન્હ અને ઓળખનો ભેદ પૂછવામાં આવ્યો.
વક્તા શ્રીસુબોધિનીજીના વચનામૃતથી સમજાવે છે કે ભગવાન સર્વ પ્રાણીઓની અંદર પુરુષરૂપથી અને બહાર કાલરૂપથી રહેલા છે. આ જ સિદ્ધાંત પરીક્ષિતે શ્રીમદ્ભાગવતના ૧૦.૧.૭ માં કહેલો છે. કાલ ભય કરાવનારો છે અને પુરુષ અભયરૂપ છે તેવો ભેદ સમજાવ્યો છે. અહીંયા કાલ એ ભગવાનનું લક્ષણ નહીં પણ ઉપલક્ષણ છે, કારણ કે કાલ એ કાર્ય ભગવાન કરાવે છે તે દર્શાવે છે.
શ્લોક ૧૯ — મહતત્વની ઉત્પત્તિ
નીચેના શ્લોકથી આરંભીને તત્વોની ઉત્પત્તિ અને લક્ષણો કહે છે. દૈવને લીધે જેના ગુણોમાં ખડભડાટ થયેલો હતો એવા પોતાના ક્ષેત્રમાં પ્રથમ પુરુષે વીર્યનું આધાન કર્યું તેણે સુવર્ણમય મહતત્વને જન્મ આપ્યો. એક પ્રતિભાગી દ્વારા પરહ પુમાન નો અર્થ અને વીર્યમાં સત અને ચિત્ત અંશના સંદર્ભે પ્રશ્ન કરવામાં આવ્યો.
વક્તા સમજાવે છે કે દૈવ એટલે કાલને લીધે જેના ગુણોમાં ખડભડાટ થયેલો છે તે પુરુષની યોનિરૂપ ક્ષેત્ર પ્રકૃતિમાં જેમ પુરુષ પોતાની પત્નીમાં વીર્યનું આધાન કરે તેમ પરહ પુમાન પ્રથમ પુરુષે વીર્યનું આધાન કર્યું. વીર્ય સત અને ચિત્ત અંશોવાળું હતું. પ્રકૃતિએ મહતત્વને જન્મ આપ્યો જેનું શરીર સૂર્યની અંદર રહેલા નારાયણના શરીરની પેઠે સુવર્ણમય હતું. આનંદ અને સત ભેગા થતા સુવર્ણરૂપ થાય છે. નારાયણના સંબંધને કારણે તેમાં આનંદનો પ્રભાવ પ્રગટ થયો.
શ્લોક ૨૦ — મહતત્વના ત્રણ મહાત્મા
આ શ્લોકમાં આધ્યાત્મિક મહતત્વનું લક્ષણ કહે છે. પોતાની અંદર રહેલા વિશ્વને પ્રગટ કરતા વિકાર રહિત જગતના અંકુરે પોતાનો લય કરાવનાર અંધકારનો પોતાના તેજથી નાશ કર્યો. એક પ્રતિભાગી દ્વારા જગતનો પ્રકાશ કરનાર અને ઉત્પન્ન કરનાર, તેમજ અંધકારનો નાશ કરનાર ગુણો વિશે પ્રશ્ન કરવામાં આવ્યો.
વક્તા સમજાવે છે કે આ મહતત્વ સર્વ જગતની ઉત્પત્તિ કરાવનાર અને વિશ્વનો આધાર છે. તે પ્રભુનો અંશ હોવાથી બ્રહ્માંડનો આધાર છે અને વિકાર રહિત છે. જેમ વૃક્ષની પહેલી અવસ્થા અંકુર છે તેમ તે જગતની પહેલી અવસ્થા છે. મહતત્વના ત્રણ મહાત્માઓ કહ્યા છે: જગતનો પ્રકાશ કરનાર તરીકે (સત્વગુણ), ઉત્પન્ન કરનાર તરીકે (રાજસ ગુણ) અને અંધકારનો નાશ કરનાર તરીકે (તામસ ગુણ) - આ ત્રણેય ગુણો પ્રકૃતિના અનુક્રમે સૂચવનારા છે.
