મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ પૂજ્ય વક્તાશ્રી દ્વારા મંગળાચરણના પદ્યપઠનથી થયો, જેમાં શ્રીમદ આચાર્યચરણ અને શ્રીકૃષ્ણની સ્તુતિ કરવામાં આવી હતી. આ પદ્યપઠન દ્વારા ભગવત્સેવામાં સ્થિરતા અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવી હતી.
શ્રી શ્યામ મનોહર બાવા વિશે વક્તવ્ય અને શ્રીભાગવત સ્કંધ-પ્રકરણ-અધ્યાય વિભાગનું પારાયણ
આજે શ્રી શ્યામ દાદાના જન્મદિવસ નિમિત્તે તૃતીય સ્કંધ સુબોધિનીજીનો આધારપત્ર જે શ્યામદાદાએ તૈયાર કર્યો હતો, તેનું પારાયણ કરવામાં આવ્યું. એક પ્રતિભાગીએ પૂજ્યપા શ્રી શ્યામ મનોહર બાવા વિશે પોતાનો ભાવ વ્યક્ત કર્યો, તેમને પ્રભુના ચરણોમાં અનુરક્ત અને શ્રીમહાપ્રભુજીના વચનોનો હાર્દ સમજનારા પ્રખર વિદ્વાન કહ્યા. ત્યાર પછી, શ્રીભાગવત સ્કંધ-પ્રકરણ-અધ્યાય વિભાગના પારાયણનો પ્રારંભ થયો, જેમાં ભગવતપ્રેમથી ભિન્ન કોઈ સાધન ઉત્તમ નથી અને શ્રીભાગવત શ્રવણ-પઠન સાધન સર્વોત્તમ છે એમ જણાવ્યું. ભક્તિ કામના રહિત, અહેતુકી અને અપ્રતિહતા હોવી જોઈએ જેથી જીવાત્માનું અંતઃકરણ સુપ્રસન્ન બની શકે.
પ્રથમ સ્કંધમાં અધિકાર લીલાનું નિરૂપણ: હીન, મધ્યમ, અને ઉત્તમ પ્રકરણ
વક્તાએ જણાવ્યું કે ભાગવત પુરાણના વચનો મુજબ શ્રવણ-કીર્તનના વિષય ભગવાન જ હોવા જોઈએ. ભગવાનની લીલાઓ સર્ગ, વિસર્ગ, સ્થાન, પોષણ, ઊતિ, મન્વંતર, ઈશાનુકથા, નિરોધ, મુક્તિ અને આશ્રય એમ દસ પ્રકારે વર્ણિત થયેલી છે. આ લીલાઓના શ્રવણ આદિમાં અધિકાર પણ અપેક્ષિત હોય છે. પ્રથમ સ્કંધમાં શ્રવણના અધિકાર માટે હીન, મધ્યમ અને ઉત્તમ એમ ત્રણ પ્રકરણો છે. હીન અધિકાર પ્રકરણમાં જિજ્ઞાસુતા, અમાત્સર્ય અને શ્રવણ આદર; મધ્યમ અધિકાર પ્રકરણમાં ભગવત્કૃપા, ભગવદીયતા અને ભગવત એકાગ્રતા; અને ઉત્તમ અધિકાર પ્રકરણમાં ચિત્તની ભગવત એકાગ્રતા અને દ્રઢ વૈરાગ્યનું નિરૂપણ થયું છે.
