શ્રીમદ્ભાગવત સ્કંધ ૩, અધ્યાય ૨૬ નો પરિચય અને શ્લોક ૨૪-૨૫
આ સત્રમાં વક્તાશ્રીએ શ્રીમદ્ભાગવત શાસ્ત્રની આનંદરૂપ લીલાઓનો અર્થ સ્પષ્ટ કર્યો. તેમણે તૃતીય સ્કંધને સ્વર્ગલીલા તરીકે ઓળખાવી, જેમાં છ પ્રકરણ અને ૩૩ અધ્યાયનો સમાવેશ થાય છે. વિશેષ કરીને અધ્યાય ૨૬માં કપિલ મુનિ દ્વારા માતા દેવહૂતિને સાંખ્યનું જ્ઞાન આપવાની વાત જણાવી. શ્લોક ૨૪માં અહંકારના આધ્યાત્મિક સ્વરૂપના ત્રણ પ્રકારો વૈકારિક (સાત્વિક), તેજસ (રાજસ) અને તામસની ઉત્પત્તિ સમજાવી, જેમાં ભગવાનના વીર્યની સ્થિતિ કારણભૂત છે. શ્લોક ૨૫માં આધિદૈવિક અહંકારનું લક્ષણ કહેતા, તેને સંકર્ષણ નામના પુરુષ તરીકે ઓળખાવ્યા, જે સહસ્ત્ર શિરવાળા અને પ્રલય કરનારા દેવ છે. સહસ્ત્ર શિરવાળા વિશેષણ દ્વારા અહંકારની અનેક પ્રકારે ઉત્પત્તિ અને અનંત સુખના પ્રકારો ઉત્પન્ન કરવાની શક્તિ સૂચવવામાં આવી.
શ્લોક ૨૬-૨૭ — અધિભૌતિક અહંકાર અને મન તત્વની ઉત્પત્તિ
વક્તાશ્રીએ શ્લોક ૨૬માં અધિભૌતિક અહંકારના લક્ષણોનું વર્ણન કર્યું. પ્રાણીઓમાં રહેલા સાત્વિક અહંકારનું લક્ષણ કર્તાપણું, રાજસનું કારણપણું અને તામસનું કાર્યપણું છે એમ સમજાવ્યું. આ ઉપરાંત, શાંતપણું સાત્વિક, ઘોરપણું રાજસ અને વિમૂળપણું તામસ અહંકારના લક્ષણો છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે અહંકારથી થતી શાંતિ નિષ્ફળ છે કારણ કે તેમાં જ્ઞાનનો અભાવ હોય છે. વક્તાશ્રીએ પુષ્ટિમાર્ગીય સંદર્ભમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે ભગવાનમાં આસક્તિવાળો ભક્ત આ ત્રણેય ગુણોથી પર હોય છે. શ્લોક ૨૭માં મન તત્વની ઉત્પત્તિ સમજાવતા કહ્યું કે કાર્ય કરવા તત્પર થયેલા વૈકારિક (સાત્વિક) અહંકારમાંથી મન તત્વ ઉત્પન્ન થયું, જેના સંકલ્પ અને વિકલ્પોથી કામની ઉત્પત્તિ થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં પણ ભગવાનના વીર્યની સ્થિતિ કાર્યરત હતી તેમ સ્પષ્ટ કરાયું.
શ્લોક ૨૮-૨૯ — મન અને બુદ્ધિ તત્વના લક્ષણ
વક્તાશ્રીએ શ્લોક ૨૮માં મનના અધિદેવ અનિરુદ્ધનું લક્ષણ વર્ણવ્યું. તેમને શરદની રાત્રિના કમળ જેવા શ્યામ, ઇન્દ્રિયોના અધિશ્વર અને યોગીઓએ ધીરે ધીરે વશ કરવા યોગ્ય કહ્યા. અનિરુદ્ધ દેવ કોઈનાથી રોકાય નહીં તેવા પાલન કરનાર છે, જે તેમની બલવાનતા દર્શાવે છે. વક્તાશ્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે મનના દોષ દૂર કરવા અને તેને વશ કરવા માટે સર્વકાળમાં દોષ રહિત અને સ્નેહથી ભગવાનની ઉપાસના જ સાચો ઉપાય છે. શ્લોક ૨૯માં બુદ્ધિ તત્વની ઉત્પત્તિ સમજાવતા કહ્યું કે કાર્ય કરવા તત્પર થયેલા રાજસ અહંકારમાંથી બુદ્ધિ તત્વ ઉત્પન્ન થયું. સતી શબ્દના સંબોધન દ્વારા રાજસ અહંકારમાંથી પણ ઉત્તમ બુદ્ધિની ઉત્પત્તિનો નિર્દેશ કરાયો. બુદ્ધિ સર્વ પદાર્થોના સંબંધવાળી હોવાથી તેનું આધિદૈવિક સ્વરૂપ કહેલું નથી. બુદ્ધિ ઇન્દ્રિયો પર ઉપકાર કરી તેમને જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવામાં અને કાર્ય કરવામાં મદદ કરે છે, જેનાથી ઇન્દ્રિયોના જ્ઞાન અને ક્રિયામાં ભેદ થાય છે.