શ્લોક ૨૧ — આધિદૈવિક મહતત્વનું લક્ષણ
નીચેના શ્લોકમાં આધિદૈવિક મહતત્વનું લક્ષણ કહે છે. તે જે સત્વગુણવાળું સ્વચ્છ શાંત ભગવાનનું સ્થાન જેનું વાસુદેવ નામ કહે છે તે મહતત્વરૂપ ચિત્ત છે. પ્રતિભાગી દ્વારા મહતત્વમાંથી ઉપાસ્ય સ્વરૂપ વાસુદેવ કેવી રીતે પ્રગટ થાય છે તે અંગે પ્રશ્ન કરવામાં આવ્યો અને વાસુદેવના શરીરરૂપ હોવાથી તેમજ વાસુદેવનો આધાર હોવાથી નામ વિશે સ્પષ્ટતા માંગવામાં આવી.
વક્તા સમજાવે છે કે વાસુદેવ મહતત્વનું આધિદૈવિક સ્વરૂપ છે કારણ કે તે વાસુદેવના પ્રાગટ્યનું સ્થાન છે. વસુદેવમાં પ્રગટ થાય તે વાસુદેવ છે. ઘણું જ શુદ્ધ સત્વ વસુદેવ છે. જે સર્વે ઉપાસના કરવા યોગ્ય તરીકે પ્રસિદ્ધ છે તે જ આ ચિત્તનું આધિદૈવિક સ્વરૂપ છે. સ્વચ્છ એટલે નિર્મલ (સતરૂપ), શાંત એટલે જ્ઞાનરૂપ (ચિતરૂપ) અને ભગવાનનું સ્થાન એટલે આનંદરૂપ (આનંદરૂપ) એમ સચ્ચિદાનંદ રૂપ સત્વનું સત્વ સમજાવ્યું. ચિત્ત જ મહતત્વરૂપ છે તેથી મહતત્વની ઉત્પત્તિથી જ તેની ઉત્પત્તિ કહી એવો અર્થ છે. વાસુદેવ જે સાકાર રૂપે પ્રગટ થયા છે અવતારમાં તેને વાસુદેવ એવું નામ આપેલું છે.
શ્લોક ૨૨ — આધિભૌતિક મહતત્વનું લક્ષણ
જેમ જલનો ઉત્તમ સ્વભાવ સ્વચ્છપણું છે તેમ સ્વચ્છપણું, વિકાર રહિતપણું અને શાંતપણું એવું ચિત્તનું લક્ષણ વૃત્તિઓથી કહેલું છે. એક પ્રતિભાગી દ્વારા પૂછવામાં આવ્યું કે જો બુદ્ધિ, મન અને અહંકાર વિષયો ગ્રહણ કરે તો ચિત્ત પણ મલીન થઈ જશે તે શંકાનું સમાધાન કેવી રીતે સમજવું. વક્તાએ સમજાવ્યું કે ચિત્તના આ ત્રણ વિશેષણો બુદ્ધિ, મન અને અહંકારથી જુદાપણું જણાવે છે.
વક્તા સ્પષ્ટતા કરે છે કે સ્વચ્છપણું એટલે નિર્મલપણું, અવિકારિત્વમ એટલે સર્વ વિકારોથી રહિત હોવાપણું, શાંતપણું એટલે જ્ઞાનરૂપ હોવાપણું. ચિત્ત વિષય રહિત અને આત્માના જ્ઞાનરૂપ હોવાથી સ્વચ્છ છે, જ્યારે બુદ્ધિ વિષયના આકારવાળી થતી હોવાથી સ્વચ્છ નથી, મન તો વિકારવાળું હોવાનું સ્પષ્ટ જ છે અને અહંકારમાં શાંતપણું નથી. લક્ષણ કુત્રિમ હોતું નથી. જેમ જળનો સ્વભાવ સ્વચ્છ છે તેમ ચિત્તનો પણ સ્વભાવ સ્વચ્છ છે, જોકે મન, બુદ્ધિ અને અહંકારના સંસર્ગથી તે મલીન થાય છે.
