॥ શ્રીભાગવત સ્કંધ-પ્રકરણ-અધ્યાય વિભાગ (સુબોધિનીજી અનુસાર) - પારાયણ ॥

મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ પરંપરાગત મંગળાચરણથી થાય છે. આ પ્રારંભિક સ્તુતિ દ્વારા ગુરુદેવ તથા ઇષ્ટદેવના ચરણોમાં સાદર પ્રણામ અર્પણ કરવામાં આવે છે. આ મંગળાચરણ શ્રોતાઓ અને વક્તા બંનેને સત્ર માટે યોગ્ય વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.

શ્રી શ્યામ મનોહર બાબાનો પરિચય અને પારાયણનો ઉપક્રમ
આ સત્ર શ્રી શ્યામ મનોહર બાબાના જન્મદિવસના ઉપલક્ષ્યમાં તેમના દ્વારા તૈયાર કરાયેલા શ્રીભાગવત સ્કંધ-પ્રકરણ-અધ્યાય વિભાગ આધારપત્રના પારાયણ સાથે શરૂ થાય છે. એક શિષ્ય શ્રી બાબાના ગુણોનું વર્ણન કરતા કહે છે કે, તેઓ હંમેશા પ્રભુના ચરણોમાં અનુરક્ત રહેનારા, શ્રીમહાપ્રભુજીના વચનોના હાર્દને સમજાવનારા, અપસિદ્ધાંતરૂપી અંધકારને નષ્ટ કરનારા અને પોતાનું જીવન શ્રીવલ્લભને સમર્પિત કરનારા છે. વક્તા શ્રીહરિરાયચરણના ઉદ્ગારો ટાંકીને બાબાના અત્યંત કરુણામય હૃદય અને દૈવી જીવોના ઉદ્ધાર માટેની તત્પરતાનું નિરૂપણ કરે છે.

શ્રીમદ્ભાગવત શ્રવણનું મહત્ત્વ અને પ્રથમ સ્કંધના અધિકાર પ્રકરણો
શ્રીમદ્ભાગવત મહાપુરાણ મુજબ મનુષ્યનો શ્રેષ્ઠ ધર્મ તે જ છે જેનાથી અધોક્ષજ ભગવાનમાં ફલકામના રહિત, અહેતુકી અને અપ્રતિહતા ભક્તિ સિદ્ધ થઈ શકે છે. જો ભગવત કથામાં રતિ ઉત્પન્ન ન થાય તો ધર્મ અનુષ્ઠાન નિરર્થક શ્રમ સમાન છે. મોક્ષપ્રદાયક ધર્મપુરુષાર્થનું પ્રયોજન ક્યારેય આર્થિક લાભ હોઈ શકતું નથી. તત્વતઃ, પરમ તત્વ એ અદ્વય જ્ઞાન છે જેને બ્રહ્મ, પરમાત્મા અને ભગવાન કહેવાય છે. મુનિગણ ભક્તિ દ્વારા આ તત્વને પોતાની આત્માની ભીતર નિરખે છે. શ્રવણ, કીર્તન અને ધ્યાન દ્વારા ભગવાનનું પૂજન કરવું એ જીવનો પ્રમુખ ધર્મ છે. પ્રથમ સ્કંધના ત્રણ પ્રકરણોમાં શ્રીભાગવતના શ્રવણનો અધિકાર હીન, મધ્યમ અને ઉત્તમ પ્રકારે સંભવે છે. હીન અધિકાર પ્રકરણ (અધ્યાય ૧-૩)માં શ્રોતાની જિજ્ઞાસુતા, અમાત્સર્ય અને શ્રવણમાં આદર જેવા ગુણોનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. વક્તાનું ચાતુર્ય અને ગુણરહસ્યોને જાણવાની યોગ્યતા પણ અહીંયા દેખાડવામાં આવી છે. આમાં ભગવાનના અવતારોનું નિરૂપણ પણ સમાવિષ્ટ છે.