શ્લોક ૩૦ — બુદ્ધિના પાંચ લક્ષણો અને વિપર્યાસ
વક્તાશ્રીએ શ્લોક ૩૦માં બુદ્ધિના પાંચ લક્ષણો સંશય, વિપર્યાસ, નિશ્ચય, સ્મૃતિ અને સ્વાપનું વિગતવાર વર્ણન શરૂ કર્યું. સંશયને સમજાવતા તેમણે જણાવ્યું કે સંસ્કાર અને પ્રકાશ દ્રવ્યનો સમાન પ્રકાશ કરતા હોય ત્યારે ભેદ ન જણાતા સમસંશય થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, વનમાં દૂરથી દેખાતું વૃક્ષનું થડ અથવા પુરુષ હોવાનું ભાન થવું, જેમાં બંનેના કારણો સમાન જણાય. વિપર્યાસ એટલે ભ્રમ અથવા ઇલ્યુઝન, જેમાં સંસ્કાર ઘણો બલવાન હોવાથી તે જ તેને અનુકૂલ ગુણોનો પ્રકાશ કરે છે. વક્તાશ્રીએ જુદા પદાર્થનું ભાન થવું એ વિપર્યાસનું લક્ષણ છે તેમ કહીને અન્ય ખ્યાતિ, અન્યથા ખ્યાતિ, આત્મખ્યાતિ, અખ્યાતિ અને અનિર્વચનીય ખ્યાતિ જેવા ખ્યાતિવાદોનો પરિચય આપ્યો. શ્રીમહાપ્રભુજીના મતે અન્ય ખ્યાતિ સિદ્ધાંતને પ્રસિદ્ધ ગણાવ્યો, જ્યાં ક્રિયાનો વિષય અને જ્ઞાનનો વિષય અલગ હોય છે. જેમ કે, છીપમાં રૂપાનું ભાન થવું એ અન્ય ખ્યાતિનું ઉદાહરણ છે.
પ્રશ્નોત્તર — અન્ય ખ્યાતિ અને અન્યથા ખ્યાતિના સિદ્ધાંતોનું વિશ્લેષણ
આ પ્રશ્નોત્તરી વિભાગમાં વક્તાશ્રીએ અન્ય ખ્યાતિ અને અન્યથા ખ્યાતિ વચ્ચેના સૂક્ષ્મ ભેદ પર ઊંડાણપૂર્વક પ્રકાશ પાડ્યો. તેમણે નૈયાયિકોના અન્યથા ખ્યાતિના મતની શંકા ઉઠાવતા સમજાવ્યું કે જો 'અન્યથા' શબ્દનો અર્થ વસ્તુમાં ફેરફાર થવો હોય, જેમ કે દૂધનું દહીં થવું કે લોઢાનું સુવર્ણ બનવું, તો તે સત્ય જ્ઞાન બની જાય છે, ભ્રમ રહેતો નથી. જો છીપ વાસ્તવમાં રૂપું બની જાય, તો તે 'જુદો પદાર્થ' ન રહેતા સત્ય ચાંદી જ બની જાય. પરંતુ ભ્રમકાળમાં વ્યક્તિને 'હું રૂપું જોવું છું' એવો અનુભવ થાય છે, 'હું રૂપા તરીકે જોવું છું' એવો અનુભવ થતો નથી. વક્તાશ્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ભ્રમકાળમાં ભ્રાંતિ હંમેશા સત્ય તરીકે જ અનુભવાય છે, તેનું નિવારણ થયા પછી જ તે ભ્રમ હતો તેમ સમજાય છે. તેથી, અન્યથા ખ્યાતિના બદલે અન્ય ખ્યાતિ જ વધુ સુસંગત છે, જ્યાં એક વસ્તુના બદલે અન્ય વસ્તુનું ભાન થાય છે.
પ્રશ્નોત્તર — આત્મખ્યાતિ, અખ્યાતિ અને અનિર્વચનીય ખ્યાતિનું ખંડન
આ ચર્ચામાં ખ્યાતિવાદના અન્ય સિદ્ધાંતો — આત્મખ્યાતિ, અખ્યાતિ અને અનિર્વચનીય ખ્યાતિ — પર પણ ચર્ચા કરવામાં આવી. વક્તાશ્રીએ બુદ્ધના આત્મખ્યાતિના મતનું ખંડન કરતા કહ્યું કે જો બુદ્ધિ આત્મારૂપ હોય તો 'હું ઘડો છું' જેવા દોષો ઉદ્ભવે. જ્ઞાનવાદીઓ જે બહારના પદાર્થને માનતા નથી અને મનમાં રહેલું જ્ઞાન જ બહાર દેખાય છે એમ માને છે, તે મત પણ બુદ્ધિ તત્વરૂપ હોવાથી યોગ્ય નથી. પ્રભાકરના અખ્યાતિના મતનું ખંડન કરતા કહ્યું કે સ્મૃતિ અને અનુભવનો તાલમેલ ન હોવાના કારણે ભ્રમ થાય છે. જો બે જ્ઞાન (જોવાનું અને સ્મરણ) થતા હોય તો પણ તે એક જ્ઞાનની તુલ્ય ન થાય, કારણ કે 'હું રૂપું જોવું છું' એવો એક જ નિર્ણય થાય છે. શાંકરાચાર્યના અનિર્વચનીય ખ્યાતિના મતને પણ વ્યર્થ ગણાવતા કહ્યું કે સંસ્કારની પ્રબળતાથી ભ્રમ ઉત્પન્ન થાય છે, જેના માટે અનિર્વચનીય રૂપાની જરૂર નથી. અંતે, વક્તાશ્રીએ પુનરોચ્ચાર કર્યો કે આ બધા ખ્યાતિવાદોમાંથી શ્રીમહાપ્રભુજીના મતે અન્ય ખ્યાતિ જ પ્રસિદ્ધ છે, કારણ કે ભ્રમકાળમાં એક વસ્તુના બદલે બીજી વસ્તુનું ભાન થાય છે, જે સત્ય નથી.