શ્લોક ૨૩ — ક્રિયાશક્તિરૂપ અહંકારની ઉત્પત્તિ
મહતત્વની ઉત્પત્તિ કીધા પછી હવે અહંકારની ઉત્પત્તિ અને લક્ષણો કહે છે. ભગવાનના વીર્યની જેમાં સ્થિતિ હતી તેવા કાર્ય કરવા તત્પર થતા મહતત્વમાંથી ત્રણ પ્રકારનો ક્રિયાશક્તિરૂપ અહંકાર ઉત્પન્ન થયો. વક્તાએ બૌદ્ધોના અસત કારણ મત, સ્વભાવવાદ અને નૈયાયિકોના પ્રાગભાવ મતનું ખંડન કર્યું. એક પ્રતિભાગી દ્વારા શાસ્ત્રથી સ્વભાવ બદલી શકાય છે તે મુદ્દા પર સ્પષ્ટતા માંગવામાં આવી.
વક્તા સમજાવે છે કે માત્ર વિકારથી જ કાર્ય થતું નથી, પરંતુ સર્વને ઉત્પન્ન કરનારી ભગવાનની શક્તિ અંદર રહેલી હોવી જરૂરી છે. બૌદ્ધ મતનું ખંડન કરતા કહ્યું કે અભાવમાંથી સર્વ ઉત્પન્ન થાય તે ખોટું છે. સ્વભાવવાદનું ખંડન કરતાં કહ્યું કે સ્વભાવ જડ છે અને તેને વશ રાખી શકાય છે, અને શાસ્ત્રથી પણ સ્વભાવ બદલી શકાય છે, આથી સ્વભાવ કારણ નથી. ભગવાનની સર્વથવારૂપ શક્તિ જ કારણ છે. વેદમત પણ આનું જ સમર્થન કરે છે. મહતત્વમાંથી ક્રિયાશક્તિરૂપ અહંકાર ત્રણ પ્રકારનો (સાત્વિક, રાજસ, તામસ) ઉત્પન્ન થયો છે.
પ્રશ્નોત્તર — સાંખ્ય અને ભગવદ વીર્યની વિભાવના
એક પ્રતિભાગી દ્વારા શ્લોક ૧૭ થી શેશ્વર સાંખ્યનું નિરૂપણ થઈ રહ્યું છે તે અંગે પ્રશ્ન કરવામાં આવ્યો. સાંખ્યશાસ્ત્રમાં પુરુષ અને પ્રકૃતિની અનાદિતા, તેમજ ભગવદ વીર્યની વિભાવના અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા.
વક્તા સ્પષ્ટતા કરે છે કે નિરીશ્વર સાંખ્યના મત પ્રમાણે પ્રકૃતિ આત્માથી જુદી અને પુરુષની જેમ નિત્ય છે, પરંતુ ભગવતીય સાંખ્ય પ્રમાણે તે ભગવાનની શક્તિ છે. સાંખ્યશાસ્ત્ર ભગવાનનું જ્ઞાન કરાવતું નથી, તેની પ્રવૃત્તિ અક્ષરની નીચે સુધી છે. કપિલદેવજીએ દેવહૂતિજીના અધિકાર અને જિજ્ઞાસા અનુસાર બ્રહ્મથી આરંભ ન કરીને પુરુષ અને પ્રકૃતિથી વાત શરૂ કરી છે. અહીંયા જે પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે તે ભગવતીય સાંખ્ય મતાનુસાર જ છે, જ્યાં પાંચે અનાદિ તત્ત્વો સ્વીકારવામાં આવે છે. ભગવાનના વીર્યની સ્થિતિ વિના કાર્ય સંભવ નથી એ વાત સ્પષ્ટ કરી. શાસ્ત્રથી સ્વભાવનું પરિવર્તન પણ ભગવદ વીર્યથી જ થાય છે.