પ્રથમ સ્કંધના મધ્યમ અને ઉત્તમ અધિકાર તથા દ્વિતીય સ્કંધના સાધન પ્રકરણો
પ્રથમ સ્કંધના મધ્યમ અધિકાર પ્રકરણ (અધ્યાય ૪-૬)માં ભગવત્કૃપા, ભગવતીયતા અને ભગવત્ એકાગ્રતા રૂપી ત્રણ ગુણોનું નિરૂપણ થયેલું છે. આમાં મહર્ષિ વેદવ્યાસ અને દેવર્ષિ નારદની કથારૂપા સાધનામાં અપેક્ષિત ભગવાન દ્વારા સંપાદિત શરીરવાળા હોવાનું વર્ણન કરીને તેમની ભગવદીયતા પ્રતિપાદિત કરાઈ છે. ઉત્તમ અધિકાર પ્રકરણ (અધ્યાય ૭-૧૯)માં ચિત્તની ભગવત્ એકતાનતા, એટલે કે ભગવાન સિવાય અન્ય કોઈ વિષયમાં દૃઢ વૈરાગ્યની અપેક્ષા રહે છે. આમાં મહારાજા પરીક્ષિતના ઉત્તમ અધિકારી હોવાનું, કુંતીજીની સ્તુતિ, ભીષ્મ દ્વારા યુધિષ્ઠિરને અપાયેલ ઉપદેશ, અને પાંડવોની મુક્તિ જેવી કથાઓ દ્વારા અધિકારીના ગુણોનું નિરૂપણ છે. દ્વિતીય સ્કંધના ત્રણ પ્રકરણોમાં સાધનનું નિરૂપણ છે: તત્વધ્યાન (અધ્યાય ૧-૨)માં સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મ સ્વરૂપનું ધ્યાન, હૃદયની ભીતર સહજ પ્રસન્નતાના મનોભાવ (અધ્યાય ૩-૪)માં શ્રોતા અને વક્તાની શ્રદ્ધા, અને મનનરૂપી સાધન (અધ્યાય ૫-૧૦)માં જગતની ઉત્પત્તિ, નિત્ય-અનિત્ય પદાર્થોનું આવાગમન અને પ્રાકટ્યરૂપ જનન વિષેનો વિમર્શ કરાયો છે.

તૃતીય સ્કંધમાં સર્ગલીલાના બંધ અને મુક્ત સૃષ્ટિના પ્રકરણો
તૃતીય સ્કંધમાં ભગવાનની દસ લીલાઓ પૈકી પ્રથમ સર્ગરૂપા લીલાનું નિરૂપણ અભિપ્રેત છે. લૌકિક અને અલૌકિક સર્ગના 33 પ્રકાર દેખાડવામાં આવ્યા છે. બૃહદારણ્યક ઉપનિષદના આધારે આઠ વસુ, અગિયાર રુદ્ર, બાર આદિત્ય, ઇન્દ્ર અને પ્રજાપતિ મળીને કુલ ૩૩ દેવતાઓનો ઉલ્લેખ છે. આ સ્કંધમાં બંધ સૃષ્ટિના નિરૂપણ માટે (અધ્યાય ૧-૧૯) છ પ્રકરણો છે: ગુણાતીત સૃષ્ટિ (અધ્યાય ૧-૬)માં બાહ્ય અને આભ્યંતર શુદ્ધિનું વર્ણન, સગુણ સૃષ્ટિ (અધ્યાય ૭-૯)માં પ્રકૃતિના ગુણોને કારણે સગુણ સૃષ્ટિનું નિરૂપણ, કાલ સૃષ્ટિ (અધ્યાય ૧૦-૧૧)માં કાલના સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મ પ્રભેદ, મુક્તજીવની સૃષ્ટિ (અધ્યાય ૧૨)માં લોકાત લૌકિક મુક્ત જીવની સૃષ્ટિ, અને અન્ય પાંચ અવાંતર પ્રકરણોમાં જન્મ-મરણાદિ સંસારનું નિરૂપણ છે. મુક્ત સૃષ્ટિના નિરૂપણ માટે (અધ્યાય ૨૦-૩૩) પાંચ પ્રકરણો છે: તત્વમુક્તિ (અધ્યાય ૨૦-૨૪)માં પુરુષની મુક્તિ અને પ્રાકૃત ગુણોથી મુક્ત થતા તત્વો, કાલમુક્તિ (અધ્યાય ૨૫)માં ભક્તિરૂપા મુક્તિ, ગુણાતીત મુક્તિ (અધ્યાય ૨૬-૨૭)માં અજ્ઞાન નિવૃત્તિરૂપ જ્ઞાન, સગુણ મુક્તિ (અધ્યાય ૨૮)માં યોગ દ્વારા મુક્તિ, અને જીવ મુક્તિ (અધ્યાય ૨૯-૩૩)માં ભક્તિ, વૈરાગ્ય અને પુનર્જન્મરૂપ દોષોનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. શ્રી સુખદેવજી અને શ્રી મૈત્રેયજીના મતોમાં સર્ગલીલાના પ્રકરણોના વિભાજનનો પ્રભેદ પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યો છે.