દ્વિતીય સ્કંધમાં સાધન લીલાનું નિરૂપણ અને તૃતીય સ્કંધમાં બંધ સૃષ્ટિ (ગુણાતીત સૃષ્ટિ પ્રકરણ)
દ્વિતીય સ્કંધમાં સાધનના નિરૂપણ માટે ત્રણ પ્રકરણો છે: તત્વધ્યાન, હ્રદયની ભીતર સહજ પ્રસન્નતાના મનોભાવ અને મનન. તત્વધ્યાન પ્રકરણમાં સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ સ્વરૂપનું ધ્યાન વર્ણિત છે. હૃદયની ભીતર સહજ પ્રસન્નતાના મનોભાવ પ્રકરણમાં શ્રોતા અને વક્તાની શ્રદ્ધાનું નિરૂપણ છે. મનનરૂપ સાધન પ્રકરણમાં જગતની ઉત્પત્તિ અને તેના આધિભૌતિક, આધ્યાત્મિક, આધિદૈવિક રૂપોના મનનનો સમાવેશ થાય છે. તૃતીય સ્કંધમાં સર્ગરૂપા લીલાનું નિરૂપણ શરૂ થયું, જેમાં ગુણાતીત, સગુણ, કાલ, જીવ અને મુક્ત સૃષ્ટિના પ્રકારોનો સમાવેશ થાય છે. પ્રથમ ગુણાતીત સૃષ્ટિ પ્રકરણમાં પ્રતિબંધની નિવૃત્તિ, તીર્થ સેવન, સત્સંગ, પ્રીતિ, ભગવત કથા શ્રવણથી મહાત્મ્ય જ્ઞાન અને ભગવત પ્રસાદનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
તૃતીય સ્કંધમાં મુક્ત સૃષ્ટિ (તત્વમુક્તિ, કાલમુક્તિ, ગુણાતીત મુક્તિ, સગુણ મુક્તિ, જીવમુક્તિ) અને શ્રી સુખદેવજી-મૈત્રેયજીના મત
તૃતીય સ્કંધમાં મુક્ત સૃષ્ટિના નિરૂપણાર્થે તત્વમુક્તિ, કાલમુક્તિ, ગુણાતીત મુક્તિ, સગુણ મુક્તિ અને જીવમુક્તિના પ્રકરણોનું વર્ણન થયું. તત્વમુક્તિ પ્રકરણમાં પુરુષની મુક્તિ દ્વારા તત્વોના અપરિગૃહિત સ્વરૂપમાં અવસ્થિત થવાનું નિરૂપણ છે. કાલ મુક્તિમાં ભક્તિરૂપા મુક્તિનું અને ગુણાતીત મુક્તિમાં જ્ઞાનના નિરૂપણ દ્વારા અજ્ઞાન નિવૃત્તિનું વર્ણન છે. સગુણ મુક્તિમાં યોગ દ્વારા ચિત્તવૃત્તિઓના નિરોધની વાત છે, અને જીવ મુક્તિમાં ભક્તિ, વૈરાગ્ય, કાલના મહાત્મ્ય, મૃત્યુ અને પુનર્જન્મના દોષો દ્વારા મુક્તિનું નિરૂપણ થયું. અંતે, તૃતીય સ્કંધમાં સર્ગલીલા શ્રી સુખદેવજી અને શ્રી મૈત્રેયજીના જુદા જુદા મત મુજબ વર્ણિત છે.
ચતુર્થ સ્કંધમાં વિસર્ગ લીલાનું નિરૂપણ: ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ પુરુષાર્થના પ્રકરણો
ચોથા સ્કંધમાં સર્ગલીલાના નિરૂપણ બાદ વિસર્ગ લીલાનું વર્ણન અભિપ્રેત છે. આ સ્કંધમાં વિસર્ગ લીલાને પુરુષાર્થરૂપ બનાવવા માટે ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ એમ ચાર પુરુષાર્થોના પ્રકરણો દ્વારા વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. ધર્મ પુરુષાર્થના પ્રકરણમાં દક્ષ યજ્ઞ, સતીનું દેહોત્સર્ગ, વીરભદ્ર દ્વારા યજ્ઞનો ધ્વંસ અને શ્રી હરિના પ્રાગટ્યની કથા છે. અર્થ પુરુષાર્થના પ્રકરણમાં ભક્ત ધ્રુવની ઉગ્ર તપસ્યા, ભગવાનનું વર પ્રદાન અને યક્ષોના વધ જેવા રાજદોષોની નિવૃત્તિની કથા વર્ણવાઈ છે. કામ પુરુષાર્થ પ્રકરણમાં રાજા અંગ અને વેનના અત્યાચાર, પૃથુના પ્રાદુર્ભાવ, ભૂમિનું દોહન, અશ્વમેધ યજ્ઞો અને પૃથુ-સનત્કુમાર સંવાદની કથા છે. અંતે, મોક્ષ પુરુષાર્થના પ્રકરણમાં બ્રહ્મભાવ અને સાયુજ્યભાવ રૂપી મોક્ષની સિદ્ધિનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં વૈરાગ્ય, સાંખ્યયોગ, તપ અને ભક્તિના પાંચ પ્રકારનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રકારે વિસર્ગલીલાનું નિરૂપણ અહીં સંપન્ન થાય છે.