ચતુર્થ સ્કંધમાં વિસર્ગલીલા અને ધર્મ-અર્થ પુરુષાર્થ પ્રકરણો
ચતુર્થ સ્કંધમાં સર્ગલીલા બાદ વિસર્ગલીલાનું વર્ણન અભિપ્રેત છે. અલૌકિક વિસર્ગમાં ૩૧ દેવતાઓની સૃષ્ટિનું નિરૂપણ ૩૧ અધ્યાયોમાં થયેલું છે, જેમાં ૧૨ આદિત્ય, ૧૧ રુદ્ર અને ૮ વસુનો સમાવેશ થાય છે. ભગવાને આ વિસર્ગલીલાને પુરુષાર્થરૂપ બનાવવા માટે ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ એમ ચારેય પ્રકારના પુરુષાર્થો પ્રદાન કરવાનો પ્રકાર સમાયોજિત કર્યો છે. ધર્મ પુરુષાર્થ પ્રકરણ (અધ્યાય ૧-૭) દક્ષ સોમ યજ્ઞાત્મિકા ધર્મ સાધનાના રૂપે વર્ણવાયલું છે. આમાં સ્વયંભુ મનુ અને શત્રુપાના ત્રણ કન્યાઓનો જન્મ, આકૃતિ, દેવહૂતિ અને પ્રસુતિના વિવાહ, તથા મહાદેવજીની પત્ની દક્ષ આત્મજા સતીના અપમાનને કારણે દક્ષ યજ્ઞનો રુદ્રગણો દ્વારા ધ્વંસ અને શ્રીહરિના પ્રાગટ્ય દ્વારા યજ્ઞની પરિપૂર્ણતાની કથાનું વર્ણન છે. અર્થ પુરુષાર્થ પ્રકરણ (અધ્યાય ૮-૧૨)માં ભક્ત બાળક ધ્રુવની અતિ ઉગ્ર તપસ્યા, ભગવત્પરિચર્યા, ભગવાનનું પ્રાદુર્ભાવન અને વરપ્રદાન, ધ્રુવના રાજ્યના પ્રશાસનમાં યક્ષાદિ દોષોનો નિગ્રહ, મનુના ઉપદેશ દ્વારા દોષોની નિવૃત્તિ, અને ધ્રુવને ભગવત્પદની પ્રાપ્તિરૂપ ફલનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે.

સત્ર સમાપ્તિ અને શુભેચ્છાઓ
આ સત્રમાં શ્રીમદ્ભાગવત મહાપુરાણના પ્રથમ, દ્વિતીય, તૃતીય અને ચતુર્થ સ્કંધોના પ્રકરણ અને અધ્યાય વિભાગોનું વિગતવાર પારાયણ કરવામાં આવ્યું. સર્ગલીલાના નિરૂપણમાં શ્રી સુખદેવજી અને શ્રી મૈત્રેયજીની નિરૂપણ રીત જુદી જુદી હોવાથી પ્રકરણ અને અધ્યાયના મૂળ અર્થોમાં અંતર પડી જાય છે, જે અહીંયા સ્પષ્ટ કરાયું છે. વક્તા શ્રી શ્યામ મનોહર બાબાના ચરણોમાં કોટિ કોટિ પ્રણામ અર્પણ કરીને સૌને જન્મદિવસની શુભેચ્છાઓ પાઠવી આજના સત્રને વિરામ આપે છે.